U progu śmierci [1986-15] reprint

Lidia Grzegórska Anna Kowalczyk U PROGU ŚMIERCI Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej Warszawa 1986 Okładkę projektował: Jerzy Rozwadowski Redakto...

9 downloads 158 Views 401KB Size

Lidia Grzegórska Anna Kowalczyk

U PROGU ŚMIERCI

Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej Warszawa 1986

Okładkę projektował: Jerzy Rozwadowski Redaktor: Wanda Włoszczak Redaktor teczniczny: Grażyna Woźniak

Martwa litera prawa Na procesie norymberskim postawiono im zarzut, że z cynicznym wyrachowaniem odwrócili humanitarne posłannictwo medycyny, której głównym zadaniem była i jest troska o zdrowie i życie człowieka. Zarzut ciężki, ale w pełni uzasadniony i potwierdzony licznymi przykładami. Kończąc uczelnie i szkoły specjalistyczne, składali przecież ślubowanie, komu mają służyć i co będzie ich najwyższą powinnością zawodową. Do szlachetnej misji zobowiązywały ich tytuły personelu lekarskiego i sanitarnego, nabyta wiedza i etyka. Biały kitel miał wzbudzać zaufanie, koić cierpienia, krzewić wiarę w możliwą do odzyskania radość życia, bo z tym kolorem łączą się zwykle takie skojarzenia, znane każdemu od najmłodszych lat. To wszystko okazało się jednak mitem w zestawieniu z okrutną rzeczywistością za drutami obozów koncentracyjnych i obozów zagłady. Na terenie okupowanej Polski hitlerowcy utworzyli sześć głównych ośrodków masowej eksterminacji i niewolniczej pracy: Oświęcim, Majdanek, Treblinka, Bełżec, Sobibór i Stutthof, nie licząc wielu innych, porównawczo mniejszych, choć w jednakowym stopniu zasługujących na miano kaźni. Z tych wszystkich obozów najbardziej ponurą sławę zdobył Oświęcim, zamieniony w gigantyczną „fabrykę śmierci” z ciągle doskonaloną techniką zabijania i palenia ofiar. Do jego komór gazowych kierowano transporty ludzi z całej Europy, skazanych na przymusowe wysiedlenie, ograbienie i unicestwienie z rozkazu władz hitlerowskich. Jadąc w zaplombowanych wagonach do Oświęcimia, nie mieli żadnej nadziei. Prosto z rampy kolejowej byli pędzeni do miejsca stracenia. Selekcję prowadzono pobieżnie bądź — najczęściej — w ogóle jej nie prowadzono, skoro tak czy inaczej na wszystkich ciążył nieodwołalny wyrok śmierci. Potwierdził to w swych zeznaniach obozowy lekarz SS, profesor doktor Hermann Kremer, który osobiście brał udział w tzw. akcjach specjalnych, czyli przyjmowaniu transportów i kierowaniu ich do komór gazowych, także w porze nocnej, kiedy w masie ludzi nie można było odróżnić ani jednej twarzy. Nieco dokładniejsza selekcja obejmowała tylko więźniów z wyrokiem czasowego pobytu w obozie lub bez wyroku, aresztowanych pod byle jakim pretekstem bądź zatrzymanych podczas łapanek ulicznych. Im także nie czyniono złudzeń, że kiedykolwiek wyjdą na wolność, ale wyniszczanie tych ludzi przebiegało inaczej i trwało dłużej. Stanowiąc niewolniczą siłę roboczą, byli potrzebni do wykonywania najcięższych prac, podlegali ponadto sadystycznej „edukacji”, która — według głoszonych przez hitlerowców sloganów — miała ich nauczyć przede wszystkim posłuszeństwa i całkowitego podporządkowania się decyzjom władz niemieckich. Za drutami więzień był tylko „żywym numerem”, jeśli szczęśliwie ominęła go śmierć bezpośrednio po przekroczeniu obozowej bramy. Wstępna selekcja była każdorazowo osobliwą loterią, jednym ruchem palca lekarza SS rozstrzygał się wybór: komora gazowa czy życie. Dla stworzenia pozorów wewnętrznego porządku komenda obozu dysponowała własnymi regulaminami, które w szczegółowo rozpisanych punktach określały wszystkie nakazy i zakazy obejmujące więźniów. W osobnej instrukcji ujęto zadania i obowiązki służby zdrowia SS. Wynikało z nich, że przybywających do obozu należy dokładnie badać, a podejrzanych o choroby natychmiast umieszczać w szpitalu, poddawać obserwacji i leczyć. Okresowym badaniom profilaktycznym powinien podlegać personel zatrudniony w kuchniach i magazynie żywnościowym. Więźniowie chorzy mogli zgłaszać swoje dolegliwości na porannym apelu i korzystać z doraźnej pomocy lekarskiej bądź też — w przypadkach poważniejszych — należało kierować ich do szpitala. Do obowiązków lekarzy obozowych należała troska o przestrzeganie warunków higienicznych w barakach mieszkalnych i kuchni, kontrola jakości artykułów żywnościowych i posiłków. O dostrzeżonych brakach i nieprawidłowościach na bieżąco miał być informowany komendant obozu. Naczelny lekarz wewnętrznej służby zdrowia był jego doradcą do spraw medycznych, sanitarnych i higienicznych. Z takiego ujęcia wyłaniał się obraz zgoła krzepiący, istota problemu tkwiła jednak w tym, że między zapisem a rzeczywistością znajdowała się przepaść. Instrukcja służby zdrowia była od początku do końca kamuflażem, obliczonym na oszukanie światowej opinii publicznej, zaniepokojonej losem więźniów w obozach koncentracyjnych. Dla nich samych te wszystkie uprawnienia i obietnice, przełożone na język urzędowego dokumentu, pozostawały jedynie martwą literą, pustosłowiem bez żadnego pokrycia, jak bowiem przedstawiały się te sprawy w praktyce? Przywożonych transportami do obozu ludzi umieszczano po 700 do 1000, nierzadko nawet 1200, w blokach obliczonych na około 400 osób. Po odliczeniu przestrzeni przeznaczonej na pomieszczenia dla starszego blokowego i kapo oraz na magazyn żywnościowy na jednego więźnia przypadało około 0,28 m 2 powierzchni i około 0,75 m3 powietrza. O ile w Oświęcimiu, gdzie murowane bloki wyposażone były w piece, więźniowie radzili sobie jakoś z

ogrzewaniem pomieszczeń, to w barakach obozu w Brzezince sytuacja pod tym względem wyglądała tragicznie. Prymitywne piece blaszane, z ciągami kominowymi prowadzącymi wzdłuż całego baraku, nie były w stanie ogrzać wnętrza, do którego przez szpary w deskach wdzierały się wilgoć i chłód. W początkowym okresie w blokach mieszkalnych nie było podłóg. Więźniowie spali na siennikach rozłożonych na ziemi (pięciu na dwóch siennikach), przykryci strzępami koca, który służył dwóm lub trzem osobom. W późniejszym okresie w obozie macierzystym założono instalację wodną i klozety, ale w Brzezince urządzeń tych aż do końca istnienia obozu nie uruchomiono w pełni. Obóz męski w Brzezince podzielony był na odgrodzone od siebie drutem odcinki (po 32 baraki) i na każdym z nich znajdowały się trzy baraki-ustępy. Czas korzystania z tych prymitywnych urządzeń był ściśle regulowany i kontrolowany przez funkcyjnych ze specjalnego komanda. Ponieważ przeciętnie około 30% więźniów chorowało na biegunkę głodową, to niedostateczne wyposażenie w klozety stało się dla nich jedną z wielu udręk obozowego życia. Musieli oni przedwcześnie ustęp opuszczać i ustawiać się w kolejce ponownie. Papieru oczywiście nie było. Więźniowie używali więc kawałków szmat wyrywanych z bielizny, jeśli taką posiadali. Odzież wydawana więźniom nie chroniła ich przed zimnem i wilgocią. Zarówno ci, którzy pracowali pod dachem, jak i zatrudnieni na wolnym powietrzu, otrzymywali drelichowy pasiak i musieli go nosić bez względu na stan pogody. Jeśli chodzi o obuwie, to nie odpowiadało ono zupełnie wymaganiom higieny. Większość więźniów pracowała w drewniakach, które wywoływały bolesne otarcia nóg. Do otarć tych dołączały się zakażenia i stany ropne, które stanowiły duży odsetek schorzeń chirurgicznych. Bielizna pościelowa i osobista więźniów, jeśli taką posiadali, była rzadko i nieregularnie zmieniana. Bieliznę tę prano niedokładnie i zdarzało się często, że więzień otrzymywał bieliznę zawszoną. To powodowało, iż w obozie szerzyła się wszawica i świerzb. Z autentycznych dokumentów niemieckich, a przede wszystkim z ksiąg Instytutu Higieny w Rajsku, wynika, że żywność wydawana więźniom obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu ani pod względem jakościowym, ani ilościowym nie odpowiadała podstawowym normom żywienia. Mięso dostarczane do kuchni więziennej było często zepsute, pokryte pęcherzami, gnijące, w wielu wypadkach zaopatrzone w stemple oznaczające, że nie nadaje się do spożycia. Była to zwykle konina, łby bydlęce, krew zwierzęca oraz inne produkty o niskiej wartości. Ziemniaki i brukiew nadchodziły do kuchni w stanie zgniłym. W 1944 roku zaczęto więźniom wydawać konserwy, ale i one bardzo często były zepsute. Do przyrządzenia pożywienia w kuchni obozowej wykorzystywano produkty znalezione podczas sortowania rzeczy odebranych więźniom kierowanym do obozu. Nic więc dziwnego, że w zupie znajdowano guziki, żyletki, sznurowadła itp. Warto zaznaczyć, że wszystko to, co było smaczne i jadalne, władze obozu konfiskowały natychmiast i w formie darów wysyłały swoim bliskim w głąb Rzeszy. Wydawane więźniom pożywienie było mało wartościowe pod względem kalorycznym i wyjątkowo ubogie w witaminy. Ponadto niewielkie obozowe racje nigdy nie docierały w całości do więźniów. Uszczuplane były przez esesmanów oraz więźniów funkcyjnych, przez których ręce produkty te przechodziły. Nic więc dziwnego, że w ciągu krótkiego czasu organizmy ludzi przebywających w Oświęcimiu ulegały znacznemu wyniszczeniu. Niedostateczne odżywianie powodowało zmniejszenie odporności ustroju, a co za tym idzie — kolosalną zapadalność na najrozmaitsze schorzenia. Nagminną chorobą była choroba głodowa, charakteryzująca się obrzękami ogólnymi (zaczynały się od kończyn dolnych i posuwały coraz wyżej) lub występująca w postaci suchej (głodujący wyglądał jak szkielet z naciągniętą nań skórą; ludziom tym wiotczały mięśnie, twarz przybierała wyraz maski, robiła się ziemistoszara, oczy o rozszerzonych źrenicach były zapatrzone w dal; tacy ludzie źle widzieli i słyszeli; tok myślenia i wszystkie inne reakcje były u nich zwolnione; zachowanie ich charakteryzowało się apatią i sennością; stąd nazywano ich później „muzułmanami”). Przy olbrzymiej zapadalności na choroby i śmiertelności wśród więźniów opieka lekarska w obozie była niedostateczna. W początkowym okresie Niemcy w ogóle nie zorganizowali szpitala obozowego, a

przebywającym w obozie lekarzom-więźniom nie wolno było wykonywać swojego zawodu. Stan ten zmienił się dopiero wiosną 1942 roku w związku z rosnącym zapotrzebowaniem na siłę roboczą dla przemysłu wojennego Rzeszy. Wówczas wprowadzono oficjalne pojęcie lekarza-więźnia. W 1940 roku zorganizowano szpital obozowy, który zajmował powierzchnię dwu parterowych bloków. Stan liczebny więźniów wynosił około 500 000 osób, z których przeciętnie około 1000 kwalifikowało się do leczenia szpitalnego, najczęściej z powodu zupełnego wyczerpania oraz na skutek pobicia przez esesmanów i funkcyjnych. Chorych stłaczano po kilku na jednym sienniku. Ilości leków wydzielane dla szpitala więziennego miały znaczenie symboliczne. Miesięczny ich przydział nie wystarczał nawet na jeden dzień. Tak samo było z opatrunkami. Podkreślić należy, że przywożone przez ludzi z całej Europy lekarstwa były zabierane dla Niemców. W początkowym okresie w szpitalu nie było żadnych narzędzi. Później, dzięki pomysłowości i zapobiegliwości lekarzy-więźniów, zorganizowano kilka noży, pincet i kocherów, które stanowiły cały zestaw do dokonywanych po kryjomu nawet poważnych zabiegów chirurgicznych. Dopiero pod koniec 1941 roku, kiedy rozszerzono nieco powierzchnię obozowego szpitala, lekarz SS doktor Entress, chcąc uczyć się chirurgii, zorganizował salę operacyjną. Wyposażenie jej było prymitywne i dopiero później sami więźniowie zaopatrzyli ją w odpowiednie przyrządy, pochodzące z bagaży wymordowanych transportów. Bloków szpitalnych nie wyposażyli Niemcy w żadne urządzenia sanitarne i higieniczne. W pierwszym okresie istnienia szpitala właściwie w nim nie leczono. Była to instytucja, mająca na celu wystawianie fikcyjnych historii chorób i zaświadczeń zgonu. W obozie systematycznie prowadzono akcję „oczyszczania” z elementu nieproduktywnego. Polegało to na wybieraniu z masy więźniów ludzi (tak zwane selekcje), których na ogół wysyłano do gazu. Nie kierowano się przy tym wynikami badań lekarskich, lecz po prostu lekarz SS decydował „na oko”, kto jest zdrowy i nadaje się do pracy, a kto chory, więc zbyteczny. Zresztą w ten sposób postępowali Niemcy nie tylko z ludźmi chorymi, lecz również z transportami zwożonymi z całej Europy, kiedy to już na rampie kolejowej wskazywano tych, którzy mieli zginąć w komorach gazowych. Równie tragiczny los zgotowano więźniom chorym na tyfus. Pod pozorem zwalczania tej choroby kierownictwo obozu postanowiło zniszczyć roznosicielki tyfusu, to jest wszy, wraz z zakażonymi ludźmi. Podstawą tej niszczycielskiej akcji był zaszyfrowany tajny rozkaz z grudnia 1941 roku. Innym przykładem zabijania ludzi było uśmiercanie za pomocą zastrzyków — trucizn. Początkowo wstrzykiwano więźniom wodę utlenioną, benzynę, ewipan i fenol. Później stosowano wyłącznie fenol. W pierwszym okresie były to zastrzyki dożylne, potem dosercowe. Lekarze niemieccy wbrew w całym cywilizowanym świecie przyjętym zasadom i obowiązującej stan lekarski etyce nie leczyli chorych, wiadomo natomiast, że bez wskazań lekarskich dokonywali na nich zabiegów, których rodzaj i okoliczności, w jakich były przeprowadzane, dowodzą, że miały charakter eksperymentów nienaukowych. Wysyłali na śmierć tysiące ludzi, nakazywali pisanie sfingowanych kart chorobowych, podawali fałszywe przyczyny śmierci. Akcja biologicznego niszczenia więźniów odbywała się przez sterylizację, kastrację i podawanie środków narkotycznych, które miały wprowadzać w stan silnego podniecenia maniakalnego. Stosowano silnie działające środki toksyczne, naświetlanie promieniami Rentgena — u mężczyzn jądra, u kobiet jajniki, dokonywano również zabiegów chirurgicznych na ludziach całkowicie zdrowych, nie wymagających interwencji chirurga. Warto tu podkreślić, że stosowanie zastrzyków z fenolu w mięsień sercowy w początkowym okresie stanowiło również formę eksperymentu. Ponieważ jednak śmierć zadawana w ten sposób była dość prostym i monotonnym zabiegiem, przestały te iniekcje pełnić rolę doświadczenia i stały się jednym ze sposobów łatwego zabijania. Nie sposób wymienić wszystkich metod, jakimi dysponowała armia oprawców w białych kitlach. Prześcigając się w pomysłach zabiegali oni o uznanie w oczach mocodawców, a co za tym idzie, walczyli, być może, o czołowe miejsca w hierarchii przyszłego narodu panów.

Ten, którego dosięgła kara Lekarz SS Horst Fischer studia lekarskie ukończył w 1937 roku na Uniwersytecie w Berlinie. Tytuł doktora medycyny uzyskał w roku 1941. W związku z doktoratem podpisał następujące przyrzeczenie: „Uroczyście przyrzekam i obiecuję, że zawsze będę głęboko poważał wiedzę medyczną i, ile mi tylko sił

starczy, będę o nią walczył, a także wypełnię z wiernością i sumiennie obowiązki lekarskiego stanu wobec żądających mojej pomocy, jak też w stosunku do kolegów-lekarzy w myśl idei humanistycznej”. W listopadzie 1933 roku wstąpił do SS. W maju 1937 roku był już członkiem NSDAP. W roku 1940 przeszedł w Stralsundzie ośmiotygodniowe przeszkolenie wojskowe. Tutaj też poznał swojego przyszłego przełożonego w Oświęcimiu, lekarza SS doktora Eduarda Wirthsa. W kwietniu tego samego roku został untersturmführerem. Krótko przebywał w Pradze, Bernie, Berlinie, a następnie w oddziale dywizji SS „Wiking” w Wiedniu. W czerwcu 1941 roku przeniesiono go do Lublina, po czym wziął udział w ataku na Związek Radziecki. Awansował i w styczniu 1942 roku został obersturmführerem — jednocześnie był lekarzem oddziału pancernego. Kilkakrotnie zmieniał miejsce pracy, aż 6 listopada 1942 roku trafił do obozu zagłady w Oświęcimiu. Tu spotyka dawnego znajomego — doktora Wirthsa. Pełni różne funkcje i po kolejnym awansie, tym razem na hauptsturmführera, zostaje zastępcą lekarza garnizonu. W tym samym czasie jest lekarzem obozu macierzystego Oświęcim I i III. Zadaniem Fischera jako lekarza obozowego było kierowanie szpitalem dla więźniów, nadzorowanie pracy lekarzy-więźniów i sanitariuszy-więźniów oraz kontrolowanie pomieszczeń więziennych, kuchni, urządzeń sanitarnych i stanu higienicznego obozu. Podlegali mu również sanitariusze SS. Podczas swej działalności w Oświęcimiu Fischer „troszczył się” szczególnie o „obniżenie statystyki chorych”. Ta jego dbałość znajdowała wyraz w regularnych selekcjach, po których część chorych wędrowała do komór gazowych lub umierała na skutek dosercowych zastrzyków z fenolu. To mu jednak nie wystarczało i w swojej nadgorliwości skazywał na zagładę nie tylko chorych, lecz także więźniów pracujących na terenie obozu. Według opinii przełożonych „wypełniał bez reszty” wszystkie powierzone mu zadania służbowe. Doktor Wirths stwierdził między innymi: „Wydaje się odpowiedni do przyszłych ważniejszych lub zakrojonych na szerszą skalę zadań”. Nic więc dziwnego, że obok osławionego doktora Mengele miał najwyższy stopień wojskowy wśród lekarzy SS. Upust swemu okrucieństwu dawał na ogół wtedy, gdy jako zastępca lekarza garnizonowego zastępował doktora Wirthsa lub innych lekarzy obozowych — był wówczas tym najważniejszym, od którego woli zależała egzystencja więźniów. Pod nieobecność szefa układał plany „służby na rampie” i sam brał w niej udział, a także ją nadzorował. Włączył się również czynnie w nadzór pracy „dezynfektorów” i całego procesu niszczenia. W czasie selekcji na rampie dochodziło do wstrząsających scen. Rozdzielanie rodzin odbywało się wśród płaczu oraz krzyku kobiet, którym siłą odbierano dzieci lub odrywano od mężów. Nic nie wzruszało Fischera. Kiedy zdarzyło się, że dwudziestoletnia dziewczyna nie chciała odejść od matki wyselekcjonowanej do gazu, doktor Fischer zniecierpliwionym gestem i ją skazał na zagładę. Równie okrutną decyzję podjął w stosunku do pięcioletniego chłopca, który przybył na rampę ze swym ojcem. Ojca uznano za „zdolnego do pracy”, a chłopca skierowano do gazu. „Służbę na rampie” pełnił Fischer od wiosny 1943 roku do maja 1944, co tydzień przez 24 godziny, czyli dwa razy w tygodniu przez 12 godzin. W tym czasie wyselekcjonował do gazu około 100 tysięcy istnień ludzkich. Za te barbarzyńskie praktyki władze obozowe nagradzały go dodatkowymi przydziałami kiełbasy, rumu bądź wódki. Jesienią 1943 roku do Oświęcimia przybył duży transport deportowanych z Norwegii. Powiedziano im, że idą do kąpieli. Doktor Fischer, mający wówczas służbę przy krematorium, zauważył, iż część więźniów skazanych na śmierć zorientowała się, jaki czeka ich los, i chciała ratować się ucieczką. Wyprowadzony z równowagi zaskakującą niesubordynacją skazanych wyciągnął pistolet i zaczął na oślep strzelać. Obecni przy tym esesmani poszli za jego przykładem. Zastrzelono wówczas około dwudziestu więźniów, resztę zagazowano. Jako lekarz obozowy miał doktor Fischer obowiązek brać udział w karaniu więźniów chłostą. Własnym podpisem wyrażał też zgodę na wykonanie tej cielesnej kary. Bardzo często nie widział on nawet delikwentów, którym kara miała być wymierzona, ale w kilkudziesięciu przypadkach był obecny przy jej wykonywaniu. A powody stosowania chłosty były zawsze błahe. Jednemu z więźniów wymierzono 10 uderzeń kijem za zrobienie z ręcznika — własności obozowej — onuc do obolałych, opuchniętych nóg. Tylko w bardzo niewielu przypadkach udawało się obozowemu ruchowi oporu uratować więźnia skazanego na śmierć przez Fischera. Chociaż bywało i tak, że on sam „ratował” życie więźnia. Ale tylko wtedy, gdy człowiek był chory, a jego schorzenie zainteresowało doktora. Gdy zainteresowanie minęło, los więźnia był przesądzony. W pamięci tych, którzy obóz przeżyli, Fischer zapisał się jako ludobójca. Na szczęście zalicza się do oprawców, którzy za swoje zbrodnie ponieśli zasłużoną karę. Większość przedstawicieli „służby zdrowia'” obozu zagłady Oświęcim-Brzezinka została po wojnie

schwytana i osądzona. Wśród nich znalazł się doktor Fischer. Sąd Niemieckiej Republiki Demokratycznej wymierzył mu karę śmierci. Wyrok został wykonany.

Morderca, którego szuka świat Z rzuconego przez Alfreda Rosenberga, głównego ideologa NSDAP, hasła „walki o czystość niemieckiej krwi” zrodziła się zbrodnicza myśl całkowitego wytępienia ludności żydowskiej w Rzeszy, a później w krajach okupowanych. Tym samym motywem kierowali się hitlerowcy w odniesieniu do Cyganów, przewidując jednak inną taktykę działania. Jej pierwszym etapem, zapoczątkowanym w 1937 roku, było zgromadzenie całej ludności cygańskiej w kilku tak zwanych obozach mieszkalnych, rozmieszczonych w południowych Niemczech. Każdy z nich tworzył obszar zamknięty z zakazem kontaktowania się z miejscową ludnością niemiecką. Cyganie mogli zajmować się rzemiosłem i uprawą działek, aby w ten sposób zdobyć środki na własne utrzymanie. W obozach tych wprowadzono badania antropologiczne w celu wyłonienia potomków, wywodzących się w prostej linii ze szczepów indogermańskich. Tylko oni mieli być w przyszłości skierowani do rezerwatów. Pozostałych hitlerowcy zamierzali zlikwidować. Drugi etap tej akcji rozpoczął się w połowie 1942 roku, kiedy z rozkazu naczelnych władz SS przystąpiono do wywózki wszystkich Cyganów do Oświęcimia. Przymusowa ewakuacja objęła najpierw ludzi z obozów mieszkalnych w Niemczech, a później z obszarów okupowanych. Kierowanych do obozów Cyganów informowano, że jadą do specjalnego ośrodka, aby przejść przeszkolenie zawodowe. Jechali więc z całymi rodzinami, z całym ruchomym dobytkiem, niekiedy nawet z wozami mieszkalnymi. Niczego im nie odbierano. Na terenie obozu chodzili we własnej odzieży, nie ścinano im włosów, nie stosowano żadnych represji, takich jak bicie, karne apele, zamykanie w bunkrze, nie byli zmuszani do pracy jak inni więźniowie. Jeżeli byli zatrudniani to wyłącznie przy pracach porządkowych na terenie własnego obozu i przy zbieraniu ziół na zupę. Pełnili też pewne funkcje administracyjne. Wśród internowanych Cyganów znajdowała się liczna grupa obywateli niemieckich, którzy ze względu na swe pochodzenie zostali wycofani z formacji frontowych armii i zatrzymani w obozie. Niektórzy z nich mieli odznaczenia wojskowe za walki w armii niemieckiej. Ponadto była duża liczba Cyganek z dziećmi, żon Niemców „czystej rasy”, niejednokrotnie czynnych żołnierzy Wehrmachtu. Łącznie do Oświęcimia przywieziono ponad 20 tysięcy Cyganów. Po upływie pewnego czasu ci ufni i pogodni z natury ludzie zaczęli dotkliwie odczuwać skutki i tak złagodzonego dla nich życia obozowego. Zaczęły chorować dzieci, a później dorośli. Władze niemieckie zorganizowały więc „szpital” dla chorych Cyganów. Przybywającym do szpitala odbierano odzież osobistą, a w zamian dawano koszule nocne, które były czymś pośrednim między męską tuniką a łachmanem. Na nogi chorzy dostawali drewniane trepy, których często brakowało i wówczas chodzili boso. Warunki sanitarne w szpitalu, tak jak w całym obozie, były fatalne, zwłaszcza jeśli weźmie się pod uwagę założenie, że nie był to ponoć obóz zagłady, ale miejsce pobytu internowanych rodzin. Cyganów zaczęły nękać, tak jak wszystkich więźniów, typowe obozowe choroby i głód. Z pamiętników Rudolfa Hoessa wiemy dziś, że na specjalny rozkaz naczelnego dowódcy SS H. Himmlera, znany tylko jemu i niektórym lekarzom SS, mieli oni w „dyskretny sposób” likwidować chorych Cyganów, a zwłaszcza dzieci. Głównym wykonawcą tego podstępnego i wyrafinowanego planu został doktor Mengele. Jako naczelny lekarz obozu i szpitala cygańskiego stosował on swoiste metody pracy. Podczas inspekcji obozu traktował Cyganów łagodnie i uprzejmie. Jego popularność wśród cygańskiej społeczności wzrosła, kiedy zorganizował ogródek dziecięcy, tzw. Kindergarten. Przebywało tam kilkaset dzieci, od wieku niemowlęcego do szóstego roku życia, którymi opiekowały się specjalnie przez Mengelego dobrane więźniarki. Dzieci przebywały w ogródku w godzinach od 8 do 14 i dostawały tam specjalne wyżywienie. Otrzymywały kaszkę na mleku z cukrem i masłem, biały chleb, zupy na mięsie, dżem, czekoladę. Oczywiście tylko część tych produktów docierała do dzieci, gdyż jako atrakcyjne rozkradali je z magazynu esesmani. Patrzącym z boku na te poczynania mogło się wydawać, iż „dobry doktor” chciał polepszyć byt dzieci z obozu izolacyjnego. Prawda była zupełnie inna. Był to jedynie fragment perfidnego planu mordercy w białym kitlu. Mengele na zlecenie władz nazistowskich pisał pracę naukową i potrzebował żywego materiału doświadczalnego. Interesowały go bliźnięta o różnym zabarwieniu tęczówek i dzieci z wrodzonymi anomaliami. Cynizm tego zbrodniarza osiągnął granice trudne do wyobrażenia dla normalnego człowieka. Te małe istoty, które były dla niego jedynie królikami doświadczalnymi, potrafił brać na ręce, przynosić im słodycze i zabawki (oczywiście zabrane osobom z transportów skierowanych do gazu), a później, kiedy już

przeprowadził doświadczenia, osobiście strzelał do swoich „ulubieńców” i kazał przeprowadzać sekcje zwłok dla celów „naukowych”. Realizując rozkaz Himmlera, dotyczący likwidacji Cyganów, Mengele wszystkich chorych i podejrzanych o chorobę, np. o dur wysypkowy, posłał do komór gazowych. Przy tej okazji włączył do transportu niektórych chorych na gruźlicę i czerwonkę. Z jego to polecenia kancelaria obozu wykreśliła z ewidencji zagazowanych Cyganów jako zmarłych śmiercią naturalną. Daty zgonów rozkładano na różne terminy. Wysyłanie do gazu chorych na dur wysypkowy nie zapobiegło epidemii w obozie cygańskim, ale Mengele nie powtórzył już selekcji dotkniętych tą chorobą. Zarządził natomiast akcję „odwszania” w szpitalu i barakach mieszkalnych. W szpitalu odbywało się to w ten sposób, że ciężko chorych wyrzucano z łóżek, kazano siadać na „kominie-piecu”, a koce i sienniki oddawano do dezynfekcji, która trwała przez wiele godzin. Prycze zmywano specjalnym roztworem. Niektórzy ten „zabieg higieniczny” przypłacali życiem. Wkrótce Cyganie zorientowali się, jakie metody stosuje Mengele, i zdali sobie sprawę z zagrażającego im niebezpieczeństwa. I tak chorzy na gruźlicę, z których część po ujawnieniu tego faktu została wysłana do gazu, przestali mówić o swoich dolegliwościach. Innym przykładem bestialskich metod leczenia była likwidacja szerzącego się świerzbu. Jakkolwiek w aptece obozowej znajdowały się duże zapasy doskonałego bayerowskiego leku — mitigalu, Mengele stosował specyficzny sposób kuracji. Była to kąpiel w zimnych roztworach kwasu solnego i tiosiarczanu sodu. Płyny wlewano do cementowych kadzi i zanurzano w nich delikwentów. Skutki były oczywiste. Rosła liczba zgonów. Umierały zwłaszcza dzieci. I tak szybko topniała liczba „mieszkańców” obozu cygańskiego. Na początku 1944 roku było ich już tylko 6,5 tysiąca. W sierpniu obóz zlikwidowano. Doktor Mengele dokonał swego dzieła. Oprawca ten do dziś poszukiwany jest przez Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości. Narody Europy wierzą, że nastąpi moment, w którym zostanie on rozliczony ze swoich zbrodni.

Wielka epidemia Dur wysypkowy, którego pierwsze przypadki zanotowano w Oświęcimiu pod koniec 1941 roku, przybrał ogromne rozmiary. Epidemia szerzyła się we wszystkich trzech obozach (Oświęcim, Brzezinka, Buna) i w podobozach, a nawet dotknęła żołnierzy SS i ludność cywilną w okolicach Oświęcimia. Chorowały dziesiątki tysięcy więźniów. W pewnym okresie wskaźnik śmiertelności w obozach podniósł się przeszło pięciokrotnie. Władze SS pod pozorem tłumienia epidemii duru wymordowały chorych i rekonwalescentów, kierując ich do komór gazowych lub na zastrzyki fenolu. Przy okazji realizowano zbrodnicze doświadczenia pseudolekarskie, mające na celu ustalenie okresu inkubacji duru oraz określenia, kiedy krew chorych na dur jest najbardziej zakaźna. Stosowano więc sztuczne zakażenia więźniów zdrowych, prowadzono eksperymentalne badania wartości różnych szczepionek i wypróbowywano różnego rodzaju leki. Nie pomyślano natomiast o tym, lub raczej uważano to za zbyteczne, aby zastosować jakiekolwiek zabiegi obowiązujące w czasie epidemii, zarówno profilaktyczne, w stosunku do zdrowych, jak i lecznicze w stosunku do chorych. Brakowało mydła i ciepłej wody, przeprowadzane dezynsekcje i dezynfekcje były niedokładne i powierzchowne. Wszelkie wysiłki składającej się z więźniów służby zdrowia w tych antysanitarnych warunkach nie mogły dać żadnego rezultatu. Lekarze-więźniowie i sanitariusze nie mieli żadnego wpływu na to, co czynią ich niemieccy zwierzchnicy. Nie mogli nawet marzyć o wytępieniu w obozie wszy, przeprowadzeniu masowych szczepień ochronnych, przyjęciu do szpitala wszystkich chorych na dur, izolowaniu chorych na inne choroby, wreszcie o dostarczeniu więźniom odzieży i mydła. W małych grupach więźniarskich można było prowadzić półoficjalnie kontrolę odzieży, wyszukiwać i tępić wszy, namawiać do kąpieli czy dezynsekcji. Drogą nielegalną, przez ruch oporu, z narażeniem życia, sprowadzano szczepionkę przeciw durowi wysypkowemu, która, choć dość trudna w użyciu (potrójne szczepienie), uratowała kilka tysięcy istnień ludzkich. Niezwykłe wysiłki czynili wszyscy więźniowie, aby pomóc dotkniętym chorobą. Służba sanitarna, prawie wyłącznie polska, walczyła o życie każdego, kto trafił do szpitala. Nie dysponując odpowiednim zasobem lekarstw, starano się troską o pielęgnację chorego nadrobić te braki. „Organizowano” więc z kuchni możliwie dużo „herbaty” i potajemnie gotowano ją w salach chorych, żeby tylko odwodnionym organizmom zapewnić płyn. Apteka robiła potajemnie glukozę z cukru gronowego, nielegalnie przesyłanego „drogą

umowną” w paczkach z „wolności”. Starano się utrzymać maksymalną czystość w salach, we własnym zakresie prać koce, myć pacjentów w łóżkach. Wprowadzano na własną rękę dyżury lekarsko-pielęgniarskie w nocy. Chorym po kryzysie dostarczano dodatkowe racje żywnościowe. „Organizowano” w porozumieniu z przyjaciółmi z kuchni dodatkowe zupy, biały chleb, czasem udawało się zdobyć cebulę, czosnek czy jajko. Niełatwo było przetrzymać w szpitalu „ozdrowieńca”, trudniej zmienić mu pracę na lżejszą, ale najtrudniej uchronić przed wybiórką na fenol czy gaz. Chorzy panicznie bali się małej salki (nr 1) w bloku 20, w której wykonywano prawie codziennie egzekucje za pomocą fenolu. Prawie wszyscy lekarze i pielęgniarze zarazili się durem wysypkowym. Wielu z nich umarło. Nikt jednak nie opuścił posterunku. Wielkość polskiej obozowej służby medycznej, a szczególnie lekarzy-więźniów, ich bezgraniczne poświęcenie dla współtowarzyszy niedoli, zastygły w źrenicach tych, którzy umęczeni niewolą i cierpieniem nigdy już nie przemówią.

Królik doświadczalny (Tadeusz Szymański, były więzień obozu koncentracyjnego Oświęcim-Brzezinka, numer obozowy 20034) W lecie 1942 roku przy pracy w ogrodnictwie zwichnąłem sobie palec prawej ręki. Ręka mi spuchła i czułem dotkliwy ból. Koledzy doradzili mi, abym udał się do bloku 28 i poprosił o pomoc lekarską. Tak też uczyniłem. Gdy wychodziłem z ambulatorium z nastawionym palcem, zatrzymał mnie nie znany mi esesman. Zapisał mój numer (20034) i kazał następnego dnia zgłosić się do ambulatorium. Polecenie wykonałem, jednak esesman nie interesował się wcale moim palcem. Po sprawdzeniu numeru dołączył mnie do czekającej już grupy więźniów i zaprowadzono nas do innego bloku. Przez cały czas pilnie nas strzeżono; nie pozwalano nawet na oddalanie się do ustępu. „Opiekun” wstrzyknął każdemu z nas w rękę jakiś płyn koloru brudnoczerwonego o żółtym odcieniu. Strzykawka zawierała około 2 cm3 tego płynu. Po wykonaniu zabiegu esesman wręczył moją kartotekę sanitariuszowi-więżniowi, który polecił mi zgłosić się po apelu wieczornym. O całej sprawie opowiedziałem najbliższym kolegom. Po mojej relacji jeden z nich udał się do szpitala obozowego i po powrocie oświadczył mi, że nie muszę już iść do ambulatorium, ponieważ udało mu się wycofać moją kartotekę. Chociaż zasypywałem go pytaniami, nie powiedział nic ponadto, że zorganizuje dla mnie lekarstwa, które zneutralizują działanie wstrzykniętego płynu. Słowa dotrzymał. Zaopiekował się mną lekarz-Polak. Pomimo tej pomocy po paru dniach przyszła gorączka i straciłem przytomność. Znalazłem się w szpitalu obozowym. Kiedy odzyskałem świadomość, dowiedziałem się, że jestem chory na dur wysypkowy. Opiekujący się mną lekarz ostrzegł mnie, abym nie ujawniał faktu, że otrzymałem jakikolwiek zastrzyk wykonany przez esesmana. Wkrótce przekonałem się, że miał rację. Byłem wyjątkowo dokładnie przepytywany na temat mojego przypadku chorobowego przez służbę medyczną SS. Bałem się tych rozmów, a największy lęk ogarniał mnie wtedy, kiedy podczas obchodu nie było polskiego lekarza, znającego moją historię choroby. Przy najbliższej okazji podzieliłem się z nim moimi obawami i zaproponowałem, by wypisał mnie ze szpitala. Doktor stanowczo się temu sprzeciwił. Uznał, że nagłe opuszczenie szpitala mogłoby zwiększyć zainteresowanie moim przypadkiem, a to miałoby groźne następstwa. Przyrzekł jednak, że jeśli nadarzy się jakakolwiek okazja, wypisze mnie. Wkrótce zauważyłem ogromny popłoch wśród personelu lekarskiego. Wówczas to zaufany lekarz powiedział mi, iż jutro opuszczę szpital, mimo że jestem jeszcze bardzo słaby. Następnego dnia o świcie zdenerwowany doktor wyjaśnił mi, że w nocy zabrano ze szpitala kartoteki i spisy chorych, już nikt nie może opuścić tego miejsca. Wkrótce wiedzieli o tym wszyscy. Blady strach padł na chorych. Ci, którzy byli przytomni, zdawali sobie sprawę, że te przygotowania są zapowiedzią czegoś najgorszego. Nikt jednak nie przypuszczał, że będzie to akcja zakrojona na tak wielką skalę. Ta selekcja miała służyć nie tylko zagazowaniu chorych na dur, ale wymordowaniu również rekonwalescentów i zupełnie przypadkowych więźniów. Epidemia stała się pretekstem do wymordowania tysięcy ludzi. Ja, dzięki pomocy przyjaciół, uniknąłem tego tragicznego losu.

Droga przez komin (Alfred Wóycicki, numer obozowy 39247) Już wiele godzin przerażony, sparaliżowany strachem więzień (nr obozowy 39247) obserwuje przez okno swego baraku dziedziniec obozu. Jest niemym świadkiem jednej z najbardziej bestialskich akcji — selekcji do gazu. Przed barakiem stoją wielkie, ciężarowe samochody. Więźniowie znają je dobrze. Skazańcy są nadzy i bosi. Jedni idą o własnych siłach, innym pomagają współtowarzysze niedoli. Ofiary sprawiają wrażenie świadomych swego losu. Okrzykami, błaganiami o litość, urywkami modlitwy przerywają wiszącą nad obozem śmiertelną ciszę. Lecz jęki i błagania wywołują jedynie zniecierpliwienie i gniew oprawców. Broniących się uspokajają kopniakami, biciem i krzykiem, wtłaczają ich do bud mających jechać do miejsc stracenia. Obserwujący więzień z niepokojem szuka wśród skazańców znajomych twarzy. Przed kilkoma godzinami dotarła do niego wiadomość, że w ramach tej „likwidacji tyfusu” mają być również straceni polscy lekarze, pielęgniarze, sanitariusze i inni członkowie obsługi bloku jako... ewentualni nosiciele zarazków duru. Na szczęście nie znajduje nikogo znajomego. Nie ma jednak pewności, gdyż wśród setek skazańców mógł kogoś nie dostrzec. Nagle uwagę jego przykuwa postać chudego, skulonego starca, który nie może iść o własnych siłach, więc podtrzymują go współtowarzysze. Obserwator wywnioskował, że starzec musi cieszyć się ogromnym szacunkiem, gdyż otaczający go ludzie zajmują się nim z wyjątkową troską. Już w samochodzie ten chuderlawy staruszek mocnym głosem zaintonował pieśń, którą podchwycili inni. Ponury, śpiewający korowód ruszył ku bramie. Przez wiele godzin więźniowie obserwowali unoszący się nad kominem krematorium dym.

Niezwykła historia (Stanisław Głowa, były więzień obozu koncentracyjnego Oświęcim-Brzezinka, numer obozowy 20017) Nasilenie epidemii było straszne. Liczba chorych rosła z każdą godziną, śmiertelność była niezwykle wysoka. Mimo usilnych zabiegów lekarzy-więźniów i służby sanitarnej epidemii nie udało się opanować. O likwidacji duru myślały też najwyższe władze w Berlinie i przesyłały do obozu ciągle nowe rozkazy. Wysyłane z obozu, najczęściej fałszywe, meldunki mające świadczyć o opanowaniu epidemii tylko przewlekały sprawę. Wreszcie zniecierpliwieni dysponenci z Berlina przysłali rozkaz, mówiący, że obóz w Oświęcimiu ma być wolny od epidemii w jak najkrótszym czasie, bez względu na środki i sposoby użyte do tego celu. Władze obozowe miały więc teraz rozwiązane ręce i skwapliwie przystąpiły do realizacji odgórnego rozkazu. Zaczęto niszczyć nie przyczynę epidemii, lecz jej ofiary. Pospiesznie sporządzano listy skazanych z bloków: 13, 20, 21 i 28. Znaleźli się na nich wszyscy chorzy i rekonwalescenci. Zatwierdził je do „realizacji” szef oddziału politycznego, Grabner. Jako jedni z pierwszych o planowanej akcji dowiedzieli się więźniowie, wchodzący w skład służby medycznej, do której i ja należałem. Według początkowych założeń mieliśmy być zgładzeni wszyscy. Po długich rozmowach i naradach polscy lekarze postanowili porozmawiać z doktorem Entressem i przekonać go o bezsensowności tej decyzji. Pierwsze kroki w tym kierunku nie dały żadnych rezultatów. Nie rezygnowano jednak z wysiłków mających na celu zmianę zarządzenia; oczywiście były to wysiłki na miarę naszych możliwości. Nadzieje były nikłe, a dzień likwidacji zbliżał się nieubłaganie. Na dwa dni przed wyznaczonym terminem dowiedziałem się, że naciskany Entress „wytargował” u Grabnera lekarzy. Reszta służby medycznej, wśród tej grupy byłem i ja, przeżywała tragiczne chwile. Wiedzieliśmy, że będziemy musieli rozstać się z wieloma bliskimi ludźmi, zdawaliśmy też sobie sprawę, że czeka nas śmierć. Ja snułem się po bloku jak cień, choć na śmierć byłem przygotowany. Wreszcie 28 sierpnia dotarła do nas wieść o wyłączeniu również personelu pielęgniarskiego, do którego się zaliczałem. Nie stanowiło to dla mnie żadnej pociechy i nie przyniosło mi ulgi. Cóż bowiem znaczyło ocalenie kilkunastu czy kilkudziesięciu osób wobec skazania na śmierć setek niewinnych ludzi. Zazdrościłem tym wszystkim pogrążonym w niewiedzy, że wyjadą w ostatnią podróż nieprzytomni i nieświadomi tego, co się wokół nich dzieje. Wreszcie nadszedł tragiczny ranek 29 sierpnia 1942 roku. Dzień zapowiadał się piękny. Jak na ironię od rana świeciło słońce. O godzinie czwartej, jak zresztą każdego dnia, byłem już na nogach. Zgodnie z wcześniejszym poleceniem musieliśmy przygotować chorych i ich karty, a tych, którzy nie byli już w stanie chodzić o własnych siłach, znieść na podwórze między bloki 20 i 21.

O godzinie siódmej, po apelu porannym, między wspomnianymi blokami zapanował ruch. Na wyznaczonym miejscu zbiórki zjawili się kolejno: hauptscharführer Klehr, następnie Scherpe i Hantel. Wreszcie nadjechał doktor Entress. Na placu znajdowały się setki ludzi. Panowała atmosfera grozy i niepewności. Formalności trwały krótko. Do samochodu załadowano pierwszą partię skazańców. Wśród nich dostrzegłem same znajome twarze z bloku 20. Słońce piekło coraz mocniej, a serce ściskało się z bólu. Przy pierwszych „załadunkach” esesmani wykazywali wyjątkową gorliwość — bili, popychali i kopali więźniów. Później, nieco znużeni powtarzanymi czynnościami, osłabli w swoich zapałach. Tę sytuację postanowiliśmy wykorzystać my, którym wyznaczono straszną rolę świadków i pomocników. Nikogo nie można było wyrwać ze szponów oprawców, jednak istniały możliwości porozumienia się z wywożonymi. Do mnie w pewnym momencie zwrócił się jeden ze skazańców ze słowami: „Słuchaj, w bloku numer dwadzieścia osiem leży obiecujący młody adwokat z Krakowa”, i podał mi jego numer. „Pomóżcie mu w jakiś sposób”, dodał. Te słowa potraktowałem jak testament wypowiadającego się po raz ostatni w życiu człowieka. Postanowiłem za wszelką cenę spełnić to życzenie. Przeprowadziłem błyskawiczną naradę z kolegami sanitariuszami. Ktoś znał blokowego z 28. Dawało to nadzieję, że jeśli chory nie został już wywieziony, to może uda się go uratować. Przy pierwszej nadarzającej się okazji kilku z nas, korzystając z panującego chaosu, wyrwało się do bloku 28. Młody adwokat był tam jeszcze, lecz znajdował się w stanie bardzo ciężkim. Trawiony gorączką, nie wiedział, co się wokół niego dzieje. Chwyciliśmy go za ręce, znieśliśmy na parter i schowaliśmy w skrzyni przeznaczonej do składania zwłok. Była to jedyna kryjówka, jaką mogliśmy znaleźć. Skrzynię zamknąłem, a klucz schowałem do kieszeni. Wróciliśmy na miejsce akcji, która trwała jeszcze wiele godzin. W końcu korowód śmierci zamknął już ostatni tego dnia transport. Lekarze i funkcyjni opuścili plac. Obóz wracał do codziennego życia. Cały czas trapiły mnie myśli, co dzieje się z moim podopiecznym ukrytym w dusznej skrzyni. Momentami ogarniał mnie lęk, że ten biedak już nie żyje. Niestety, dopiero wieczorem dotarłem do bloku 28. Z drżeniem rąk otworzyłem skrzynię-kryjówkę. I nagle wielka ulga, wprawdzie nieprzytomny, ale żywy. I wówczas ja — mały człowieczek — biorę na plecy wielkiego, ciężkiego mężczyznę i niosę go na piętro, na jego łóżko. Po kilku dniach uratowany odzyskał przytomność i dowiedział się o swojej niezwykłej historii. Kiedy po raz pierwszy mogliśmy spotkać się, radości i łzom wzruszenia nie było końca. Znalazłem w nim jeszcze jednego, wielkiego przyjaciela. Wkrótce okazało się, że uratowanych było więcej. Stało się tak dlatego, że w tym morzu śmierci każde ocalone ludzkie istnienie było wartością bezcenną dla ratowanego i ratującego. I wspaniałe było to, że pomagając innym, człowiek zapominał o tym, że ceną za taki czyn jest jego własne życie.

Brzezinka kaźnią kobiet Odbytem świata nazwał obóz kobiecy w Brzezince lekarz SS hauptscharführer Thilo w swojej wypowiedzi skierowanej do J. Kremera, a ten umieścił owo określenie w swoich pamiętnikach jako najbardziej trafne. W pełni ono oddaje warunki, w jakich wegetowały kobiety-więźniarki. Cuchnące powietrze, brud, błoto, pchły, wszy i inne robactwo oraz szczury, wszystko to sprawiało, że można było określić Brzezinkę jako „anus mundi”. Szóstego sierpnia 1942 roku przeniesiono kobiecy obóz z obozu macierzystego Oświęcim I do Brzezinki i umieszczono na odcinku B Ia, który poprzednio zajmowali jeńcy radzieccy, wyniszczeni przez zarazę, ciężką pracę fizyczną i głód. Tych, co pozostali przy życiu, zagazowano w komorach krematoryjnych. Ziemia, spękana od słońca upalnego lata, utrwaliła na swej powierzchni odbicie tysięcy stóp, które mieszały tę gliniastą glebę, zanim przybyły tu kobiety. Obóz jeniecki, zajmujący powierzchnię około 10 ha, wyglądał jak ogromny, stratowany plac targowy. Wszystko wokół, ziemia i baraki, zlewało się w jeden szary kolor. Gdzieniegdzie tylko widniały żałosne kępki trawy. Po lewej stronie obozowej drogi stało w trzech rzędach piętnaście murowanych budynków stajennych; po prawej stronie były drewniane baraki malowane na zielono — jedyna miła dla oka barwa w tym smutnym pejzażu.

Do tych samych baraków, w których wyginęli jeńcy radzieccy, wprowadzono przeszło piętnaście tysięcy kobiet. W kojach leżały sienniki, będące siennikami tylko z nazwy. W istocie były to brudne, podarte papierowe worki wypełnione słomą startą na pył. Wszystkie więźniarki były brudne, zawszone i zapchlone już w poprzednim obozie, ale to, co zastały w murowanych stajniach, przekraczało wszelkie pojęcie o brudzie i insektach. Ogromne, wygłodniałe wszy łaziły po siennikach jak mrówki po rozkopanym mrowisku. W barakach wszystko było wilgotne, klepisko uginało się pod drewnianymi trepami, sienniki cuchnęły pleśnią i ludzkim potem. W deszczowe dni przez uszkodzony dach ciekła woda. Brzezinka w porównaniu z obozem macierzystym stała się prawdziwym piekłem. W kilka dni po wprowadzeniu więźniarek do owych baraków obóz kobiecy zaatakowały epidemie duru brzusznego i wysypkowego, biegunki, świerzbu i malarii. Kobiecy szpital w Brzezince, jak wszystkie inne na terenie Oświęcimia, był szpitalem tylko z nazwy. Przeznaczono nań sześć drewnianych baraków z dwupiętrowymi pryczami ustawionymi tak ciasno, że tylko bokiem można się było między nimi przecisnąć. Baraki szpitalne miały tylko jeden plus w porównaniu z pozostałymi: wolno tu było chorować leżąc, co dawało nadzieję przetrwania. Niejednokrotnie nadzieja ta okazywała się złudą, ponieważ i tu anioły śmierci wybierały rekonwalescentki do gazu. Leczenie w szpitalu polegało jedynie na walce organizmu z chorobą, a zatem tylko organizmy najsilniejsze wychodziły zwycięsko z tych zmagań. Słabsze ginęły w ciągu kilku dni. W przedniej części baraku ulokowano chore, które siadały o własnych siłach, w tylnej części, na gołych deskach, leżały dogorywające półtrupy. Nieprzytomne kobiety załatwiały naturalne potrzeby pod siebie, toteż kał i mocz spływał na chore leżące niżej. Śmierć zbierała tutaj wyjątkowo obfite żniwo. Umierało 200 do 300 kobiet dziennie. Szpital pozbawiony był wody, nawet do picia, nie mówiąc już o tym, że chore nie były myte przez cały okres choroby. Kobiety te były szczęśliwe, że są pod dachem, że wolno im leżeć, nie miały żadnych życzeń. Ciężko chore, nieprzytomne, jęczały głośno, wymachiwały gołymi wychudłymi ramionami do swych gorączkowych majaków. Do szpitala nikt nie zgłaszał się dobrowolnie, ponieważ oznaczało to selekcję i śmierć w komorze gazowej. Mimo to przynoszono tu dziennie setki kobiet zbieranych z placyków między blokami. Były to przeważnie ciężko chore, takie, dla których nie miało już żadnego znaczenia to, gdzie im przyjdzie umierać. We wszystkich blokach panował nieopisany chaos, wszystko trzeba było zdobywać. Chore dręczone gorączką miały tylko jedno marzenie, zaspokoić pragnienie. Służba medyczna w miarę swoich możliwości nawiązywała kontakty z personelem zatrudnionym w obozowej kuchni i zdobywała dodatkowe porcje płynów. Była to zazwyczaj obrzydliwa lura — herbata z ziół. Poranna kawa lub wieczorna herbata niejednokrotnie nie docierały do bloków. Na dyżurne wyznaczone do noszenia kotłów z płynami napadały częstokroć „bojówki”, składające się ze spragnionych wody więźniarek. Dochodziło wówczas do walki, która kończyła się wylaniem zawartości. W ten sposób kilkadziesiąt więźniarek pozbawiano należnej im skąpej porcji płynu. Przed barakiem szpitalnym o każdej porze dnia i nocy leżały sterty trupów. Były to nagie szkielety ludzkie, ziemistego koloru, niejednokrotnie poszarpane przez szczury. Jeśli obozowa pisarka nie odnotowała natychmiast numeru zmarłej, a trup leżał kilka godzin, nie udawało się już ustalić, kto umarł. Dochodziło do tragicznych pomyłek. W kartotekach uśmiercano osoby żyjące, a rodziny zawiadamiano o zgonach. Dodatkowym lękiem przed pójściem do szpitala napawała chore fama krążąca po obozie, że lekarze SS dokonują różnego rodzaju eksperymentów na więźniach. Trzydziestego maja 1942 roku profesor Carl Clauberg zwrócił się do Himmlera z propozycją wykonywania eksperymentów sterylizacyjnych na więźniarkach z obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. W piśmie zawarto również prośbę o dostarczenie odpowiednich do tego celu urządzeń. W lipcu tegoż roku Himmler zwołał konferencję z udziałem brigadeführera profesora doktora Gebhardta i brigadeführera Glücksa. Zaproszony na nią został również profesor doktor Clauberg. Konferencja miała charakter poufny, jej uczestnicy zostali zobowiązani do zachowania tajemnicy, a jej wynikiem była całkowita aprobata planów Clauberga. Himmler wyraził też życzenie, by informować go o przebiegu i wnioskach płynących z eksperymentów, które w gruncie rzeczy stanowiły jeszcze jedną formę zabijania więźniów. Szczególnie złą sławą okrył się blok X, który znajdował się w głównym lagrze męskim, przeznaczonym jednakże tylko dla kobiet. Mieściła się w nim placówka doświadczalna — blok otoczony był przez funkcyjnych z bronią, a to, co się tam działo, okrywano najgłębszą tajemnicą. Tu eksperymentowali lekarze

SS: wspomniany już profesor Carl Clauberg, doktor Horst Schumann, doktor Edward Wirths i doktor Bruno Weber. W bloku tym w dwóch dużych salach przebywało około 400 kobiet. „Zużyty materiał” ludzki odsyłano co pewien czas do obozu, zastępując go „nowym materiałem”, ze świeżo przybyłych transportów. Każdy z wymienionych oprawców osobiście wybierał sobie ofiary do eksperymentów. Największa grupa „należała” do Clauberga. On właśnie i Schumann byli głównymi eksperymentatorami. Pracownia Clauberga składała się z gabinetu ginekologicznego i rentgenologicznego. Carl Clauberg w swoich badaniach największą uwagę skupił na kobietach zamężnych. Jego pseudonaukowy eksperyment polegał na tym, że wybranym kobietom wprowadzał do szyjki macicy specjalny płyn. Po tym zabiegu wykonywał zdjęcie radiologiczne organów rodnych. Wstrzykiwanie powtarzało się w odstępach kilkutygodniowych, zawsze ze zdjęciem rentgenowskim. Celem było wywołanie odczynu zapalnego w jajowodach, prowadzącego do uniedrożnienia i w wyniku tego do bezpłodności. Schumann natomiast interesował się głównie młodymi dziewczętami, które okaleczał poprzez sterylizację promieniami X i usuwanie jajników. Pod koniec 1943 roku do obozu przybyły młode Greczynki. Jak spłoszone zwierzątka kuliły się na pryczach, na twarzach ich malował się lęk i nieufność wyzierała z ciemnych, aksamitnych oczu. Były ładne i bardzo młode. Nie zdążyły jeszcze nasycić się pięknem normalnego życia w Grecji — w kraju, w którym się urodziły i wyrosły. Prosto z transportu, jak setki innych dziewcząt z całej Europy, dostały się w łapy Horsta Schumanna. Po eksperymentach tego zwyrodnialca niewiele pozostało z ich młodości i urody. Doświadczenia Edwarda Wirthsa polegały na poszukiwaniu przypadków raka macicy, natomiast Bruno Weber specjalizował się w łączeniu różnych grup krwi na żywych organizmach. W ten oto sposób hitlerowscy eksperymentatorzy, lekarze, dotrzymywali kroku swym ideologom — pomagali im znaleźć najlepsze metody realizowania programu ludobójstwa.

Raport położnej (Stanisława Leszczyńska, była więźniarka obozu koncentracyjnego Oświęcim-Brzezinka, numer obozowy 41335) Tak się złożyło w moim życiu, że zawód położnej wykonywany przez wiele lat na wolności przyszło mi wykonywać przez okres dwu lat jako więźniarce Oświęcimia. Nigdy nie przypuszczałam, że zawód związany z radością powitania nowego życia może budzić uczucie przerażenia. A przecież bywało i tak, że modliłam się, by mający narodzić się nowy człowiek nigdy nie przyszedł na świat. Brzmi to być może jak herezja. Jednak obraz obozowego życia był tak tragiczny, że to, o czym myślałam, nie kłóciło się z moim sumieniem. Wśród licznych transportów kobiet, które przybywały do Oświęcimia, nie brakowało niestety kobiet w ciąży. Funkcję położnej pełniłam kolejno w trzech blokach. Były to zbudowane z desek baraki o długości 40 metrów, z licznymi szczelinami wygryzionymi przez szczury. Teren obozu był niski i gliniasty, toteż gdy padał deszcz, spływająca do wnętrza baraków woda sięgała kilkunastu centymetrów. W baraku, po obu jego stronach, wznosiły się trzypiętrowe prycze. Na każdej z nich, na brudnym sienniku, pełnym śladów zaschniętej krwi i kału, zmieścić się musiały trzy lub cztery kobiety. Było ciasno, chore musiały opuszczać nogi poza prycze lub trzymać kolana pod brodą. Było także twardo. Starta na proch słoma dawno przestała spełniać swoją rolę i chore kobiety leżały na gołych niemal deskach. Pośrodku, wzdłuż baraku, ciągnął się piec zbudowany z cegieł, z paleniskami na krańcach. Służył on jako miejsce odbywania porodów, żadnego bowiem urządzenia do tego celu nie przeznaczono. W piecu tym palono niezmiernie rzadko, w ciągu roku zaledwie kilka razy, nic więc dziwnego, że zimą w baraku panował przejmujący chłód, którego widoczną oznaką były sople lodu zwisające z sufitu. Mimo to trzydzieści pryczy znajdujących się najbliżej pieca stanowiło tzw. sztubę położniczą. W bloku panował zaduch, było brudno i wszędzie pełzało robactwo. Najbardziej niebezpieczne były grasujące w nocy szczury. Zdarzało się, że atakowały opadłe z sił i nie mogące się poruszać kobiety. Wypasione na ludzkich zwłokach nie bały się ludzi, a odpędzane kijami przez dyżurujące w nocy zdrowsze kobiety chowały tylko łby, wbijały pazury w prycze i szykowały się do nowego ataku. Ofiarami szczurów i robactwa stawały się nie tylko chore kobiety, ale i nowo narodzone dzieci. Chore, wyczerpane głodem i zimnem, udręczone torturami i chorobą, szybko umierały. Ogólna liczba chorych w bloku wynosiła od 1000 do 1200 osób. Spośród nich umierało każdego dnia kilkanaście. Ciała wyniesione przed blok były codziennym niemym raportem przeżytej tragedii. W tych warunkach los położnic był opłakany, a rola położnej niezwykle trudna. Sytuację pogarszał fakt, iż brakowało środków aseptycznych, materiałów opatrunkowych i leków — całkowity przydział leków dla

bloku wynosił zaledwie kilka aspiryn dziennie. Początkowo byłam zdana wyłącznie na własne siły. Nawet w przypadku powikłań, wymagających interwencji lekarza specjalisty, nie miałam prawa zwrócić się o pomoc do lekarzy Niemców. Rhode, Koenig i Mengele nie mogli przecież „zbrukać” się niosąc pomoc ludziom niższej rasy. W późniejszym okresie korzystałam kilkakrotnie z pomocy polskich lekarek pracujących na innych oddziałach. Głównym schorzeniem atakującym kobiety była czerwonka. Spośród innych ciężkich chorób panowały dury: brzuszny i wysypkowy, oraz złośliwa pęcherzyca. Pojawienie się na ciele chorej kilku ropnych pęcherzy — w przybliżeniu wielkości talerza — powodowało śmierć. Przypadki duru wysypkowego w miarę możliwości ukrywano przed lekarzem obozowym (zwykle na karcie chorobowej pisało się „grypa”), ponieważ chore na dur były natychmiast kierowane do krematorium. W zasadzie nikomu nie udało się uniknąć tej choroby. Wszawica była tak olbrzymia, że zarażenie durem było po prostu nieuniknione. Jak już wspomniałam, chore rodziły na piecu. Przyjęłam tam blisko trzy tysiące porodów. Na oddziale brakowało wody, toteż pranie niemowlęcych pieluszek nastręczało wiele trudności, zwłaszcza wobec surowego zakazu opuszczania bloku. Wyprane pieluszki kobiety suszyły na własnych plecach lub udach, rozwieszanie ich bowiem w widocznych miejscach było zabronione. Nowo narodzone maleństwa nie otrzymywały żadnych przydziałów żywności, nawet kropli mleka. Najtragiczniejszy los spotkał dzieci urodzone w obozie oświęcimskim do maja 1943 roku. Wymordowane zostały w okrutny sposób: topiono je w beczułce. Zajmowały się tym „siostra” Klara i „siostra” Pfani. Pierwsza była z zawodu położną i dostała się do obozu za dzieciobójstwo. Ona nie odbierała porodów, albowiem jako zbrodniarka była pozbawiona prawa wykonywania swego zawodu. Zlecano jej czynności, do których się bardziej nadawała. Powierzono jej także kierowniczą funkcję, tzw. blokowej. Do pomocy otrzymała niemiecką ulicznicę — rudą i piegowatą „siostrę” Pfani. Po każdym porodzie z pokoju tych kobiet dochodził głośny plusk i bulgot wody. Wkrótce potem matka mogła zobaczyć ciało swego dziecka rzucone przed blok i szarpane przez szczury. W maju 1943 roku sytuacja niektórych dzieci uległa zmianie. Niebieskookie i jasnowłose odbierano matkom i wysyłano do Nakła w celu wynarodowienia. Przejmujący płacz matek żegnał odjeżdżające transporty niemowląt. Myśląc o możliwościach odzyskania tych dzieci w przyszłości, o przywróceniu ich matkom, stosowałam specjalny sposób oznaczania tatuażem niemowląt. Niejedną kobietę pocieszała myśl, że odnajdzie kiedyś swoje utracone dziecko. W obozie koncentracyjnym wszystkie dzieci — o dziwo — rodziły się żywe i dobrze wyglądały. Na przekór nienawiści i eksterminacji natura walczyła o swe prawa. Obóz przeżyło zaledwie trzydzieścioro dzieci, kilkaset przewieziono do Nakła, przeszło 1500 utopiły Klara i Pfani, a ponad 1000 zmarło z głodu i zimna.

Ludzkie protezy wędrują do Rzeszy Z początkiem lat czterdziestych — mimo ostrożności władz SS — świat zaczął dowiadywać się o okropnościach życia i rozbudowywaniu machiny masowego niszczenia w obozie oświęcimskim. Dlatego też, aby znaleźć argumenty dla goebbelsowskiej propagandy, utworzono kilka obozowych poradni specjalistycznych. Między innymi należało do nich ambulatorium dentystyczne. Zlokalizowano je w bloku 21, po prawej stronie korytarza, który zarazem stanowił poczekalnię. Oddział ten zajmował dwie izby. Jedna, większa, była przeznaczona na gabinet zabiegowy, druga, mniejsza, na protezownię. Gabinet dentystyczny wyposażony był w sprzęt skonfiskowany śląskiemu lekarzowi-dentyście pochodzenia żydowskiego. W gabinecie znajdował się również aparat Roentgena oraz dwa fotele dentystyczne. Fotele stały przy dwóch szerokich oknach wychodzących na budującą się pralnię i wejście do bloku 11. To pozwalało personelowi więziennemu zaobserwować wiele szczegółów pieczołowicie ukrywanych przez esesmanów. Niejednokrotnie widzieli, kto został wprowadzony i wywieziony po rozstrzelaniu z bloku 11. Początkowo oprawcy czynili to w biały dzień, później stosowali te makabryczne praktyki po apelu wieczornym. Protezownia mieściła się w mniejszej izbie. Głównym zajęciem zatrudnionych tam więźniów była praca, która wywoływała grozę i przerażenie. Do tego małego pomieszczenia dostarczano walizy pełne protez wyjętych z ust skazanych na śmierć w krematorium. Więźniowie protezy te musieli czyścić, sortować i kompletować. Po wykonaniu tych czynności zawartość waliz odsyłano do rewiru SS, a stamtąd do Berlina. Podobnie jak oświęcimski szpital ta poradnia specjalistyczna miała swojego szefa. Byli nimi kolejno

stomatolodzy hauptsturmführer Teuber i Frank. Zastępcą kolejnych szefów był podoficer Mann (sudecki Niemiec). Więźniowie funkcyjni przychodni za pomocą łapówek w postaci żywności dostarczanej przez tak zwaną organizację gospodarczą starali się zapewnić sobie przychylność Manna. Było to konieczne, ponieważ poradnia służyła jako miejsce spotkań, kontaktów i wymiany informacji między obozem głównym i podobozami. Początkowo w poradni wykonywano proste zabiegi, takie jak ekstrakcja czy wypełnianie ubytków. Później uzyskano zgodę na wykonywanie wszystkich zabiegów stomatologicznych, łącznie z chirurgią. Kierownictwo szpitala wydzieliło nawet kilkanaście łóżek dla ciężkich przypadków chirurgiczno-stomatologicznych. Najgorszym okresem dla poradni stomatologicznej w obozie oświęcimskim były lata 1942 i 1943. W tym czasie docierało tu najwięcej chorych z różnego rodzaju złamaniami szczękowymi. Nie należały do rzadkości również rany postrzałowe szczęki i żuchwy oraz ropowice, szczękościski, a nawet raki wodne występujące przeważnie u wyniszczonych głodem. Złamania i rany postrzałowe były konsekwencją bestialstwa hitlerowskich oprawców, którzy w ten sposób karali więźniów za najmniejsze wykroczenia obwarowane regulaminem obozowym. Bywało, że okaleczony trafiał po prostu na „zły dzień” esesmana. Pewnego dnia w 1942 roku po wieczornym apelu do poradni przywleczono radzieckiego jeńca, postrzelonego rzekomo podczas próby ucieczki. Kula strzaskała mu szczękę, uszkadzając podbródek. Krwawy wylew spowodował tak ogromny obrzęk szyi, że wyrównała się ona z klatką piersiową. Leczenie było długie i skomplikowane. Dopiero po upływie czterech miesięcy więzień został wypisany ze szpitala. Szereg zabiegów stomatologicznych i protetycznych personel, składający się z więźniów, wykonywał nieoficjalnie. Również nieoficjalnie zdobywał potrzebne lekarstwa, materiały opatrunkowe i przyrządy. Było to możliwe dzięki dobrej organizacji na linii poradnia — apteka SS, gdzie również zatrudniano więźniów, głównie Polaków. Program zajęć w poradni dostosowany był do zajęć obozowych: pobudka o godzinie piątej, następnie apel poranny. W pierwszych latach istnienia obozu apele dla pracowników szpitala odbywały się na dziedzińcu przed szpitalem, a już od roku 1942 zbierano się oddziałami w blokach, co było niewątpliwie wielką ulgą, zwłaszcza w okresie deszczów i mrozów. Zajęcia ambulatoryjne zaczynały się o godzinie siódmej i trwały do godziny dwunastej, następnie od czternastej do osiemnastej. Do ambulatorium można było się dostać tylko po uprzednim zgłoszeniu się u blokowego (po apelu wieczornym) lub u kapo danego komanda (w czasie pracy), którzy wystawiali odpowiednie przepustki. Każdy chory rejestrowany był w specjalnej książce. Odnotowywano w niej numer więźnia, blok, ewentualnie komando, z którego wyszedł w czasie pracy, oraz rodzaj dokonywanego zabiegu. Terminy kolejnych zabiegów wyznaczano już bezpośrednio w ambulatorium — choremu wypisywano odpowiednie kartki z datą ponownego zgłoszenia się. Ponieważ były one w zasadzie respektowane przez władze obozu, więzienny personel umożliwiał w ten sposób chwilę odpoczynku szczególnie wycieńczonym lub pracującym w wyjątkowo ciężkich komandach. Te krótkie momenty wytchnienia dodawały sił do przetrwania i dalszej ciężkiej pracy. Mimo iż zabiegi w ambulatorium wykonywano bardzo często w obecności Niemców, którzy pilnowali, by nie dochodziło do porozumiewania się więźniów z podobozów i obozu głównego, jednak często udawało się uśpić ich czujność. Niejednokrotnie przekazywano tu sobie odzież, żywność i lekarstwa. Tutaj też wymieniano różne wiadomości i informacje na temat życia więźniów w całym obozie. Warunki pracy w poradni stomatologicznej były bez porównania lżejsze niż inne wymyślone przez esesmanów roboty na terenie obozu i poza jego drutami. Więźniowie tam zatrudnieni mieli większe możliwości rozszyfrowania planów władz obozowych, mogli też zorientować się, jak wygląda pełny obraz rozgrywającego się w obozie dramatu. Ten nieliczny personel, wspierając całą więzienną służbę medyczną obozu oświęcimskiego, ofiarnie i z narażeniem życia niósł pomoc wszystkim jej potrzebującym, nie bacząc na cenę, jaką sam mógł za to zapłacić.

Ze wspomnień sanitariusza (Jan Wolny, były więzień obozu koncentracyjnego Dachau — nr 834, i Oświęcim-Brzezinka — nr 15496) Po rocznym pobycie w Dachau, któregoś majowego dnia 1941 roku, tuż po śniadaniu, na które dano nam jak zwykle napar z cuchnących ziół z obozowej plantacji, po apelu rannym, zupełnie niespodziewanie zebrano nas, pielęgniarzy — Polaków, przebrano w najgorsze łachmany i dołączono do transportu ruszającego w niewiadomym kierunku. Zanim wepchnięto nas do bydlęcych wagonów, esesmani zdążyli wymierzyć nam sporą porcję razów i

kijów. Stłoczeni po czterdziestu w jednym wagonie, w zaduchu, jechaliśmy prawie trzy doby. Co pewien czas na postojach doczepiano do naszego składu dodatkowe wagony z więźniami. Działo się to wszystko przy akompaniamencie strzelaniny, bicia, krzyków i przekleństw. Wczesnym rankiem kolejnego dnia podróży, ledwo żywi ze zmęczenia i strachu, osłabieni i głodni, dotarliśmy na miejsce przeznaczenia, którym była oświęcimska bocznica kolejowa. Wyładowano nas pod gradem uderzeń, wśród krzyków, szczuto nas psami, bito i kopano, gdzie popadło. Z wagonów wyrzucano zmarłych lub zabitych w czasie podróży. Ustawieni w piątki staliśmy na bocznicy przez kilka godzin. Pilnujący nas esesmani, znudzeni, przy najmniejszej niesubordynacji wymierzali nam bolesne kary. Kilku więźniów zostało po prostu rozstrzelanych. Ci z nas, którzy mieli za sobą dłuższy pobyt w więzieniach i obozach koncentracyjnych, byli bardziej czujni i zdyscyplinowani, toteż z trudnych sytuacji łatwiej wychodzili cało. Przebiegłość, nieufność i dystans wobec katów stanowiły rodzaj samoobrony przed biciem. Esesmani bowiem, zapytani o cokolwiek przez niedoświadczonych więźniów, natychmiast wyładowywali na nich swój gniew. Wreszcie pognano nas w głąb obozu. Teraz już wiedzieliśmy wszyscy, że znajdujemy się w osławionej kaźni narodów Europy, o której część z nas wiedziała i słyszała od więźniów przeniesionych stąd do Dachau. Padał deszcz, ziemia była rozmokła i błotnista. Ujrzeliśmy pracujących przy budowie dwóch dużych bloków nieprawdopodobnie wychudzonych więźniów. Mimo przejmującego zimna ubrani byli tylko w cienkie, podarte pasiaki, a na gołych nogach mieli drewniaki. Pracowali szybko, popędzani biciem i krzykami esesmanów i „kapów”. Poplamieni krwią i błotem, resztkami sił pchali wyładowane gliną i cegłą taczki lub wagoniki. Nie mogłem wówczas zrozumieć, dlaczego ci słabi ludzie skaczą z pierwszego piętra budowli na ziemię. Dopiero później zauważyłem, że po zaniesieniu cegieł na piętro musieli to zrobić, aby nie tarasować prowizorycznych schodów. Byli potłuczeni, niektórzy łamali kości. W pobliżu leżało kilkanaście trupów. W głębi obozu duże grupy więźniów ćwiczyły morderczą, bezproduktywną gimnastykę, zwaną „tańcem aniołów”, którą już poznałem w poprzednim obozie. Było to kilkugodzinne czołganie się, skakanie żabką, turlanie po ziemi, tańczenie aż do zawrotu głowy i inne męczarnie. Znów rozpoczęło się koszmarne czekanie nago na polu, tym razem na kąpiel. W łaźni esesmani dla zabawy puszczali na nas na przemian raz zimną, raz wrzącą wodę. Na protesty więźniów reagowano biciem i krzykiem. Potem nastąpiła „ceremonia” strzyżenia, która dostarczyła również wielu powodów do szykan i bólu. Wreszcie otrzymaliśmy obozową odzież, najczęściej zupełnie niedopasowaną. Próby wymieniania się między sobą powodowały kolejne ataki wściekłości naszych „opiekunów”. W końcu spisano nas i opatrzono numerami obozowymi. Ja otrzymałem pięciocyfrowy numer — 15496. Grupę dziesięciu sanitariuszy z Dachau skierowano do bloku nr 28, w którym mieścił się obozowy szpital. Po wieczornym apelu przystąpiono do przydzielania nam pracy. W obecności lagerältestera Hansa Bocka i blockältestera Petera Welscha, kryminalisty z czarnym trójkątem, przemówił do nas — nowicjuszy — pisarz ambulansowy, Alfred Stössel. W ordynarnych słowach zapowiedział nam, że nie jesteśmy ludźmi, że dopilnuje osobiście, by nie zabrakło nam parszywej roboty, do której jesteśmy przeznaczeni, a w razie nieposłuszeństwa droga stąd jest tylko jedna — przez komin. Bock i Welsch, uśmiechając się drwiąco, potakiwali głowami. Po tym szczególnym exposé nawet najtwardszym zrzedły miny. Pracę przydzielał nam doktor Dering. Mnie wraz z dwoma kolegami kazano zgłosić się po rannym apelu do pracy w ambulatorium. To, co tam zastaliśmy, wywarło na nas przygnębiające wrażenie. W obozie koncentracyjnym w Dachau, mimo że był on też miejscem zagłady, panował znacznie większy porządek. Tam funkcyjnymi byli więźniowie — komuniści niemieccy. Nie pozwalali oni okradać i bić współtowarzyszy niedoli. Po czterech miesiącach pracy w ambulatorium przeniesiono mnie do sali trzeciej w bloku nr 21. Było w niej 37 łóżek, a na nich około pięćdziesięciu ciężko chorych. Od tego momentu do moich obowiązków należało prowadzenie kart chorobowych, robienie opatrunków w sali, podawanie lekarstw, wykonywanie zastrzyków, a także rozdzielanie żywności. Po apelach wieczornych musiałem jeszcze robić opatrunki w ambulatorium bloku nr 28 lub na terenie obozu w blokach roboczych. Ten rodzaj zajęć pozwalał mi na dość swobodne poruszanie się po terenie, a to stwarzało możliwość organizowania i dostarczania leków, żywności, bielizny i pościeli dla chorych, do których miałem dostęp. Mogłem również przekazywać informacje o sytuacji na terenie obozu oraz wiadomości poszukującym się rodzinom lub znajomym. Poza tym byłem tak samo jak inni więźniowie skazany na różnego rodzaju szykany i niespodziewaną śmierć. Nie wierzyłem, że uda mi się przeżyć oświęcimskie piekło. Zdarzało się, że byłem świadkiem ludzkich tragedii i nie wiedziałem, czy w danym momencie sam nie stanę się ofiarą.

Pod koniec marca po rannym apelu Bock dołączył mnie do grupy sanitarnej, która miała być do dyspozycji esesmana Kaduka. Po dwugodzinnym oczekiwaniu usłyszeliśmy krzyk zbliżającego się do nas osławionego sadysty i mordercy. Oswald Kaduk wrzasnął w języku niemieckim: „Gdzie są sanitariusze?” Zamarliśmy ze strachu, staliśmy jak sparaliżowani, nie mogliśmy ruszyć z miejsca nawet wtedy, gdy Kaduk rozkazał nam biec w stronę bramy głównej. Dopiero jego kij oderwał nasze drewniaki od ziemi. Biegliśmy więc, a on jechał obok nas na rowerze i okładał nas kijem. Wkrótce dobiegliśmy pod blockführerstubę. Tu, między drutami wysokiego napięcia, mieliśmy czekać. Więźniowie powracający z pracy spoza terenu obozu przyglądali się nam z litością i współczuciem. Wymienialiśmy spojrzenia i gesty ze współtowarzyszami. Wiedziałem, że wszyscy myślimy o jednym, że zastanawiamy się, jaką zgotowano nam śmierć za urojone przewinienie. Po upływie około trzech godzin oczom naszym ukazał się pluton egzekucyjny. Składał się z około trzydziestu esesmanów. Wszyscy byli w hełmach. Esesmani weszli do dołów żwirowni i ustawili się w dwuszeregu tyłem do blockführerstuby, twarzami w stronę skarpy wykopu. Wesoło rozmawiali, śmiali się rubasznie i palili papierosy. Wkrótce przy żwirowni zaroiło się od esesmańskich mundurów. Wśród przybyłych nie zabrakło również wysokich rangą. Poznaliśmy Hössa i Entressa. Zorientowaliśmy się, że nasi oprawcy przygotowują wielką egzekucję. Wkrótce ujrzeliśmy skazańców. Wśród nich uwagę zwracały dwie bardzo młode kobiety i dziewczynka nie mająca więcej niż 12 lat. Kazano im wszystkim położyć się twarzą do ziemi, a my musieliśmy opuścić miejsce między drutami i stanąć w dołach, z lewej strony plutonu egzekucyjnego. Jeden z oprawców, zwracając się do nas po polsku, oznajmił, że tych, którzy zostaną zastrzeleni, mamy szybko zabierać i ładować na wozy. Leżących, ciągle jeszcze żywych, skazańców odliczano po pięciu i doprowadzano do stołu, przy którym zasiedli: szef oddziału politycznego Grabner, komendant obozu Höss i trzech cywilów. Krótko sprawdzano tożsamość i wygłaszano formułkę o karze śmierci za popełnienie „ciężkiej zbrodni przeciwko Rzeszy”. Po tej „formalności” ustawiano ich w szeregu, zawiązywano oczy opaską, a oddalony o 20 metrów pluton egzekucyjny oddawał serię strzałów. Staliśmy jak rażeni piorunem, z nogami wrośniętymi w ziemię. Oprzytomnieliśmy dopiero na krzyki Kaduka i innych oprawców: „Prędko, brać ich! Ładować na wóz!” Trzymani pod lufą pistoletu jednego z popędzających mechanicznie wykonywaliśmy rozkazy. Do zastrzelonych podszedł Entress i wprawnymi ruchami podnosił ich powieki, by sprawdzić, czy na pewno nastąpił zgon. Każdego zamordowanego dwóch sanitariuszy niosło za ręce i nogi do wozu. Jeden z sanitariuszy stał na wozie i układał trupy. Najbardziej wstrząsającą sceną był moment, kiedy do stołu podeszły owe kobiety i dziewczynka. Płacząc prosiły o darowanie im życia. Wtedy któryś z esesmanów podszedł do jednej z kobiet, uderzeniem kolby w głowę ogłuszył ją i osobiście dowlókł pod skarpę. Druga kobieta i dziewczynka zaprzestały próśb i same poszły na wyznaczone im miejsce. Ze ściśniętymi bólem sercami odwróciliśmy głowy. Natychmiast po strzałach podbiegliśmy do nieszczęsnych, a martwą dziewczynkę delikatnie podaliśmy stojącemu na wozie. Małej krew sączyła się z ust, a z oczu spływały łzy. Esesmani uczestniczący w egzekucji dobijali ofiary strzałem w ucho. Wykonywali to zajęcie z uśmiechem na ustach, a kiedy wracali spod skarpy, sprawiali wrażenie zadowolonych z udanego polowania myśliwych. Po egzekucji musieliśmy zaciągnąć zwłoki do krematorium i rzucić je na duży stos. W drodze powrotnej Kaduk pod groźbą śmierci nakazał nam zachowanie w tajemnicy tego, czego byliśmy świadkami. Mimo ostrzeżenia powiedzieliśmy o tej zbrodni zaufanym współtowarzyszom. Podobnych dramatów ja i moi koledzy sanitariusze przeżyliśmy wiele. Zdawaliśmy sobie sprawę z tego, że jesteśmy zupełnie bezsilni, i tym większa była nasza gorycz. W takich jak ten i podobnych przypadkach nie byliśmy w stanie w żaden sposób wyrwać z rąk zwyrodnialców ani jednej ofiary. Z tym większym zapamiętaniem i heroizmem staraliśmy się czynić jak najwięcej na swoim małym podwórku, by przechytrzyć tych, którzy po trupach całej Europy kroczyli do zwycięstwa. Moja oświęcimska gehenna trwała trzy lata i sześć miesięcy. Obliczyłem, że robiąc po 35 opatrunków dziennie wykonałem ich 46200.

U progu śmierci (Roman Obydziński, były więzień obozu koncentracyjnego Oświęcim-Brzezinka, numer obozowy 292) Byłem wówczas ciężko chory, trawiony gorączką. Obok mnie, na tym samym łóżku w bloku nr 20, leżał jeszcze jakiś człowiek.

Kryzys powoli mijał i wracała mi częściowa świadomość, a wraz z nią budziła się nadzieja, że jeszcze nie nadszedł kres moich dni. W miarę możliwości ukradkiem obserwowałem, co działo się wokół. Ten względny spokój nie trwał jednak długo. Któregoś dnia kazano mi i kilkunastu innym chorym wstać z łóżek. Staliśmy w krótkich koszulach przed drzwiami i czekaliśmy na swój los. Pilnujący nas esesman co jakiś czas kierował jednego z chorych do dalszych pomieszczeń. Korzystając z jego nieuwagi, podkradłem się do drzwi i dostrzegłem za nimi parawan z koców. Byłem tak zaintrygowany tym, co dzieje się za tą osłoną, że pokonując strach uchyliłem rąbek koca. Zobaczyłem esesmana w białym kitlu i jeszcze kogoś drugiego. Sadzali właśnie na taborecie wprowadzonego uprzednio chorego. Inny mężczyzna stał za plecami siedzącego i przytrzymywał mu ręce. Jeszcze moment, esesman wziął strzykawkę i skierował ją w klatkę piersiową delikwenta. Natychmiast wycofałem się na korytarz. W pierwszym odruchu pomyślałem, że taki zastrzyk w klatkę piersiową musi być bardzo bolesny. Ogarnięty panicznym strachem ustawiłem się na końcu kolejki. Dziwnym wydawał mi się fakt, że żaden z chorych po otrzymaniu zastrzyku nie wyszedł z tamtego pomieszczenia. Strach paraliżował mnie coraz bardziej. Tysiące myśli kłębiło się w głowie. Stojący przede mną w kolejce zadawali mi jakieś pytania, ale nie docierały one do mojej świadomości. W końcu zorientowałem się, że chcą oni wiedzieć, co zobaczyłem za drzwiami. Nie chciałem straszyć współtowarzyszy niedoli, ale czułem, że muszę im odpowiedzieć. Rzuciłem więc krótko: „Robią jakieś zastrzyki”. Nagle z drugiego końca korytarza usłyszałem swój numer, a następnie polecenie: „Masz natychmiast zameldować się u blokowego”. Sanitariusz, mój serdeczny przyjaciel, chwycił mnie mocno za rękę i pociągnął gwałtownie ku wyjściu. Po tym, co usłyszałem od niego, straciłem przytomność. Kiedy się ocknąłem,, zrozumiałem, czego byłem świadkiem i niedoszłą ofiarą. Uświadomiłem sobie, że tak jak i moi współtowarzysze miałem być zabity za pomocą zastrzyku. Choroba mijała, ale ciągle jeszcze byłem bardzo słaby. Dodatkowe przeżycia spowodowały nawroty silnej gorączki. Odczuwałem straszne pragnienie. Polski personel medyczny, wiedząc, że zostałem uratowany od okrutnej śmierci, zajmował się moją osobą bardzo troskliwie. Wkrótce dostałem pierwszą porcję chleba (nawet białego!) i herbatę. Siły powoli wracały, wracała też wrażliwość. Zacząłem zwracać uwagę, jak bardzo gryzły mnie wszy. Tak minęło kilka dni. Nadszedł dzień 29 sierpnia 1942 roku. Byłem już tak silny, że mogłem samodzielnie zejść z łóżka. Cieszyłem się z przyniesionego mi wczoraj przez kolegów ubrania, surowego ogórka, ziemniaka i odrobiny prawdziwego masła. Pokroiłem ziemniaka, rozpuściłem masło i zabrałem się do obierania ogórka. Wtedy dobiegły mnie głośne wołania. Wynikało z nich, że wszyscy mają zejść na dół i opuścić barak. Zdrowsi schodzili sami, słabych sprowadzano, a ciężko chorych znoszono na noszach lub razem z siennikami. Zszedłem na podwórze, które mieściło się między blokami 21 i 20 a bramą o wysokiej siatce. Chorych na noszach i siennikach ułożono koło bramy, a tych, którzy zeszli sami, ustawiono po przeciwnej stronie podwórza. Na środku placyku, między drzwiami bloków, postawiono stolik i kilka taboretów. Orkiestra obozowa kończyła swój poranny koncert. Komanda wychodziły do pracy. Wkrótce w drzwiach bloku 21 pojawili się esesmani. Kilku z nich usiadło przy stole. Reprezentanci władzy obozowej zaczęli wywoływać chorych według numerów. Nikt z nas nie wiedział, o co tym razem chodzi. Wywoływany zbliżał się do stolika, czyli stawał przed komisją, która kwalifikowała, ale nie wiadomo do czego. Miałem numer obozowy 292, zostałem więc wywołany jako jeden z pierwszych. Podchodząc do stolika, starałem się udawać zdrowego. Żywo i dziarsko, na ile mi siły pozwalały, przemaszerowałem przed komisją. Otrzymałem kartę ewidencyjną i skierowano mnie pod bramę zamkniętą na kłódkę. Kiedy stało już nas tam kilkudziesięciu, przed bramę zajechało auto ciężarowe, zwane popularnie „smokiem”. Dotychczas wożono nim chleb, więc właśnie chleba się spodziewaliśmy. Tymczasem któryś z esesmanów otworzył bramę i zobaczyliśmy puste auto, do którego kazano nam wstadać. Intuicyjnie wyczuwałem, że jest to jakaś zasadzka. Postanowiłem do tego auta nie wchodzić. Przy bramie było już tłoczno, tylu tu skierowano chorych więźniów. Niektórzy zaczęli już wsiadać do samochodu. Ja stałem dotychczas nieco z boku, a teraz zacząłem wolniutko przemieszczać się pod ścianę baraku, w pobliżu której już wcześniej zauważyłem właz do kanału kloacznego przykryty betonową płytą. Zbliżyłem się do włazu i próbowałem podważyć płytę. Była jednak zbyt ciężka. Moje manewry dostrzegli dwaj stojący w pobliżu więźniowie. Porozumieliśmy się spojrzeniami. Potem wszystko rozegrało się w ułamkach sekund. Dwaj mężczyźni podeszli do mnie, chwyciliśmy płytę, przesunęliśmy ją nieco, zsunęliśmy się w dół i zamknęliśmy za sobą klapę. W środku było ciemno i niesamowicie cuchnęło. Kucnęliśmy w tej śmierdzącej jamie i zastanawialiśmy się, co stanie się z nami, jeśli nas odkryją. Odpowiedź była jasna. Czekała nas śmierć. Przerwaliśmy szepty, skoncentrowaliśmy uwagę na tym, co działo się nad nami. Ciągle

było słychać manewrujące auto — „smoka”, którym esesmani wywozili kolejne partie więźniów. W kanale robiło się coraz duszniej, nie mieliśmy czym oddychać. Moi koledzy nie wytrzymali nerwowo. Kiedy po raz któryś ucichł warkot „smoka”, unieśli płytę. Nikt nie zauważył naszych manewrów. Znów znaleźliśmy się wśród strwożonych i milczących postaci. „Smok” powrócił, by zabrać nowy transport więźniów. Ogarnięty paniką myślałem gorączkowo nad inną drogą ucieczki. Postanowiłem w końcu przecisnąć się między więźniami, ominąć auto i uciec w głąb obozu. Ten pomysł nie był jednak najlepszy. Jeden z funkcyjnych zauważył moje manewry i uderzeniem kija przez plecy zawrócił mnie z obranej drogi. Zrozumiałem, że nie mam innego wyjścia, muszę wrócić do kanału. Teraz sam poradziłem sobie z betonową płytą i szybko wśliznąłem się do środka. Klapę zasunąłem dźwigając ją na głowie. Aby móc nadsłuchiwać, co się dzieje na zewnątrz, musiałem stać na zgiętych nogach, co było niewygodne i bardzo męczące. W samotności ogarnęły mnie niespokojne myśli. W miarę upływu czasu zaczynałem wątpić, czy siedząc tutaj zdołam uratować życie. Obliczyłem, że auto powróciło już po raz piąty. Usiłowałem odsunąć nieco klapę, aby zorientować się, jak przebiegają wypadki. Po kilku próbach z trudem mi się to udało. Dostrzegłem przy drzwiach bloku 21 zwartą grupkę osób w czystych drelichach. Byli to sanitariusze z bloku 20. Patrzyłem przez gąszcz nóg na środek podwórka i zobaczyłem esesmana. Nie mogłem już dłużej utrzymać ciężkiej klapy i znów schowałem się w kanale. „Smok” powrócił jeszcze szósty i siódmy raz. Klęknąłem, by spokojnie pomyśleć o sposobie ratunku. Na zewnątrz było coraz ciszej, a wkrótce doszły do mnie dźwięki orkiestry obozowej. Chciałem już wyjść, ale powstrzymał mnie warkot powracającego auta. Orkiestra ciągle grała. Wywnioskowałem z tego, że komanda wracają z pracy i będzie apel. To zadecydowało, że postanowiłem zaryzykować i opuścić swą kryjówkę — brak na apelu choćby jednego, żywego czy umarłego, więźnia stawia na nogi cały obóz. Poza tym bałem się, że w końcu esesmani znajdą mnie i zamęczą na śmierć. Zdjąłem bluzę, zwinąłem w kłębek, położyłem na głowie i uniosłem klapę. Usunąwszy ją na bok, ostrożnie wychyliłem głowę. Esesmanów już nie było. Cicho zawołałem: „Jest tu ktoś?”, i usłyszałem: „Można wyjść”. Wychyliłem się bardziej i zobaczyłem pasiak, a potem znajomą twarz. Z pomocą kolegi-więźnia wygramoliłem się na górę. Jeszcze nie byłem pewny, czy niebezpieczeństwo naprawdę minęło. Nie wiedziałem, jak wyjść z tego podwórka-klatki, ponieważ bramę zamknięto na kłódkę. Kolega wzrokiem wskazał mi beczkę od „herbaty”. Energicznie chwyciłem ją, podniosłem do góry i wyszedłem przez drzwi i korytarz bloku 20 w głąb obozu. Już w obozie dowiedziałem się, że chorych z bloku 20 wywieziono do gazu. Akcja ta objęła wszystkich bez wyjątku. Nie miała znaczenia ani narodowość, ani wiek, ani stan zdrowia. Mimo to w nie znanych mi okolicznościach uratowało się kilka osób.

Preparat „nr 101” Obóz koncentracyjny w Mauthausen (w pobliżu Linzu, w Austrii Górnej) został założony już w 1938 roku i wkrótce zasłynął ze swych kamieniołomów. W roku 1940 powstał największy jego podobóz, filia obozu Mauthausen, w Gusen, gdzie więźniowie, przeważnie Polacy, musieli pracować przy budowie podziemnych zakładów zbrojeniowych. Transporty przybywające do Mauthausen składały się przeważnie z osób, które przebywały już w więzieniu i przeszły tortury gestapowskich przesłuchań, a więc krańcowo wyniszczonych i osłabionych. Ludzie ci, kierowani natychmiast do pracy w kamieniołomach lub karnej kompanii, źle ubrani, głodni i bici, szybko zapadali na zdrowiu i tracili siły, a zatem stawali się „muzułmanami”. W ostrym klimacie podalpejskim, przy ciężkiej pracy w kamieniołomach, gdzie tumany unoszącego się pyłu utrudniały oddychanie, duża liczba więźniów chorowała na nieżyty dróg oddechowych oraz była skłonna do zapaleń odoskrzelowych płuc i opłucnej. W tych warunkach niemal powszechną chorobą była tu gruźlica płuc. W opinii władz obozowych słowo „gruźlica” łączyło się z pojęciem niezdolności do pracy fizycznej, a każdy wychudzony i zagłodzony więzień był o nią posądzony. A przecież tacy więźniowie stanowili w obozie ogromną większość. W pierwszym okresie istnienia obozu, kiedy do służby zdrowia kierowano ludzi nie mających z medycyną nic wspólnego, rozpoznanie gruźlicy należało do obowiązków „kapo rewiru” i jego pomocników. Ci „specjaliści” stawiali „diagnozę” na podstawie zewnętrznego wyglądu badanego, co następnie na oko zatwierdzał lekarz SS, któremu pokazywano wybranych. Chorych na gruźlicę nazywano potocznie inwalidami i nie było dla nich ratunku. Inwalidzi nie nadawali się do pracy, należało ich zatem zlikwidować. Ludzie uznani przez kapo i funkcyjnych za gruźlików —

wystarczyło, by więzień nie podobał im się z wyglądu i już był kwalifikowany jako chory — kierowani byli do baraku 32, zwanego blokiem inwalidzkim, gdzie czekali na likwidację. Mordowanie ich odbywało się w różny sposób, na ogół były to akcje jak gdyby żywiołowe. Likwidacja chorych w szpitalu miała już charakter zorganizowany. W pierwszym okresie istnienia obozu przebywający w „rewirze” byli umieszczani w bloku 31 lub w wydzielonym miejscu w bloku 29. Czekający tam na likwidację leżeli nago na podłodze i nie otrzymywali jedzenia. Przeważnie umierali z głodu i wycieńczenia. Na rozkaz naczelnego lekarza Mauthausen oraz podległych mu lekarzy SS, kierujących szpitalem w Gusen, codziennie po przyjęciu nowej partii chorych lub po wieczornym apelu wykonywano „szprycowanie”. Zabieg polegał na tym, że więźnia skazanego na śmierć przyprowadzano lub przynoszono do sali opatrunkowej, kładziono go na stole operacyjnym i wstrzykiwano mu do serca 100—250 g benzyny lub wody utlenionej. Czynność tę wykonywali osobiście sanitarni podoficerowie SS, tzw. SDG, lub „kapowie” — Sach, Roth i sztubowy Käfferbeck. W ten sposób zabijano kilkanaście osób dziennie. Gdy zebrała się większa liczba skazańców i stosowane metody okazały się niewystarczające, przystąpiono do masowych egzekucji. Jedną z tego typu akcji było wymordowanie w wigilię 1941 roku kilkudziesięciu chorych w bloku 31. Późnym wieczorem po apelu wyprowadzano pojedynczo chorych z sali. W drzwiach stał „sztubowy” Käfferbeck z pomocnikiem. Jeden silnym uderzeniem drewnianej pałki w głowę ogłuszał wychodzącego, drugi wprawnym ruchem zanurzał głowę nieszczęśnika w stojącej obok beczce z wodą. Ofiary odrzucano na bok. Sterta rosła w szybkim tempie. Egzekucję nadzorowali sanitarni podoficerowie SS oraz kapo Roth. Inną, równie okrutną akcję przeprowadzono wczesną wiosną roku 1942. Na rozkaz ówczesnego lekarza SS, hauptsturmführera Kiesewettera, zaaplikowano siedemdziesięciu chorym w bloku 27 roztwór cyjanku potasu w lurze zwanej kawą. Gruźlicy, których nie kierowano do szpitala, gromadzeni byli w baraku 32, tzw. inwalidzkim. Czekający tu na śmierć leżeli stłoczeni po kilka osób na pryczy lub na gołej podłodze. Tych, co mogli jeszcze stać, ustawiano w szeregach przed blokiem i trzymano tam całymi godzinami bez względu na porę roku i pogodę. „Inwalidzi” dostawali zmniejszoną ilość zupy, a blokowy i jego pomocnik, uznawszy, że i tak muszą umrzeć, przestali wydawać im chleb. Obaj, blokowy Karl Schrögler i jego pomocnik Seppe, uśmiercali ich, topiąc w beczce z wodą. Stosowali też inne, równie okrutne metody. Bardzo wielu chorych zginęło w czasie tak zwanej dezynsekcji obozu jesienią 1941 i zimą 1942 roku. Na zlecenie władz obozowych firma Slupecky z Linzu przeprowadziła odwszanie. Wszystkich więźniów obozu o godzinie czwartej rano spędzono nago na plac apelowy. Chorych ze szpitala, nie mogących poruszać się o własnych siłach, wyniesiono na noszach. Do uszczelnionych baraków mieszkalnych, w których zostawiono pościel, bieliznę i ubrania więźniów, wpuszczono cyklon. Ciała nagich ludzi wystawione były na działanie dotkliwego zimna, a potem prażącego słońca. Wieczorem wszyscy musieli przejść osobistą dezynsekcję, polegającą na zanurzeniu w żrących dezynfekcyjnych płynach. Wyczerpani, osłabieni ludzie leżeli pokotem na placu apelowym. Wielu z nich nie przeżyło tego strasznego dnia, wielu zapadło na zapalenie płuc i przeziębienia. W czasie dezynsekcji przeprowadzonej 2 marca 1942 roku zagazowano w bloku 16 wszystkich jeńców radzieckich (było ich 164) oraz około 300 inwalidów z bloku 32. Największą zorganizowaną akcją masowego mordu gruźlików była zsyłka chorych do tak zwanego sanatorium. Akcję tę poprzedzono małoobrazkowymi prześwietleniami rentgenowskimi wykonanymi przez ekipę pracowników SS przybyłą z Linzu. Badania te objęły wszystkich więźniów znajdujących się wówczas w obozie (około pięciu tysięcy). Potem przyszło zarządzenie zorganizowania transportu dwóch tysięcy osób celem wysłania ich do sanatorium. Według zapewnień władz obozowych chorzy w sanatorium mieli być zwolnieni od pracy, otrzymywać lepsze jedzenie i być leczeni. Wśród tych dwóch tysięcy znajdowali się wszyscy leżący w szpitalu, słabi i wychudzeni z innych bloków oraz pewna liczba imiennie wyznaczonych przez władze niemieckie. Wybranych podzielono na cztery grupy i rozmieszczono w czterech oddzielnych barakach: 20, 21, 22, 23, gdzie mieli czekać na zapowiedziany wyjazd. Mijały tygodnie, a transport nie odjeżdżał. Ludzie ci, jako element bezproduktywny, otrzymywali zmniejszone porcje jedzenia i nie wolno im było opuszczać baraków. Siedzieli więc skuleni, trzęsący się z zimna przy otwartych oknach (tak zarządzili funkcyjni). Umierali masowo. Trupy wywlekano przed baraki. Transport inwalidów do obiecanego sanatorium wysłano dopiero na początku 1942 roku. Ponieważ zgromadzeni uprzednio codziennie masowo umierali, na ich miejsce przysyłano nowych, wybieranych z innych bloków i rewiru. W dniu „wyjazdu” na plac apelowy zajechało kilka karetek więziennych, do których upychano tylu

ludzi, ilu się tylko zmieściło. Na końcu wrzucono również trupy. Karetki wracały w ciągu dnia kilkakrotnie. Po kilku dniach do obozu dotarła wieść, że „pensjonariusze” zostali przewiezieni do Hartheim, miejscowości odległej o 10 km od Linzu, do zakładu masowego uśmiercania. Wszyscy zostali zagazowani. W połowie 1942 roku, gdy w Gusen zaczęto tworzyć ośrodek przemysłu zbrojeniowego, budować fabryki broni i części do samolotów, zrezygnowano z masowego mordowania więźniów. Niemcom potrzebna była siła robocza. W tym okresie zmieniła się również sytuacja w szpitalu obozowym, ale pracujący w nim lekarze-więźniowie zdawali sobie sprawę, że nagła zmiana postępowania z chorymi i zaprzestanie mordowania gruźlików nie były podyktowane względami humanitarnymi — chodziło o sprawdzenie na ludziach nowego preparatu zaszyfrowanego jako „nr 101”. Chorych na gruźlicę płuc zaczęto teraz kłaść w izbie B bloku 29, a pomieszczenie dla nich nazwano „oddziałem gruźliczym”. Chorym poprawiono nieco wyżywienie i zaczęto im podawać wspomniany preparat. Środek ten w postaci ciemnoczerwonych, drobnych granulek, gorzki w smaku, przetrzymywany w ciemnych butelkach półlitrowych i litrowych był przechowywany i wydzielany przez lekarza SS. Chorzy otrzymywali preparat „nr 101” po łyżce stołowej trzy razy dziennie. Wszyscy, którym go podawano, musieli mieć wykonane badanie plwociny na prątki Kocha, odczyn opadania krwinek, morfologię krwi oraz analizę moczu. „Leczeni” byli jedynie prątkujący z radiologicznie stwierdzonymi zmianami w płucach. Badania laboratoryjne i zdjęcia powtarzano w odstępach trzytygodniowych. Skrzętnie zapisywano w kartach choroby ciepłotę, ciężar ciała oraz uwagi o samopoczuciu chorego. Przy okazji tworzenia „oddziału gruźliczego” kierownikami oddziałów szpitalnych zostali lekarze-więżniowie, specjaliści, którzy do tego czasu pracowali jako sprzątacze i sanitariusze. Praca tego personelu lekarskiego była bardzo ciężka, odpowiedzialna i niebezpieczna. Jako fachowcy lekarze zorientowali się szybko, że preparat „nr 101” nie wywiera korzystnego wpływu, że nie leczy gruźlicy. Przeciwnie. Powodował mdłości, wymioty, bóle głowy, biegunki, łamanie w kościach i brak łaknienia. W ścisłej tajemnicy przed lekarzem SS, hauptsturmführerem Bömichenem, który przeprowadzał ten eksperyment, zaprzestano jego podawania i zaczęto leczyć chorych metodami ogólnie przyjętymi w medycynie. W zależności od stadium choroby i rodzaju przypadku więźniowie-chirurdzy zakładali odmy opłucne, wycinali żebra oraz przecinali nerw błędny. Osiągali wyniki graniczące z cudem, jak na warunki, w jakich pracowali. Bömichenenowi, który był zbyt leniwy, by czuwać nad przebiegiem leczenia i badać chorych, wmówiono z łatwością, iż poprawa stanu zdrowia gruźlików jest wynikiem stosowania owego preparatu. Od zadowolonego z uzyskanych wyników lekarza SS udawało się niekiedy otrzymać dodatkowe przydziały witamin oraz zastrzyków chlorku wapnia i glukozy, które podawano chorym. Podwójnie prowadzona dokumentacja, podwójne wyniki badań dawały całej akcji szansę powodzenia. Mimo przeciwdziałania ze strony obozowej służby zdrowia eksperymentom z preparatem „nr 101” zostało poddanych około 300 gruźlików. Wyniki badań przesyłano władzom do Berlina. Po upływie roku przyszło zarządzenie, by „oddział gruźliczy” rozwiązać, silniejszych więźniów skierować do pracy, a resztę zlikwidować. Po zlikwidowaniu oddziału i ponownym zaleceniu zabijania gruźlików praca lekarzy szpitalnych przybrała inne formy. Przypadki gruźlicy ukrywano przed władzami, a chorych w tajemnicy leczono. Kiedy ich stan zdrowia poprawiał się, załatwiano im lżejszą pracę i otaczano opieką tajnej organizacji obozowej. Dzięki temu uratowano wiele istnień ludzkich, a wielu więźniów chorych na gruźlicę przeżyło obóz i po wyzwoleniu wróciło do swoich domów.

Łódzcy „terminatorzy” Sytuacja ludzi masowo przywożonych do obozów koncentracyjnych właściwie wszędzie była taka sama. Bez względu na to, czy znajdowali się w Oświęcimiu, Majdanku, Gross-Rosen czy Buchenwaldzie. O tych obozach wiemy już prawie wszystko. Niewiele jednak osób wie, że istniał na terenie Polski obóz przeznaczony wyłącznie dla dzieci i młodzieży, który swym regulaminem i wyrafinowanym systemem kar mało się różnił od obozów koncentracyjnych dla dorosłych. Mieścił się on w Łodzi na terenie wydzielonym z getta. W okresie od 10 grudnia 1942 roku do 18 stycznia 1945 roku nosił on urzędową nazwę „Polen — Jugendverwahrlager der Sichercheitspolizei in Litzmannstadt” (prewencyjny obóz policji bezpieczeństwa dla młodzieży polskiej). Jakkolwiek oficjalnie podaje się, że istniał on od 10 grudnia 1942 roku, to w rzeczywistości funkcjonował od

roku 1941. Obóz założony został przez niemiecką policję bezpieczeństwa Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy i więziono w nim dzieci w wieku od 2 do 17 lat przywożone nie tylko z obszaru Polski, lecz także z innych terenów okupowanych przez hitlerowską Rzeszę. Obóz był hermetycznie zamkniętym obiektem, nie mającym żadnego kontaktu ze światem zewnętrznym. Niezależnie od tego, że otoczony był dobrze strzeżonym gettem, dodatkowo odizolowano go od otoczenia wysokim płotem z drutem kolczastym. Po pierwszej próbie ucieczki wzniesiono wieżyczki z reflektorami i karabinami maszynowymi. Ucieczka z obozu była prawie niemożliwa, bo nawet ci, którym udało się wydostać z obozu, byli zatrzymywani w getcie. Już z tego faktu, jak pilnie był strzeżony, można wnioskować, że hitlerowcom bardzo zależało na tym, aby o jego istnieniu i roli, jaką spełniał, świat się nie dowiedział. Do obozu wiodła jedna brama, mieszcząca się przy ulicy Przemysłowej, a jego teren podzielony był na część chłopięcą i dziewczęcą. W części pierwszej więziono chłopców w wieku od 8 do 17 lat, w drugiej dziewczęta (8—17 lat) oraz dzieci obojga płci (od 2 do 8 lat). Obóz miał swoje filie, tak zwane arbeitsbetrieby, do których między innymi należał folwark Dzierżążnia (około 15 km od Łodzi). W Dzierżążni przebywały dziewczęta silne fizycznie, które były zatrudniane przy pracach rolnych oraz przy bydle. Zajęcia te, ciężkie i wyczerpujące, trwały najmniej dwanaście godzin na dobę. Więźniarki musiały wstawać o godzinie czwartej rano i jeśli zdarzyło się, że któraś zaspała, czekała ją ciężka kara. Po obozie w Łodzi nie zostały prawie żadne dokumenty. Jedynym źródłem informacji o nim są wspomnienia i relacje więźniów (nielicznych), którzy ocaleli. W obozie dokonywano selekcji dzieci „rasowo przydatnych” i umieszczano je w „domach rasy” w celu zniemczenia. Pozostałe dzieci wychowywano zgodnie z polityką nazistowską, według wskazań samego reichsführera SS. W jego osobistym rozkazie z 6 stycznia 1943 roku nakazuje on: „W obozach zbiorowych dla dzieci i nieletnich projektowanych przez Główny Urząd Gospodarki SS należy przeprowadzać przegląd rasowy i polityczny. Bezwartościowe pod względem rasowym jednostki młodzieży płci męskiej i żeńskiej należy przekazać do przedsiębiorstw gospodarczych obozów koncentracyjnych jako terminatorów. Dzieci te należy wychowywać, a wychowanie to ma polegać na przyuczaniu do posłuszeństwa, pilności, bezwarunkowego podporządkowania się i uczciwości wobec niemieckich panów. Muszą umieć liczyć do stu, poznać znaki ruchu drogowego i być przygotowane do swoich zawodów jako robotnicy rolni, ślusarze, kamieniarze, stolarze itd. Dziewczęta należy wyszkolić na robotnice, prządki, trykociarki i nauczyć innych podobnych zawodów.” Do Łodzi napływały wciąż nowe transporty dzieci. Każdemu nowo przybyłemu dziecku zdejmowano odciski palców, robiono zdjęcia en face i z profilu, spisywano dane osobowe i nadawano numer obozowy. Odtąd „terminator” nie miał nazwiska, był tylko numerem. „Numer” otrzymywał koc, ręcznik, miskę i był kierowany „na sztubę”, gdzie „wychowawca” przydzielał mu pracę. Przez pewien czas młodociani więźniowie chodzili we własnej odzieży; później wydawano im drelichowe, więzienne ubrania koloru szarego i trepy parciane na drewnianych spodach. Zarówno ubranie, jak i trepy były najczęściej za duże. W maju zabierano trepy do magazynu i do października dzieciaki chodziły boso. Początkowo spały na siennikach, później dla tych z nowych transportów sienników nie starczało. Rozbudowa obozu nie nadążała za potrzebami, toteż postanowiono wprowadzić dla młodych więźniów pracę na dwie zmiany, po 12 godzin. Pracowali w dzień i w nocy przy świetle reflektorów. Budowali drogi, niwelowali teren, karczowali drzewa, wznosili baraki i inne obiekty, a wśród nich karcer. Tak więc dzieci własnymi rękami zbudowały obóz, miejsce swojej kaźni i zagłady. Do pracy przystępowało każde dziecko zaledwie zdołało ukończyć osiem lat życia. Ociągających się w pracy lub zbyt słabych bito kijami i specjalnymi pejczami. Wiele dzieci takie okrutne traktowanie przypłaciło życiem. Bezbronne ofiary wprzęgano do walca, którym ubijano powierzchnię dróg, do wozu naładowanego gliną lub gruzem, na którym siedział esesman i poganiał ich batem. W miarę rozbudowy obozu otwierano wciąż nowe warsztaty: szewski, krawiecki, malarski, stolarski, ślusarski, koszykarski, prostowania igieł i dekarsko-porządkowy. Przy tej morderczej pracy dzieci otrzymywały nie wystarczające do zaspokojenia głodu racje żywnościowe. Na śniadanie i kolację wydawano „pajdkę” chleba (100—150 g) i pół litra czarnej, gorzkiej kawy, tylko czasem posłodzonej sacharyną. Na obiad — litr zupy z brukwi, liści z buraków lub kapusty, często z piaskiem i robakami. Kiełbasy, masła, margaryny nie dawano nigdy; niekiedy trafiała się łyżka marmolady. Jeszcze gorszy był los tych, których kierowano do „izby chorych”. Ci biedacy otrzymywali

zaledwie pół racji żywnościowej. Dlatego zgłaszali się tam tylko ciężko chorzy. Karę częściowego lub całkowitego pozbawienia posiłków stosowano w łódzkim obozie za najmniejsze przewinienie: za niewykonanie normy (wszelkie prace były znormowane), ociąganie się w pracy, złe jej wykonanie, zaśnięcie na nocnej zmianie, za zbyt późne lub niedbałe kłanianie się „panom” i „paniom”, wreszcie za moczenie się. W związku z tym mali więźniowie cierpieli ustawiczny głód. I te głodujące dzieci upokarzano w najbardziej wyrafinowany sposób. Bywało, że „wachman”, chcąc się rozerwać i zabawić, proponował pajdkę chleba za pięć lub dziesięć kijów, które wymierzy dziecku. Chętnych znajdowało się zawsze wielu. Głód był silniejszy od bólu. Ciężka, wyczerpująca praca, bicie i głód szybko wyniszczały młode organizmy. Po kilku miesiącach pobytu w obozie zdrowe dzieci zamieniały się w kościotrupy o zapadniętych, przerażonych oczach i szaroziemistej cerze. Wygłodniali chłopcy, podpatrzywszy, że młodzi mieszkańcy getta polują na ptaki, zaczęli robić to samo, by zdobyć coś dodatkowego do jedzenia. Prześcigali się w zdobywaniu akcesoriów do wykonywania proc i różnego rodzaju sideł. Stanowiło to pewien rodzaj dosyć niebezpiecznej zabawy, ale nie rozwiązywało problemu głodu. Za takie polowania czekała ich bardzo surowa kara. Wygłodniałe dzieci prosiły o chleb sąsiadów z getta, ale stamtąd padały podobne prośby. Również stan sanitarny obozu był godzien pożałowania. Mycie bez względu na porę roku odbywało się na dworze, pod pompą lub w miednicy. Mydłem mył się tylko ten, kto je dostał w paczce, a paczki otrzymywało niewielu. Prawie do wiosny 1944 roku nie było stale czynnej łaźni i pomieszczeń do parowania zawszonej odzieży. W tej sytuacji na terenie obozu panował brud i panoszyło się robactwo, które było dodatkowym utrapieniem więzionych dzieciaków. Na domiar złego za wszy i brud dzieci karane były chłostą i pozbawieniem posiłku. Choroby dziesiątkowały młodocianych więźniów. Dzieci chorowały na zapalenie płuc, zapalenie opon mózgowych, gruźlicę płuc, owrzodzenia na ciele i w jamie ustnej, świerzb, wrzody w gardle, szkorbut i krwawą biegunkę, a nawet paraliż dziecięcy. Wielu chorych wywożono do „szpitala” w Radogoszczy, skąd najczęściej nie wracali. W tych antysanitarnych warunkach, przy panującym głodzie, w listopadzie 1943 roku wybuchła w obozie epidemia duru wysypkowego i brzusznego. Początkowo władze obozowe zataiły ten fakt, próbując zlikwidować chorobę bez izolowania i okresu kwarantanny. Na dłuższą metę nie dało się jednak tego ukryć. Epidemia przybierała coraz większe rozmiary. Lekarza na terenie obozu dłuższy czas nie było, a później, kiedy zarządzający obozem nie mogli sobie poradzić z szalejącą epidemią i innymi chorobami, zatrudniono pediatrę z getta. Lekarz ten, mimo poświęcenia i wysiłku, niestety niewiele mógł zrobić dla cierpiących, nie dysponował bowiem żadnymi lekarstwami. Na skutek masowych zgonów ogłoszono kwarantannę obozu. Wielu chorych wywieziono do szpitala w getcie. Los ich pozostał nieznany. Panią życia i śmierci w łódzkim obozie była kierowniczka części dziewczęcej, która jednocześnie sprawowała nadzór nad izbami chorych oraz prowadziła ambulatorium. Bayerowa, bo tak brzmiało jej nazwisko, ciągle powtarzała dzieciom, że najważniejsi są żołnierze na froncie, a one, czyli dzieci, mogą zdychać. Toteż zgłaszający się do niej chory po zarejestrowaniu w książce najczęściej dostawał batem i wracał na „sztubę” lub do warsztatu, gdzie również okładano go kijem za „symulowanie choroby”. Metody „leczenia” stosowane przez Bayerową były okrutne i sadystyczne. Któregoś dnia do izby chorych przyniesiono pobitą za kradzież chleba dziesięcioletnią dziewczynkę. Dowiedziawszy się, za co mała otrzymała chłostę, Bayerowa kazała wywlec ją na śnieg i wyznaczyła dodatkową porcję batów. Dziewczynka straciła przytomność, ale „opiekunka” kazała ocucić ją zimną wodą i bić dalej. Finał mógł być tylko jeden. Dziecko zmarło nie odzyskawszy przytowności. A oto kolejny przykład. Do ambulatorium zgłosił się chłopiec, któremu w zaropiałej nodze zalęgły się robaki. Bayerowa zarządziła kąpiel chorej nogi w lizolu. Na skutek bólu młody chłopak wpadł w szał i rozbił szyby. Esesmani za to wykroczenie zakatowali go na śmierć. W maju 1944 roku wybuchła epidemia jaglicy. W pierwszym okresie chorobę zlekceważono. Bayerowa kazała, by dotknięci tym schorzeniem przemywali oczy moczem. Wielu tak czyniło. Robiono również okłady z chleba i pajęczyny. Później chleb zjadano. Kiedy choroba ogarnęła cały obóz, próbowano zastosować bardziej radykalne sposoby, ale rezultaty były nikłe. Wielu młodych, którzy zdołali przeżyć obóz, leczyło się jeszcze po wyzwoleniu. Kolejną dolegliwością, która zaczęła męczyć młodsze dzieci, było bezwiedne oddawanie moczu. Za moczenie się karano chłostą (od 10 do 25 kijów) i pozbawiano posiłków. Ponadto odbierano sienniki tym, którzy je mieli. Moczące się dzieci budzono w nocy co dwie godziny, a nawet częściej. Mimo to moczyły się one dalej. Władze obozu uznały to za akt nieposłuszeństwa i dzieci te umieszczono w specjalnym budynku,

początkowo tylko w jednej „sztubie”, później przeznaczono dla nich cały blok. Budynek ten był stale zapełniony. Dzieci spały na gołych deskach. Do przykrycia miały jeden koc na kilkoro, toteż spały w ubraniach i bieliźnie. W mokrej odzieży chodziły do pracy. Gnijące deski prycz nigdy nie wysychały. Ofiary tej przypadłości ciągle cuchnęły, wyznaczano im więc zajęcia na powietrzu. Pracowały tak latem i zimą. Dostawały one obrzęków na całym ciele i masowo umierały. Puchły do tego stopnia, że nie mieściły się w ubrania. Dzieci, które nie mogły już chodzić, marły śmiercią głodową, a niektóre dobijali esesmani. Zgromadzone w obozie dzieci cierpiały nie tylko z powodu głodu i chorób, ale poddawane były również torturom fizycznym i psychicznym. Postrachem były apele ogólne, na których wymierzano kary chłosty. Często wyznaczona kara była dzielona na porcje, tak na przykład przy karze pięćdziesięciu kijów natychmiast wymierzano dwadzieścia pięć, a następnego dnia pozostałe. Bity musiał zazwyczaj liczyć razy, a gdy się pomylił rozpoczynano chłostę od początku. Apele ogólne trwały po kilka godzin, bez względu na porę roku. Wykonawcami kar byli esesmani. Do najokrutniejszych należał August. Choć obowiązywał zwyczaj, że każdy „wychowawca” wymierza karę swoim podopiecznym, August bił najczęściej i kogo popadło. On też w perfidny sposób dążył do skłócenia małych więźniów między sobą. Kazał, by jeden z nich bił drugiego. Jeśli wymierzający karę czynił to zbyt słabo, wtedy z bijącego stawał się natychmiast bitym. Początkowo dzieci oszczędzały się nawzajem, ale wprawne oko Augusta szybko wyławiało te „oszustwa”. Toteż z czasem każdy wolał bić, niż być bitym. Kolejnym sposobem deprawowania dzieci było nakłanianie ich do donosicielstwa. Nagrodę za te „usługi” stanowiła pajda chleba lub porcja zupy. Chociaż ofiary tych „metod wychowawczych” były jeszcze bardzo młode, z zapłaty tej korzystało niewielu. Ci natomiast, którzy ulegli pokusie, byli karani przez kolegów i szybko rezygnowali z propozycji esesmanów. Dla więźniów karanych przez „wychowawców” kilkakrotnie stworzono specjalny blok karny (Haus 3). W zależności od stopnia przewinienia oznaczano ich czerwoną farbą olejną. Pasy malowano na spodniach, rękawach, plecach i piersiach. Te barwne plamy na odzieniu więźniów dostarczały esesmanom powodu do śmiechu i żartów. Napiętnowanych czerwoną farbą nazywali „generałami”. Droga do bloku karnego prowadziła najczęściej przez apel ogólny i karcer, który składał się z siedmiu cel. Pomieszczenia te ociekały wodą i tylko dwa z nich posiadały prycze. Jedno z nich przeznaczone było na trupiarnię. Skazany na karcer dzieciak spał na betonie, a często po prostu w wodzie. Przebywający w karcerze dostawali raz dziennie chleb z wodą i co trzeci dzień ciepłą zupę. Wielu z tych, którzy przeszli przez karcer, trafiało na blok dla moczących się. Resztę kierowano do bloku karnego. „Generałom” z bloku karnego nie wolno było chodzić, musieli cały czas biegać. Często otrzymany posiłek musieli spożywać skacząc „żabką”. W nocy urządzano tym nieletnim alarmy i niejednokrotnie w czasie ich trwania dochodziło do masakry. Stosowano zbiorową odpowiedzialność. Za „przewinienie” jednego karano cały blok po to, by skłócić małych więźniów między sobą. Utrzymywani w atmosferze strachu, terroru i ciągłej udręki, niepomni na konsekwencje, więźniowie próbowali ucieczki z tego piekła. Dwudziestego kwietnia 1943 roku, korzystając z tego, że esesmani opijali urodziny swego wodza — Adolfa Hitlera, siedemnastoletni chłopak, więzień nr 313, wydostał się przez płot do getta. Gdy nieobecność chłopca została dostrzeżona, wszczęto alarm i zaczęły się poszukiwania. Nie trwały one długo. Doprowadzony na wartownię chłopak został pobity do krwi. Przestrzeń dzielącą wartownię od karceru (około 200 m ścieżki wysypanej ostrym żwirem) musiał przebyć na kolanach, bity kijami i kopany przez „wachmanów”. W widowisku tym uczestniczył cały obóz. Próby ucieczki zdarzały się często, lecz do roku 1943 żadna się nie powiodła. W trakcie jednej z nich trzej chłopcy zostali zastrzeleni. Latem 1944 roku obóz obiegła wieść, że jeden z więźniów zdołał ujść z łap oprawców. Był nim chłopak, który z powodu zapalenia opon mózgowych został przewieziony do szpitala poza teren obozu. Tę okazję wykorzystała natychmiast organizacja podziemna i przy jej pomocy udało się chłopcu odzyskać wolność. Do Polen-Jugendverwahrlager przywożono dzieci i młodzież z różnych obozów koncentracyjnych i więzień. Zdarzało się również, że z obozu łódzkiego mali więźniowie trafiali do innych obozów zagłady. Zwolnień z obozu w zasadzie nie stosowano. Dopiero 9 maja 1944 roku zwolniono kilkunastu więźniów, między innymi więźniarkę nr 4, którą jednak ponownie osadzono w obozie za przeniesienie grypsów na wolność. Ogółem w okresie istnienia obozu zwolniono nie więcej niż 80—100 więźniów. Przez obóz w Łodzi przeszło około dwunastu tysięcy dzieci. W chwili wyzwolenia było w nim zaledwie 600—800 młodocianych, a wśród nich wielu ciężko chorych, którzy wkrótce zmarli. Wielu z tych, którzy

zostali uratowani, nie miało lub nie wiedziało, dokąd pójść.

Od Stutthofu do Sandbostel (Jan Nowicki — więzień numer 45032) Osiemnastego maja 1940 roku zostałem schwytany w łapance i wywieziony na przymusowe roboty do Prus Wschodnich. Miałem wówczas 16 lat. Miejscowość nazywała się Schönwald. Wraz z dwunastoma towarzyszami różnych narodowości byliśmy zatrudnieni przy wyrębie lasów. Pracowaliśmy od świtu do nocy. Nie mogąc znieść ciężkich warunków i niewolniczej pracy, po upływie kilku miesięcy zaplanowaliśmy ucieczkę. Nasze rozmowy podsłuchiwał, jak się później okazało, nadzorca, zniemczony Mazur, który skrzętnie ukrywał przed nami swoją znajomość języka polskiego i rosyjskiego. Pewnego dnia nadzorca ciężko pobił jednego z naszych kolegów, za którym wszyscy solidarnie się ujęliśmy. Epilogiem tego incydentu był donos do gestapo o naszych planach. Zostaliśmy uwięzieni i poddano nas okrutnemu śledztwu. Po kilkunastu dniach bicia i tortur zostaliśmy dołączeni do transportu kierowanego do Stutthofu. Po krótkim pobycie w tym obozie wraz z grupą około sześciuset więźniów zostałem wysłany do podobozu w Policach. Police to niewielka miejscowość położona w odległości około 15 km na północny zachód od Szczecina. Przed rokiem 1939 mieściła się tutaj mała fabryka chemiczna. Podczas wojny Niemcy rozbudowali zakład i w ten sposób powstał duży kombinat chemiczny, produkujący benzynę syntetyczną. Kombinat o nazwie Chemische Werke Hydropetroleum Industrie Gesellschaft, w skrócie Hydrierwerke, służył gospodarce wojennej i był oparty wyłącznie na niewolniczej pracy więźniów. Podobóz Police oddalony był o 2 km od wspomnianego kombinatu. Był to obóz letni, w którym przebywałem do września 1944 roku. Za bramą obozu, będącego częścią składową SS-Sonderlager Pölitz bei Stettin Aussenlager Stutthof, znajdował się plac apelowy, a cały teren został otoczony wysokim płotem z drutu kolczastego. Na rogach stały wieże strażnicze. W późniejszym okresie postawiono drugi rząd drutów kolczastych, pomiędzy którymi biegały psy. Na drutach wisiały gęsto rozmieszczone lampy elektryczne. Niedaleko bramy stał barak, w którym mieściła się izba przyjęć chorych oraz pomieszczenia dla więźniów funkcyjnych. W izbie przyjęć urzędował lekarz obozowy, doktor Bolesław Kaczyński. Na prawo od baraku funkcyjnego mieściły się dwa baraki, blok 1 i blok 2, zbudowane z surowych desek, bez dachu, pokryte plandeką. Nieco dalej znajdowało się pięć dużych namiotów, z których jeden był przeznaczony na obozowy „rewir”. Wewnętrzne urządzenia obozowe — baraki, umywalnie i latryny — były bardzo prymitywne. Umywalnia znajdowała się pod gołym niebem. Były to po prostu rury wodociągowe, z których woda spływała do drewnianych koryt. Latryna mieściła się w kącie obozu, obok wieży strażniczej. Był to dół, nad którym przerzucono dwa drągi, do siadania i do oparcia. Całość ogrodzona była z trzech stron surowymi deskami. Latrynę stale obserwowali strażnicy SS, pełniący dyżur w narożnej wieży. Bloki 1 i 2 były pozbawione okien, a w ścianach z desek widniały szerokie szpary. Wejścia znajdowały się z dwóch przeciwnych stron owych baraków. Wewnątrz, po jednej stronie, stały trzypiętrowe prycze, a z drugiej znajdowały się stoły i przejście z jednego końca baraku na drugi. Zamiast podłogi było klepisko. Na noc rozbieraliśmy się i układaliśmy ubrania w kostkę na długich stołach. Pozostawaliśmy tylko w koszulach. Do przykrycia służyły koce. Zdarzało się jednak, że kocy było za mało i kradziono je sobie wzajemnie. A trzeba wiedzieć, że za brak koca blokowy wymierzał karę chłosty. Wędrowały więc one z rąk do rąk, z pryczy na pryczę, i toczyła się o nie ciągła walka między nami. Te nocne dramaty nasilały i potęgowały codzienną obozową gehennę. W nocy do latryny musieliśmy wychodzić w samych koszulach. Przed wyjściem do prowizorycznej ubikacji obowiązywało meldowanie się postenowi, dyżurującemu w narożnej strażnicy. W odległości około 10 m od strażnicy więzień zatrzymywał się, stawał wyprężony na baczność i meldował w języku niemieckim: — Panie posten, proszę o zezwolenie do ubikacji! Jeżeli więzień zameldował nieprzepisowo, posten nakazywał marsz biegiem do baraku i z powrotem do ponownego meldowania. Posteni często urządzali sobie drwiny z więźniów i kazali meldować się kilkakrotnie. Dłużej zajmujących latrynę wypędzano kijami. Szczególnie dotkliwie odczuwali to więźniowie chorujący na biegunkę. Dzień pracy rozpoczynał się o godzinie piątej rano. Po pobudce blokowi, sztubowi i inni funkcyjni, krzycząc i bijąc, gnali więźniów do prowizorycznej umywalni. Odbywała się tam formalna walka o to, by

docisnąć się do wody. W powietrzu świstały pałki funkcyjnych, godząc w plecy tych, którzy nie mogli docisnąć się do rur z cieknącą wodą. Mydła oczywiście nie było. W jakiś czas po przybyciu pierwszego transportu do Polic pojawiły się pierwsze przypadki zachorowań. W kilka tygodni później „rewir” obozowy, mieszczący się wówczas w jednym namiocie, był przepełniony. Początkowo były to przypadki osłabienia wskutek ciężkiej pracy oraz okaleczenia ciała od razów pałek „kapów”. W obozie panowała wszawica, a ponieważ w czasie naszego „turnusu” letniego raz tylko przeprowadzono odwszenie odzieży, zaczęły się szerzyć inne choroby. Wkrótce chorzy nie mieścili się w niewielkim namiocie. Ci, którzy nie dostali się do „rewiru”, musieli wychodzić do codziennej pracy. Warunki panujące w szpitalu w Policach były o wiele gorsze niż w obozie macierzystym Stutthofie. W okresie nasilania się chorób, zwłaszcza pod koniec sierpnia i na początku września 1944 roku, na jednym łóżku w „rewirze” leżało po trzech więźniów. Chorzy na różę przebywali razem z chorymi na dur i durchfall. Ponieważ brakowało podstawowych leków, a o aseptyce nie było nawet mowy, z dnia na dzień powiększała się liczba śmiertelnych wypadków. Mimo tej sytuacji chorzy i wyniszczeni fizycznie więźniowie starali się dostać na „rewir”, gdyż tylko tam mogli trochę odpocząć od ciężkiej pracy, w czasie której byli dotkliwie bici, a często i zabijani przez funkcyjnych. Dotyczyło to szczególnie tych, którzy wychodzili do pracy trawieni gorączką, byli słabi i przez to mało wydajni, co doprowadzało nadzorców do wściekłości. Po porannym apelu, podczas formowania się komand roboczych, chorzy ustawiali się w kolejce przed namiotem lekarza, chcąc uzyskać skierowanie na „rewir”. Byli oni solą w oku lagerältestera Wacława Kozłowskiego, który posługując się kijem zakończonym żelazem z pasją rozganiał stojących w kolejce. Bił, gdzie popadło, używając przy tym wulgarnych wyzwisk. Był on zmorą chorych i zdrowych. Pewnego dnia w czasie niespodziewanego „nalotu” Kozłowskiego jeden z jego ciosów ugodził mnie w lewą skroń. Straciłem przytomność i odzyskałem ją w „rewirze”. Nie było to moje ostatnie bezpośrednie zetknięcie się z tym oprawcą. Innym razem podczas pracy przy budowie bunkra uznał on, że pracuję zbyt wolno, i wymierzył mi kilka ciosów kijem z żelaznym końcem. Jeden z ciosów trafił w moją nogę. Przez jakiś czas chodziłem do pracy kulejąc, ale rana jątrzyła się coraz bardziej. Okręcałem nogę workiem, ponieważ nie mogłem nałożyć drewnianego sabota. Worek miał jednocześnie chronić ranę przed brudem i pyłem w czasie pracy przy przenoszeniu cementu i marszu po piaszczystej drodze. W końcu ból stał się nie do wytrzymania. Na chorej nodze utworzyła się potężna flegmona. O dalszej pracy nie było mowy. Po kilku próbach udało mi się dostać na „rewir”. Nie było tu prawie żadnych leków, brakowało nawet bandaży. Rany owijano gazą lub okręcano taśmą papierową. „Rewir” pękał w szwach. Z biegiem czasu coraz liczniejsze były przypadki zachorowań na dur, czerwonkę, zapalenie płuc, gruźlicę, zdarzały się flegmony o znacznie rozwiniętym stanie ropnym, choroby głodowe, puchlina, stany skrajnego wycieńczenia i wyniszczenia, a także poważne uszkodzenia kości i ciała spowodowane biciem przez katów obozowych. Najbardziej wycieńczonych nazywano w Policach „kryplami”. Był to odpowiednik oświęcimskiego określenia „muzułman”. W czasie ciepłych dni gorączkujący pocili się niepomiernie. Pod plandeką namiotu szpitalnego panował zaduch nie do wytrzymania. Odór kału mieszał się ze smrodem ropiejących flegmon. Więźniowie chorzy na durchfall załatwiali potrzeby fizjologiczne pod siebie. Spłukiwane przez chorych koce suszyły się na łóżkach, co powodowało jeszcze większą duchotę. Mimo usilnych starań doktora Kaczyńskiego „rewir” stawał się pomału, ale systematycznie, wykańczalnią przebywających tu więźniów. Z powodu ciągłego głodu u wielu więźniów występowała dziwna choroba powodująca zmiękczenie kości. Wystarczyło jedno uderzenie kijem a więzień tracił przytomność. Tymczasem bicie było tu na porządku dziennym. Bili funkcyjni, wywodzący się przeważnie z niemieckich kryminalistów noszących w obozie zielone trójkąty, bili również esesmani. To, oprócz chorób, głodu i pracy ponad siły, było jedną z największych udręk. Więźniowie byli bici za najmniejsze przewinienie, z błahych powodów i bez powodu, w czasie pracy, marszu czy apelu, przy wydawaniu posiłków, rannym wstawaniu i wieczornym rozbieraniu, a nawet wtedy, kiedy leżeli na pryczach w czasie „spoczynku” nocnego. Gdy stan mojej nogi nieco się polepszył, musiałem wrócić do pracy na terenie Hydrierwerke przy budowie potężnych, masywnych bunkrów. Pracowaliśmy na dwie zmiany, dzienną i nocną. Dźwigaliśmy worki z cementem, nosiliśmy żelazne pręty, pchaliśmy wózki, tzw. lorki, z rozdrobnionym cementem, piachem lub żwirem. Szuflowaliśmy bez przerwy piasek, żwir i cement oraz wyładowywaliśmy różne materiały. Poza tą ciężką pracą trafiała się niekiedy lżejsza, na przykład sczepianie za pomocą obcęgów i drutu prętów żelaznych stanowiących szkielet bunkra. „Kapowie”' bez przerwy poganiali nas, nie pozwalali nawet na chwilę wytchnienia. Tempo pracy było mordercze, a wypadki utraty przytomności — a nawet śmierci — częste. Codziennie więźniowie wlekli słabszych współtowarzyszy z pracy do obozu. W Stutthofie zdarzało się, że więźniowie niekiedy pozorowali pracę, w Policach ze względu na liczny i

stały nadzór funkcyjnych i esesmanów było to niemożliwe. Przez kilkanaście tygodni wypadło mi pracować na nocnej zmianie. Wszyscy więźniowie nosili pasiaki. Włosy mieli krótko przystrzyżone, z pięciocentymetrowym, dokładnie wygolonym paskiem pośrodku głowy. Pracujący na nocnej zmianie byli oznakowani dodatkowo wielkim poprzecznym krzyżem malowanym farbą fosforową na plecach. Teren Polic był bardzo często bombardowany przez eskadry samolotów alianckich. Dla zamaskowania terenu budowy Niemcy stosowali zasłony dymne. Co sto metrów stały beczki z grubej blachy wypełnione jakimś płynem, który po zapaleniu dymił obficie. W pobliżu tych beczek tkwiły maleńkie baraki, w których dyżurowali jeńcy włoscy zajmujący się zadymianiem terenu. Z chwilą gdy zabrzmiała syrena zwiastująca nalot, esesmani zarządzali krótki apel, podczas którego w pośpiechu grupowano więźniów i goniono do pobliskich, nieco górzystych, terenów leśnych oddalonych o około 6 kilometrów. Działo się to zarówno podczas dziennych, jak i nocnych nalotów. W nocy był to widok niesamowity. Nie widać było biegnących sylwetek, tylko duże fosforyzujące krzyże. Wykonywaliśmy pracę ponad siły, a otrzymywaliśmy bardzo małe racje żywnościowe i ciągle byliśmy głodni. Nic więc dziwnego, że myśleliśmy tylko o tym, aby zdobyć coś do jedzenia. W czasie jednego z nalotów zdarzył się incydent, którego kilku z nas omal nie przypłaciło życiem. Gdy wracaliśmy z lasu po nalocie, zauważyliśmy ustawione wzdłuż krawężnika pojemniki po zupie, których wskutek alarmu robotnicy tu pracujący nie zdążyli sprzątnąć. Z opowiadań innych więźniów wiedzieliśmy, że na ich dnie można było znaleźć resztki pożywienia. Dla nas, „kryplów”, taka zupa była czymś wyjątkowym. Kiedy więc nasza kolumna zbliżyła się do tych pojemników, kilkunastu więźniów rzuciło się do nich. Ja także znalazłem się w tej grupie. Powstało zamieszanie i chaos. Poleciały z brzękiem pokrywy. Zanurzaliśmy ręce w pojemnikach i z ich dna wyciągaliśmy gęstą zawartość. Ci, którzy trafili na pusty pojemnik, z dzikim pośpiechem pędzili do następnego. Mijały sekundy. Esesmani w końcu zorientowali się w sytuacji. Na pierwszych schwytanych padły razy i kopniaki. Ja nie zwracałem uwagi na to, co dzieje się obok, dopóki nie poczułem dotkliwego bólu w okolicy szczęki. Dopiero w tym momencie zdałem sobie sprawę z sytuacji i dołączyłem do kolumny więźniów. Przez moment spoglądałem na współtowarzyszy leżących na ziemi i chlipiących rozlaną zupę oraz na kończących swą zbójecką akcję Niemców. Naloty odbywały się często. Podczas jednego z nich bomby spadły w pobliżu kombinatu i eksplozje zniszczyły druty w pobliżu bloków 1 i 2. Władze obozowe zaczęły się obawiać, że więźniowie wykorzystają ten fakt i zaczną próbować ucieczki. Wypędzono więc wszystkich na plac apelowy i kazano ustawić się w wielki czworobok. Przez całą noc musieliśmy siedzieć w miejscu, nikomu, pod groźbą śmierci, nie wolno było się podnieść. Na rogach czworoboku zawieszono na kijach małe, przyciemnione lampy. „Czworoboku” pilnowali gęsto ustawieni, uzbrojeni esesmani, kapo i funkcyjni. Tak było przez cztery noce, do momentu zasypania lejów po bombach i naprawienia ogrodzenia. Pewnego dnia, gdy formowano komanda do pracy, zostałem przydzielony do małej sześcioosobowej grupy. Eskortowało nas tylko dwóch esesmanów. Po drodze przyłączył się do nas Niemiec w cywilnym ubraniu i wskazał nam drogę do jednego z pobliskich zagajników. Tam cywil wykreślił duży prostokąt i według tego oznaczenia kazał nam kopać dół. Chociaż nie zamieniliśmy między sobą ani słowa, ukradkowe spojrzenia świadczyły, że wszyscy myślą o tym samym. Byliśmy przekonani, że kopiemy grób dla siebie. Gdy dół osiągnął półmetrową głębokość, Niemiec wstrzymał kopanie. Wyjaśniono nam, że w tym miejscu znajduje się bomba-niewypał i mamy ostrożnie kopać dalej. Nie byliśmy specjalistami. Myśl o eksplozji paraliżowała nasze ruchy. Gdy głębokość dołu zakryła nas po czubki głów, natrafiliśmy na bombę. Trzem kazano wyjść z dołu. Ja znalazłem się w trójce, która miała odgrzebać do końca wystającą już z ziemi bombę. Pot zalewał nam oczy. Esesmani i komenderujący nami Niemiec przezornie oddalili się od wykopu. Zostaliśmy sami. Powoli i ostrożnie obnażaliśmy z ziemi śmiercionośny ładunek. Z daleka dobiegł nas warkot nadjeżdżającego samochodu i krzyki Niemców. Kazano nam opuścić dół. Odczuliśmy to jak darowanie nam życia. Gdy odeszliśmy od tego strasznego miejsca, ujrzeliśmy wysiadających z samochodu ludzi i domyśliliśmy się, że są to specjaliści od unieszkodliwiania niewypałów. Nasze małe komando odkopało jeszcze sześć niewypałów. Sześciokrotnie przeżywaliśmy grozę śmierci, mogącej nadejść w każdej sekundzie. Za tę pracę każdego dnia otrzymywaliśmy dodatkowe porcje „fabrycznej” zupy. Ta skromna porcja stanowiła dla nas niemałe zadośćuczynienie za niebezpieczną pracę. Była to „wyjątkowa” okazja otrzymania zapłaty za szansę „łatwej” śmierci. W listopadzie 1944 roku przygotowano transport więźniów ze Stutthofu do Gdyni. I ja znalazłem się w tym transporcie. W podobozie w Gdyni rozpoczął się kolejny etap mojej obozowej epopei. Baseny portowe Gdyni znajdowały się pod ustawicznym ogniem artyleryjskim i lotniczym. Eksplodujące pociski, bomby i setki odłamków mogły w każdej sekundzie ugodzić zarówno we wroga, jak i

w tych, którzy — wycieńczeni i odziani w pasiaki — spodziewali się szybkiego wyzwolenia. Była połowa marca 1945 roku. Władze obozowe usiłowały ewakuować drogą morską kilka tysięcy więźniów ze Stutthofu, którzy już od kilku miesięcy przebywali na „komandzie” w Gdyni. W tym czasie zbliżała się zwycięska ofensywa 2 Frontu Białoruskiego. Byłem o krok od wolności, gdy przeznaczono mnie do ewakuacji drogą morską z Gdyni do Hamburga. Przez pierwsze dwa dni goniono nas do portu pasażerskiego, skąd odpływały duże statki przepełnione uciekinierami. Do okrętów stojących w porcie upychano liczne oddziały wojsk niemieckich przemieszane z ludnością cywilną. Stłoczona i bita przez funkcyjnych i esesmanów masa więźniów oczekiwała na swoją kolej. Statki zapełniały się szybko i dla nas ciągle nie było miejsca. Wcale się tym nie martwiliśmy. Ewakuacja naszego gdyńskiego „komanda” doszła do skutku dopiero trzeciego dnia po południu. Popędzono nas tym razem do portu towarowego, dokąd droga wiodła pod ciągłym ogniem artyleryjskim i lotniczym. Co kilkanaście minut nadlatywały eskadry bombowców, a rozstawione za Gdynią „katiusze” siały ogniem po całym porcie. Ładowanie na okręty odbywało się w pośpiechu. Esesmanów i ewakuowane drogą morską wojsko ogarnęła panika. Całe nasze gdyńskie „komando” stłoczono na dwóch niewielkich statkach towarowych. Znalazłem się w grupie, którą wpychano pod pokład statku. W pomieszczeniu tym znajdowały się już różne auta osobowe i ciężarowe. Dostawaliśmy się tam przez okrągły właz, od którego w dół prowadziła drabinka z żelaznych prętów. Przy wchodzeniu do włazu „pomagali” nam esesmani. Popychali więźniów kolbami karabinów, a ci lecieli w kilkumetrową przepaść na dno statku. Na dole, przy samej drabinie, utworzyła się sterta zepchniętych ludzi. Byli to chorzy z „rewiru”, którzy po takim „lądowaniu” nie mogli wydostać się spod spadających na nich ciał. Część nigdy nie wydostała się z tej masy. Zginęli przyduszeni przez innych. Zwłoki wydobyto spod pokładu i wyrzucono za burtę, gdy statek wypłynął na pełne morze. Esesmani ze swymi bagażami rozlokowali się na górnym pokładzie. Wewnątrz tej pływającej „trumny” panował mrok. Jedynie w górze, nad naszymi głowami, świeciła mała lampa, która swym skąpym blaskiem przebijała mroczne wnętrze. Gdy wzrok przyzwyczaił się do ciemności, można było dostrzec pełzające, skurczone postacie poszukujące czegoś do jedzenia. Podobne były do wygłodniałych zwierząt węszących za żerem. Siedzieliśmy w niepewności i lęku jak stado wychudłych szczurów. W czasie sześciodniowej, pełnej udręk podróży cierpieliśmy głód jeszcze większy niż w Policach. Myśl o jedzeniu nie opuszczała nas nawet na moment. Głód zabijał wszystkie inne uczucia. Ci, którzy mieli choć kawałek chleba, strzegli go jak drogocenny skarb. Pokruszony w kawałki, by lepiej można go było ukryć, chowali pod zawszoną, cuchnącą od brudu koszulę, gdzie przylegał do kości powleczonych skórą. Wychudła ręka wyciągała zza pazuchy kawałek tego przysmaku tylko wtedy, gdy nie patrzyły niczyje oczy. Każdego dnia podróży umierało kilkudziesięciu więźniów. Ich zwłoki pochłaniało morze. Prawie żaden z chorych nie doczekał celu podróży. Od czwartego dnia ludzie zaczęli padać jak muchy. Tylko ci, którzy jeszcze na lądzie zdołali w jakiś „tajemniczy” sposób „zorganizować” trochę chleba, mieli szansę przetrwania. Któregoś dnia, dłużącego się niepomiernie jak wszystkie inne, wpadło do naszej mrocznej jaskini trochę słońca. Oczy wszystkich więźniów uniosły się w górę, skąd przez mały okrągły otwór zaczęło schodzić w dół kilku esesmanów. Z krzykiem i wrzaskiem zaglądali do samochodów, wdrapywali się na platformy ciężarówek, zrzucali z nich na wpół przytomnych więźniów. Okazało się, że szukają swoich bagaży, które zginęły im z górnego pokładu w czasie ostatniej nocy. W trakcie tych poszukiwań wyszło na jaw, że silniejsi, ale zamroczeni głodem więźniowie znaleźli drugie wyjście, które znajdowało się na rufie statku, i przedostali się na górny pokład. Tam znaleźli jakieś bagaże, chwycili je i ściągnęli w dół, do swego legowiska, by dokładnie przeszukać. W bagażach nie było nic do jedzenia, leżały więc w jakimś kącie i nikt się nimi nie interesował. Wściekli właściciele, jakby zapomnieli o obecności więźniów, osobiście ładowali swe skarby do waliz, wydzierając je sobie nawzajem. Piątego dnia podróży przeżyliśmy niezwykłe odwiedziny. Do naszej trupiarni zeszli „kapowie” w asyście dwóch esesmanów, a po chwili przez otwór włazu spuszczono dwa kosze wypełnione chlebem. Nie wierzyliśmy własnym oczom. Każdy z nas otrzymał po pół bochenka chleba. W trakcie rozdzielania pieczywa spuszczono również kocioł, jak się okazało, z zupą. Oniemieliśmy ze zdumienia i radości. Zupę — najprawdziwszą zacierkę — jedni pili z własnych zardzewiałych puszek, które zachowali na wszelki wypadek, drudzy, ci nie mający naczyń, z otrzymanych blaszanych kubków. Kto wypił zupę, brał się do jedzenia chleba. I ten chleb stał się przyczyną śmierci kilkunastu towarzyszy niedoli. Stare wygi obozowe, mimo niebywałego głodu, jedli powoli i tylko część otrzymanej porcji. Resztę chowali na później w zakamarkach brudnego odzienia. Ci przeżyli. Szóstego dnia dobiliśmy do portu w Hamburgu. Oddychaliśmy wreszcie świeżym powietrzem, o

istnieniu którego już wątpiliśmy. Popędzono nas przez zburzony most do leżącego w gruzach i tonącego w ciemnościach miasta. Zatrzymaliśmy się przed pięciopiętrowym budynkiem fabrycznym, który był odgrodzony od ulicy kolczastym drutem. Za drutami kręciło się kilku więźniów w pasiakach. Okazało się później, że stanowili oni „komando” podległe obozowi w Neuengamme. Otworzyła się kolczasta brama i po krótkim apelu wpędzono nas do budynku. Podczas częstych alarmów lotniczych wszystkich więźniów znajdujących się w tym gmachu zganiano do piwnic. Pracowaliśmy głównie przy zasypywaniu lejów po bombach, oczyszczaniu ulic z gruzów, usuwaniu zniszczonych szyn tramwajowych. Praca w mieście miała swoje dobre strony. Zdarzało się, że podczas oczyszczania „rejonu” z gruzów znajdowaliśmy jedzenie. Najczęściej w piwnicach zburzonych domów. Skutkiem tych „uczt” było nasilenie się biegunki. Mijały dni i tygodnie. Gasły nadzieje na przetrwanie. Wolność ciągle nie nadchodziła. Któregoś dnia na terenie naszego podobozu zawrzało. Gorączkowy ruch funkcyjnych i ich bieganina świadczyły o przygotowaniach do jakiejś akcji. Zarządzono apel. Ustawiono nas piątkami, rozdzielono prowiant w postaci pół bochenka chleba i kawałka kiełbasy. Eskortowani przez żołnierzy Wehrmachtu i esesmanów ruszyliśmy przez ruiny Hamburga. Na skraju miasta dołączyło do nas kilkuset więźniów z innego podobozu. Doprowadzono nas do podmiejskiego węzła kolejowego i wtłoczono do płytkich odkrytych wagonów. Pociąg ruszył w nieznanym kierunku. Po kilku godzinach jazdy, przerywanej częstymi postojami, pociąg nasz zatrzymał się w polu w pobliżu jakiejś stacyjki. Rozpoczął się uciążliwy marsz. Kolumna chorych więźniów posuwała się w nieładzie polną, piaszczystą drogą. Szliśmy już nie w tradycyjnych obozowych piątkach, lecz rozsypaną na szerokość drogi długą tyralierą. Dla wielu była to ostatnia droga w ich życiu. Co pewien czas padał ktoś na ziemię i esesmani dobijali go. Gdy w oddali zamajaczyło osiedle licznych baraków, otoczone drutem kolczastym i okolone wieżyczkami strażniczymi, owładnął nami gwałtowny strach. Zbliżaliśmy się do bram kolejnego obozu. Był to Stalag X-B, mieszczący się między Bremą a Hamburgiem, w miejscowości Sandbostel. Wyczerpani do utraty przytomności, zajęliśmy wolne baraki, w których stały dwupiętrowe prycze z gołymi siennikami. Tu, w tym ostatnim miejscu mojej tułaczki, działy się koszmarne sceny. Były to niewątpliwie najtragiczniejsze dni za drutami hitlerowskich kombinatów śmierci. Od chwili zamknięcia nas w obozie w Sandbostel nie dawano nam nic do jedzenia i picia. Pozostawiono nas na pastwę głodowej śmierci. Ci, którzy mogli jeszcze utrzymać się na nogach, włóczyli się po obozie szukając pożywienia i napoju. Zdobywali czasem jakiś ochłap podrzucony przez jeńców przebywających w sąsiadującym z naszym obozie. Ci, którzy zdołali przechować coś z jedzenia otrzymanego w Hamburgu, stali się ofiarami napaści innych, nie posiadających takich zapasów. Odbywała się też wymiana chleba na wodę. Od przybycia do Sandbostel śmiertelność wśród więźniów rosła z każdym dniem. Początkowo zwłoki zmarłych wywożono drabiniastym wozem do pobliskiego dołu kloacznego, później zaniechano tej „ostatniej posługi” i na całym terenie obozowym ziemia usiana była nagimi trupami, gdyż żywi ściągali odzież ze zmarłych i wkładali na siebie dwa, trzy pasiaki, jeden na drugi, aby było cieplej. Z zawrotną szybkością szerzyły się choroby. W ostatnich dniach przed wyzwoleniem więcej widać było nagich zwłok, niż snujących się po obozie więźniów. Żywi leżeli razem z umarłymi, gdyż nie miał ich kto wynieść na zewnątrz. Jeńcy wojenni przebywający po drugiej stronie drutów zdawali sobie sprawę z tragicznej sytuacji więźniów i wystąpili do władz obozowych o umożliwienie przyjścia więźniom z pomocą. Zdecydowana postawa i solidarność jeńców wszystkich narodowości sprawiła, że władze obozowe zaczęły się lękać odpowiedzialności za spowodowanie śmierci głodowej tylu ludzi. Zezwolono więc wyznaczonej grupie jeńców na wchodzenie na teren obozu i dostarczanie umierającym skromnych racji żywnościowych, pochodzących z porcji, które oni sami otrzymywali. Oprócz żywności z obozu jenieckiego nadeszła również pomoc lekarska. Leżałem razem z konającymi, trawiony gorączką. Był to dur. Dręczyło mnie niezmierne pragnienie. Przeważająca część żyjących znajdowała się w podobnym jak ja stanie. Niektórzy byli w agonii. Jeniecka pomoc lekarska trwała bardzo krótko, gdyż zaraz po nawiązaniu z nami kontaktów część jeńców otrzymała rozkaz wymarszu. Pewnego dnia, tuż przed wyzwoleniem, obóz w Sandbostel opuścili również esesmani — bezpośredni sprawcy naszej tragedii. Uciekli także ci funkcyjni, którzy mieli na sumieniu współudział w pogłębianiu piekła obozowego i znęcaniu się nad nami. Pozostali tylko żołnierze Wehrmachtu. Wiadomość o tym rozeszła się szybko po wszystkich barakach, lecz trafiała do świadomości tylko nielicznych. Większość dogorywała na swych pryczach. Wreszcie nadszedł dzień, w którym usłyszeliśmy warkot samochodów i terkot karabinów maszynowych

w pobliżu naszych baraków. Kilku więźniów wyszło na plac apelowy. Niebawem, usłyszeliśmy nieludzki niemal krzyk. W pierwszej chwili wydawało nam się, że to Niemcy zamordowali tych, którzy opuścili baraki. Wkrótce wyjaśniło się, że był to okrzyk szalonej, dzikiej radości. Gdy dowiedzieliśmy się, że w pobliżu drutów pojawiły się oddziały alianckie, wyczołgaliśmy się przed baraki, by na własne oczy ujrzeć zwiastunów wolności. Wkrótce do obozu przyjechały wojskowe karetki Czerwonego Krzyża z lekarzami, służbą sanitarną i lekarstwami. Mnie, wraz z innymi więźniami, zabrano do szpitala polowego. Mimo wyjątkowo troskliwej opieki, starań i pełnego poświęcenia ze strony lekarzy i pielęgniarek wielu oswobodzonych więźniów nie udało się uratować. Ja miałem to szczęście, że pomoc nie przyszła za późno. Liczyłem wówczas dwadzieścia jeden lat, miałem 168 cm wzrostu, a ważyłem zaledwie 29 kilogramów.

Numer 9225 wraca do nazwiska (Adolf Gawolewicz — więzień numer 9225) Jest przełom kwietnia i maja 1945 roku. Rozpocząłem właśnie pobyt w prawdziwym szpitalu zorganizowanym przez angielską administrację wojskową w zabudowaniach pokoszarowych w Bergen Belsen, Zaskakujące, że w ludziach, po których przetoczył się ciężki czołg lagrowej wojny, ledwo tlące się iskierki życia nadspodziewanie szybko rozpaliły się w wielką siłę witalną. U tych — co chcieli i mogli jeść. Jedzenie — nie jakieś tam wymyślne smakołyki, ale jedzenie jako takie, byle dużo i gęste, oto w zasadzie jedyny i istotny temat rozmów w „mojej” sali. Przebywa tu towarzystwo w pełni międzynarodowe. Jest Grek, Azerbejdżanin, Hiszpan, Niemiec i dwóch Polaków. Jesteśmy ubrani w nowiusieńkie pasiaki. Naczelną pielęgniarkę, Angielkę, nazwaliśmy Lady. Być może tytuł ten istotnie jej przysługiwał, o czym oczywiście nie wiedzieliśmy. Dla nas była ucieleśnieniem powieściowych wzorów: chuda, wysoka, w nieokreślonym wieku. Darzyła nas chłodną, rozumną życzliwością, a może tylko fachową uprzejmością. Któż mógłby to odgadnąć? Nie była jednak niesympatyczna i potrafiła się uśmiechać. Któregoś majowego przedpołudnia błogą ciszę naszej rekonwalescencji przerwała nagła kanonada artylerii, a później innych rodzajów broni. Ktoś krzyknął: — Jak nas teraz szkopy odbiją, to się cholernie głupio skończy! Pukanie do drzwi i na salę wchodzi uśmiechnięta Lady. — Panowie, koniec wojny! To są saluty na cześć zwycięstwa! Na cześć pokoju! Zerwaliśmy się z łóżek. Padaliśmy sobie w ramiona. Hiszpan, niespełna dwudziestoletni chłopak, nie zna żadnego języka oprócz ojczystego. Jednak nasza euforia jest tak oczywista, że nie ma wątpliwości, co ona oznacza. Na sali panuje swoiste obozowe esperanto. Język ten wystarcza do wyrażenia naszej wdzięczności wyzwolicielom. Nasz szał radości stara się opanować chłodna Lady i inne zwabione krzykami pielęgniarki. Usiłują przemówić nam do rozsądku, tłumaczą, że jesteśmy zbyt słabi i takie ekscytacje mogą zaszkodzić naszemu zdrowiu. Powoli wracamy do łóżek. Zbliża się godzina obchodu lekarskiego i wymagana jest pewna doza dyscypliny. Tego dnia podczas obchodu odczytują z mojej karty ewidencyjnej adnotację wskazującą na rozpoznanie czynnej gruźlicy płuc. Informację tę przyjmuję niemal z zadowoleniem. Mam bardzo dobrą chorobę jako podstawę do starań o lepsze wyżywienie. Podobno na jednej z sal chorzy na płuca dostają dodatkowe porcje. A ja ciągle przecież jeszcze myślę o jedzeniu w kategoriach obozowych. Tak, doskonale — myślę podniecony. — Mam teraz konkretny, umotywowany wniosek dla mojego Belga. „Mój Belg” — to sprawujący funkcję lekarza salowego student ostatniego roku medycyny. Przybył tu jako ochotnik na coś w rodzaju praktyki wakacyjnej. Chciałbym tu wyjaśnić, że z przyszłym lekarzem, dzięki znajomości francuskiego, dość szybko znalazłem wspólny język, co pomogło nam dowiedzieć się czegoś o sobie nawzajem. Kiedy powiedziałem mu, że jestem absolwentem Uniwersytetu Jagiellońskiego, popatrzył na mnie z podziwem i oświadczył, że zna chlubne tradycje tej uczelni. Nie ukrywam, że sprawiło mi to jako Polakowi dużą radość i satysfakcję. Tak więc, wykorzystując nić przyjaźni, po starannym przemyśleniu jak najbardziej sugestywnego „wystąpienia”, zaatakowałem Belga: — Panie doktorze, mój apetyt pozostaje w absolutnej dysproporcji z wydawanymi nam racjami. Wydaje

mi się, że dodatkowe porcje z pewnością postawiłyby mnie na nogi. Proszę się nie gniewać, ale wiem skądinąd, że inni chorzy na płuca już takie dodatki otrzymują. Belg ze zrozumieniem kiwał głową i spokojnie czekał, aż zakończę swój wywód. Jego odpowiedź wprawiła mnie w osłupienie. A brzmiała ona mniej więcej tak: — Proszę pana, stan pańskiego zdrowia, tak ze względu na czynną gruźlicę płuc, jak i świeżo rozpoczętą rekonwalescencję po paratyfusie, wymaga czegoś zupełnie innego. Powietrze, dobry klimat, oto, czego pan najbardziej potrzebuje. „Mój Belg” najwidoczniej oszalał! Ja wiedziałem swoje. Jedzenie, dużo jedzenia, to jest dla mnie lekarstwo. Tego dnia nie rozmawialiśmy więcej na ten temat. Następnego ranka na salę wkroczył niezwykły orszak: naczelny lekarz w towarzystwie Lady i mojego Belga oraz jeszcze dwie osoby z personelu. Belg raźnym krokiem prowadzi całą świtę prosto do mojego łóżka. Bez żadnych wstępów lekarz naczelny zwraca się do mnie z pytaniem: — Czy chciałby pan pojechać na leczenie do Szwecji? Mój mózg błyskawicznie rejestruje przesłanki tej decyzji. Szwedzi — myślę sobie — od blisko stu pięćdziesięciu lat nie prowadzą żadnych wojen... Mają na pewno dużo jedzenia... I już wiem. — Tak jest, panie doktorze, bardzo chętnie pojadę do Szwecji. Orszak opuszcza salę. Śledzę ich wzrokiem. W drzwiach odwraca się w moją stronę zadowolony, uśmiechnięty Belg. Puszcza do mnie duże, perskie oko. Mój przyjaciel sądził zapewne, że przekonał mnie o konieczności wyjazdu ze względu na zmianę klimatu. Prawda była zupełnie inna. Ja tylko pragnąłem najeść się do syta, a właśnie Szwecja wydawała mi się wymarzonym miejscem do tego celu. Nadszedł czerwiec, a z nim termin wyjazdu do Szwecji, zbiegający się dokładnie z rocznicą opuszczenia przeze mnie Auschwitz z transportem do Buchenwaldu. Byłem w grupie prawie czterystu osób, wybranych z kilkudziesięciu tysięcy. Wraz ze mną wyruszał w tę podróż Grek z mojego pokoju. Z nie znanych mi powodów wyposażenie podróżników było bardzo różne. Ja i Grek znaleźliśmy się w grupie, której nie przydzielono ani nowego płaszcza, ani butów, ani też nakryć głowy. Otrzymaliśmy jedynie nową, ciepłą bieliznę. Wydawać by się mogło, że odczuwane w tym momencie poczucie krzywdy jest być może śmieszne. Jednakże moje, jeszcze ciągle muzułmańskie, serce było bardzo czułe na taką „niesprawiedliwość”. Żal złagodziła Lady, gdy, dokonując ostatniego przeglądu ekspediowanych, zlustrowała mnie fachowym okiem i własnoręcznie odziała moje stopy w dodatkową parę skarpet. W Lubece transport nasz został przejęty przez Szwedzki Czerwony Krzyż. I tu rozegrał się mały dramat, który wszystkich nas, bez względu na zakres osobistych strat, przejął grozą. Na ogromnych stosach płonęły owe wspaniałe ubrania, buty, bielizna, nie zjedzone czekolady i nie wypalone papierosy. Szwedzi przyjmowali nas takich, jakich nas mama urodziła. Pozwolili oddać do dezynfekcji tylko niektóre osobiste rzeczy. O naiwni! Któż po latach lagrów posiadał naprawdę osobistą rzecz. Oczywiście, niektórzy mieli jakieś pióro, zegarek, ale były to przedmioty „zorganizowane” głównie z rozbitych magazynów w Bergen Belsen. Ja zapakowałem do woreczka otrzymany od Anglika aparat do golenia oraz luserko zrobione z odłamków dużego lustra — prezent od austriackiego pielęgniarza. Na szyi pozostał zawieszony przez Anglików znak rozpoznawczy. Zabiegi dezynfekcyjne odbywały się w namiotach, dokąd chorych noszono z żenującą nas ostrożnością. W pamięci wciąż mieliśmy „piątki” poganiane pejczem pod ukrop lub lodowatą wodę. Na handlowym statku zaadaptowanym do transportu chorych nastrój był minorowy. Bo jak tu się cieszyć, skoro na stosach spłonęły takie wspaniałe rzeczy, a do jedzenia dostaliśmy tylko kubek rzadkiej zupy mlecznej i po sucharku? Chodziło podobno o to, że przed morską podróżą należy tylko lekko się posilić. — Do diabła z tym — powiedział Grek. — Niemcy nas głodzili, Anglicy nie nakarmili porządnie, a teraz Szwedzi wcale nie będą lepsi. Jedzenie jest to ciągle coś, o czym zapomnieć nie jesteśmy w stanie. O zmierzchu budzi nas radosny okrzyk Edka (jest nas tu kilku Polaków). — Panowie, rany boskie, tu stoją całe worki sucharków i nikt ich nie pilnuje! Powstaje zamieszanie. Pierwsi poderwali się Polacy, którzy zrozumieli, o co chodzi. Inni zorientowali się po chwili, gdy wrócił pierwszy niosący całą garść sucharów. Ci, co potrafili zejść z piętrowych łóżek oraz przebrnąć przez schodki i jakieś korytarzyki, urządzali do świtu „wędrówkę ludów”. Należałem do tych, którzy o własnych siłach nie mogli podjąć się takiej eskapady.

Edek przyniósł mi kilkanaście sucharów. Kiedy wrócił ostatni raz powiedział: — Już do końca życia nie tknę żadnego sucharka. Zjadłem tego chyba ze sto osiemdziesiąt sztuk. I raczej dotrzymał słowa. W każdym razie później, w Szwecji, wspomnienie o sucharkach kwitował dziwnym grymasem twarzy. Nasza podróż trwała dość długo. Płynęliśmy po pełnym jeszcze min Bałtyku, co wymagało ostrożności. Ale oto nadszedł przepiękny, słoneczny, czerwcowy dzień i kres naszej morskiej podróży. Molo w Göteborgu. Leżymy na ustawionych w równych, długich rzędach noszach. Oczy robią nam się okrągłe ze zdumienia. To chyba sen! Mnóstwo czyściutkich, elegancko ubranych ludzi. Zwraca uwagę duża liczba kobiet. Kobiety? Nie, to anioły! Z jasnymi włosami, polakierowanymi paznokciami, w powiewnych sukienkach i błyszczących pończochach na nogach. Jak piękna jest wolność, jaki piękny świat. Wśród sióstr Czerwonego Krzyża, bo tych jest oczywiście najwięcej, wyraźnie można odróżnić profesjonalistki od tych, które zostały niejako zwerbowane do tej „akcji”. Są dziennikarze, fotoreporterzy i mieszkańcy miasta, którzy przyszli nas po prostu zobaczyć. — Traktują nas jak jakieś egzotyczne okazy, skoro zrobiło się takie zbiegowisko — syknął złośliwie Tadek. — Lepiej daliby nam coś do jedzenia, zamiast się gapić. Ta rzeczowa uwaga współtowarzysza sprowadza nasze odczucia na realne, przyziemne tory. Otóż to, jesteśmy głodni. Śniadanie nie wprawiło nas w szampańskie humory. Było skromne. Takie samo jak w Lubece. Kubek rzadkiej, mlecznej zupy na grysiku, a do tego kromeczka słodkiej, bielusieńkiej babki posmarowanej masłem. Jak się później okazało, ta słodka babka to tutejszy najzwyklejszy chleb. Tymczasem moje myśli zaprząta jedna natrętna myśl — jak wyłudzić jeszcze jedną śniadaniową porcję? Rozważania nad tą nader istotną kwestią przerwała najwyraźniej do mnie skierowana sentencja: — Życie może być piękne, radosne, a na świecie jest całe mnóstwo dobrych, uczynnych, życzliwych ludzi. Nieprawdaż? Autorką tej złotej myśli była kobieta ubrana w nieskazitelnie biały, skrojony na miarę kitel. Kobietę tę od razu uznałem za... damę. Wrażenie to potęgowała kunsztowna fryzura i buzia upiększona dyskretnym makijażem. Jednak złota myśl ładnej pani nie padła na właściwą glebę. Rozżaliła mnie tylko. — Dziewczyno — odpowiedziałem rozdrażniony — cóż pani może wiedzieć o złych lub dobrych ludziach? Jaką zna pani miarę dobrego i złego? Twarz kobiety spochmurniała. — Cokolwiek wiem o waszych przeżyciach. Ale może pan mi powiedzieć, że ktoś, kto waszej gehenny nie przeżył, nigdy jej nie zrozumie. I zgadzam się z tym. Rozmiarów swego bólu nikt nie jest w stanie przekazać drugiej osobie. Musicie starać się o tym zapomnieć, a ja i inni chcemy wam w tym pomóc. I nagle zrozumieliśmy, że spotkały się dwa różne światy i dalsza rozmowa nie ma sensu. Pani Gudrun, bo tak nazywała się moja nowa znajoma, wsunęła rękę do kieszeni, wyjęła tabliczkę czekolady i położyła bez słowa na moich kolanach. Chorzy, których stan zdrowia na razie nie pozwalał na dalszy transport — a tacy wśród nas stanowili ogromną większość — zostali skierowani do Moelndal. W miasteczku tym, położonym przy Göteborgu, stanowiącym niemal jego przedmieście, zaadaptowano na cele prowizorycznego, przejściowego szpitala budynek szkolny. Mieszkańcy Moelndal witali nas tłumnie i serdecznie. Zewsząd rozlegały się okrzyki. — Bądźcie pozdrowieni! — Witajcie u nas! — Wracajcie szybko do zdrowia! Wszyscy przenoszeni z samochodów sanitarnych byli bardzo wzruszeni i na zawsze zapamiętali ten barwny, życzliwy tłum ustawiony w nieregularny szpaler. Nie skończyło się na pierwszych powitaniach. Później, kiedy rozlokowano nas w budynku szkolnym, ubrano w bieliznę i piżamy, nakarmiono, gdy trochę odpoczęliśmy, dopuszczono przed okna mieszkańców miasteczka. Nie istniały żadne bariery językowe. Rozmowy toczyły się za pomocą najróżnorodniejszych słów i gestów. Ludzie rzucali nam przez okna czekolady, pomarańcze i inne smakołyki. Wróciło natrętne widmo obozu. Gdyby przed kilkunastu tygodniami jakaś litościwa ręka rzuciła do baraku wiązkę buraków czy brukwi — pomyślałem — ci ludzie stoczyliby o te skarby zażarty, a częstokroć śmiertelny bój. Teraz przez okna wpadają czekolady i pomarańcze, a ci sami ludzie częstują się nimi nawzajem z życzliwym uśmiechem. Dane nam było poznać w niedawnej przeszłości, jak bardzo można upodlić istotę ludzką, jak można doprowadzić do tego, by zatraciła granicę człowieczeństwa i była zdolna do walki na śmierć i życie o kawałek czegoś do jedzenia. Jak więc nikła jest owa granica, którą przekracza człowiek, by znów stać się człowiekiem.

Wiwatom przed naszymi oknami nie było końca. Jeden z polskich kolegów chwycił gitarę — skąd on u licha w parę godzin po przybyciu wytrzasnął ten instrument — i zaczął grać i śpiewać. Pomagaliśmy mu mruczandem. Koncert ten był niejako formą rewanżu za serca i dobroć tych ludzi. Szwedzi byli zaskoczeni. Spodziewali się, że chorzy i tak ciężko doświadczeni przez los będą przeraźliwie smutni, apatyczni, zrezygnowani. Kiedyś później usiłowaliśmy im wytłumaczyć, że właśnie człowiek, który poznał prawdziwy smutek, potrafi się cieszyć naprawdę, a pogoda ducha jest najlepszą, a czasem jedyną formą obrony. Rozpoczął się wspaniały okres rekonwalescencji psychicznej i fizycznej. Miarą czasu stały się godziny wydawania posiłków. Bystre i inteligentne siostry zapytane o godzinę (nie mieliśmy przecież zegarków) odpowiadały niezmiennie: — Za pięć godzin kolacja, za dziewięć godzin śniadanie. Nie żałowano nam już jedzenia. Nasi opiekunowie zdawali sobie sprawę, że zostaliśmy wyrwani śmierci głodowej. U ogromnej większości chorych obfita, ale lekka dieta dawała szybkie rezultaty. Już w ciągu pierwszych tygodni przybywaliśmy na wadze po kilka kilogramów. Lekarzy szwedzkich zainteresowały te reakcje organizmu po przebytej chorobie głodowej. Większość pacjentów stosunkowo szybko wracała do niezłej kondycji fizycznej. Większość, to nie znaczy wszyscy. Pierwszym z naszego grona, o którego upomniała się nasza stara znajoma — kostucha — był Polak Michał Ł., rolnik z centralnej Polski. Stało się to w czasie następnego etapu naszej wędrówki. Szwedzi, którzy chcieli zapobiec tworzeniu „getta” byłych więźniów koncentracyjnych, rozesłali nas do różnych sanatoriów i zakładów leczniczych na terenie całego kraju. Michał zmarł w sanatorium w Boras. Znajdowało się tu, jak w każdym ze szwedzkich sanatoriów, kilku Polaków. Śmierć obozowego kolegi zapisała się na trwałe w mojej pamięci. Był to bowiem pierwszy przypadek, kiedy śmierć zabrała jednego z prawie cudem uratowanych. Zmarł na progu wolności i lepszego życia. Wycieńczony organizm nie zdołał się zregenerować, a zgon ten powiększył listę hitlerowskich zbrodni. Pogrzebowi Michała towarzyszyło duże zainteresowanie i ogromne współczucie ze strony Szwedów. Licznie zgromadzeni dawali wyraz swemu głębokiemu żalowi, że oto zmarł człowiek, którego los powierzył ich opiece. Ta nieoczekiwana śmierć mocno nas przygnębiła. Uświadomiliśmy sobie, że być może długo jeszcze będziemy płacili za przeżyte choroby, głód i cierpienia. W kilka tygodni później zmarł Eugen, kolega, którego poznałem dopiero w Szwecji i bardzo się z nim zaprzyjaźniłem. Eugen umierał długo. Przychodziliśmy do separatki, w której leżał, i usiłowaliśmy wnieść trochę humoru w ostatnie chwile jego życia. Był podłączony do butli z tlenem, wiedział, że umrze. Rozdzielił pomiędzy nas swój skromny dobytek. Wkrótce było po wszystkim. Gdybyśmy potrafili, zapłakalibyśmy. Doktor Törnll, naczelny lekarz sanatorium, na przełomie września i października 1945 roku zawiadomił mnie, że powinienem poddać się zabiegowi chirurgicznemu, polegającemu na resekcji kilku żeber. Zabieg miał być wykonany za kilka miesięcy, kiedy pozwoli na to kondycja fizyczna. Interesowało go, czy wyrażę zgodę na tę operację. Wyraziłem. Przez okres pięciu miesięcy poprzedzających tę operację starałem się nie myśleć o tym, co mnie czeka. Do separatki numer 7 w szpitalu chirurgicznym przeniosłem się dopiero w lutym 1946 roku. Kilka dni wcześniej dowiedziałem się o dokładnej dacie zabiegu. Przewidziane były dwie operacje w pewnych odstępach czasu. W pierwszej — resekcja części trzech żeber, w drugiej — dalszych czterech. Na pierwszą operację szedłem w bardzo buńczucznym nastroju. Nie chciałem wyrazić zgody na uśpienie, zażyczyłem sobie tylko miejscowego znieczulenia. Kiedyś na bloku 20, w roku 1943, Jurek B. wywróżył mi z ręki, że obóz przeżyję, ale później życie moje będzie bardzo poważnie zagrożone. Nie wiem, dlaczego uwierzyłem w tę wróżbę, ale wiara ta była powodem, że protestowałem przeciwko narkozie. Jednakże chirurg stwierdził, że zabieg jest trudny, a uśpienie konieczne. Rozsądek zwyciężył chiromancję. Nadspodziewanie szybko obudziłem się z narkotycznego snu. Niemiłosierny ból, zwłaszcza przy zmianie opatrunku, gdy sączek drażnił świeże rany, i sprawił, że zacząłem myśleć, że być może przyszedł i mój koniec. Próbowałem podsumowywać swoje życie. Pragnąłem filozoficznych uogólnień. W końcu podzieliłem się swoimi obawami z kolegami. — Popatrzcie, tyle wytrzymałem i teraz właśnie muszę się wykończyć. Koledzy pocieszali. — Stary, wiadomo, że nikt się z tego nie wyłga. Ale może nie przyszła jeszcze twoja pora. Ja jednak byłem niespokojny. Słyszałem tłumione szepty kolegów i lekarzy, widziałem ich ukradkowe

spojrzenia. Czułem się bardzo źle. Jednak los i tym razem okazał się dla mnie łaskawy. Nie tylko żyłem, ale kryzys szybko mijał. Cieszyłem się i ja, i moi koledzy. Na następną operację jechałem w łóżku na kółkach potulny jak baranek. Radowałem się na samą myśl o narkozie. Wkrótce mogłem już przesłać wiadomość matce, że „drobny zabieg chirurgiczny”, którym tłumaczyłem opóźnienie mojego powrotu do kraju, już mam poza sobą. Zdrowie i siły wracały. Zawdzięczałem to znakomitej opiece i doskonałej terapii, w ramach której pozwolono nam na przyjęcie zaproszeń do kilku szwedzkich domów. Po raz pierwszy od pięciu lat przekroczyłem próg zwyczajnego ludzkiego domu. Należał on do rodziny państwa Egg. Ten zwyczajny dom, zamieszkany przez jedną rodzinę, wywołał niesamowite skojarzenie. Mógł pomieścić co najmniej dwustuosobowe komando. Drugie skojarzenie było krańcowo inne. Dom — to przecież Polska. Niech będzie mały, zupełnie malutki, ale w rodzinnym kraju, w gronie najbliższych. Po tej wizycie podzieliliśmy się wrażeniami i okazało się, że wszyscy czuliśmy tak samo. Było to niesamowite. Zaczęliśmy zastanawiać się, czy potrafimy kiedyś jeszcze wrócić do normalnego życia i myśleć kategoriami ludzi nie obciążonych koszmarem obozowych przeżyć. W miarę upływu czasu leniwy rytm sanatoryjnego życia zaczynał ulegać stopniowemu przyspieszeniu. Zbliżał się dzień, którego tak bardzo oczekiwałem. Dzień powrotu do ojczyzny. Aż nadszedł. Szwedzi pożegnali mnie tak, jak żegna się u nich przyjaciół, których chce się wyróżnić. Uroczyście i z pompą. W sanatorium urządzono wieczór pożegnalny, który zamienił się niemal w manifestację szwedzko-polskiej przyjaźni. Na mojej szyi zawisł wieniec z kwiatów, a na dworzec odprowadzało mnie prawie całe „chodzące” sanatorium. W pociągu, a później na promie „Drottning Victoria” jestem sam. Sam po raz pierwszy od sześciu lat. Nikt nie podgląda moich mniej lub bardziej intymnych zajęć, nikomu nie muszę tłumaczyć i wyjaśniać, dlaczego coś robię lub czegoś nie robię. Co więcej, nikt nie ma prawa mi rozkazyvyać, abym na przykład o określonej godzinie kładł się spać, ubierał się, mył, jadł, spacerował. Co za wspaniałe uczucie! Tak — myślę sobie — ale jakże mój los jest obojętny wszystkim współpasażerom. Wracam do kraju. Czy znajdę wspólny język z dawnymi przyjaciółmi, czy potrafię pozyskać nowych? Na tych i podobnych rozważaniach minęła mi podróż. Na horyzoncie „zamajaczył” skrawek lądu. Steward odpowiada na pytanie któregoś z podróżnych: det heter Hel. Gdzieżbym kiedyś mógł przypuszczać, że w języku szwedzkim usłyszę zapowiedź zbliżania się ojczystej ziemi, że tak okrężną drogą powrócę do niej z K. L. Auschwitz. W Gdańsku wita mnie brat: — A jednak prawdę powiedziała matce wróżka, że wrócisz na białym koniu. Prom był bielusieńki jak śnieg. W tomiku wykorzystano relacje więźniów obozów koncentracyjnych zamieszczone w „Przeglądach Lekarskich” z lat 1964—1968 (Organ Krakowskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Lekarskiego).

WYKAZ „TYGRYSÓW” KTÓRE UKAZAŁY SIĘ W LATACH 1981—1985 1981 J. GARAS Czołówka ląduje w mroku L. GRZEGÓRSKA, A. KOWALCZYK Przystanek Auschwitz R. SZUBAŃSKI Rafinerie płoną o zmierzchu Z. JANKIEWICZ Zbrodnie czarnych krzyży J. MARCINIAK Ostry kąt uderzenia J. GRABIŃSKI Szalony lot (wyd. 2) K. SZELĄG Batalion śmiałych A. JANCZAK „Zefiry” nad kanałem B. JAGIELSKI Ognie na bagnach W. MALTEN Decydująca runda A. KUCZERA Na pokładzie „Błyskawicy” M. A. KOWALSKI Droga wiodła przez Węgry J. TOBIASZ Bomba dla gauleitera J. DOMAŃSKI Samotni w mroku Z. DAMSKI Atakuje was „Piorun” E. WALCZUK Zwiadowczym szlakiem W. WILCZEK Na spotkanie konwoju R. SZUBAŃSKI Przyczółek straconej szansy St. MAJEWSKI Diabły Adriatyku W. FUGLEWICZ Zagłada czwartej floty 1982 J. MALCZEWSKI Bój pod Rietschen I. CZYŻEWSKI Nocne zjawy A. ŚMIRSKI Śmierć przychodzi z gór Z. SZYMANOWSKI Gorący las J. BESALA W pajęczynie podsłuchów W. MALTE'N Piekło Iwo-dzimy Z. ZGÓRECKI Z ostatnim rozkazem K. SZELĄG Na pancerzach do Belgradu K. HOFFMAN Na ścieżkach pożogi W. FUGLEWICZ Kurs bojowy Praha T. KONECKI Sygnał „Stal” W. KRÓL Mustangi nad kontynentem R. BRZESKI Enigma ląduje w Normandii Z. DAMSKI 382 dni „Kujawiaka” A. FRYSZKIEWICZ „Wieniec” dla wroga R. SZUBAŃSKI Upadek Corregidoru M. ŚLIFIERZ Cień swastyki nad Bosforem A. KRAWCZYK Operacja „Drawa” A. WÓJTOWICZ Sercem zbrojne J. MALCZEWSKI Różan broni się jeszcze B. GACZKOWSKI Z polowego lotniska L. GRZEGÓRSKA, A. KOWALCZYK Światło w mroku 1983 Cz. STEMPNIEWICZ Tron dla faworyta Z. KOZAKIEWICZ Odejście na rozkaz

S. JANKOWSKI „Monte” K. SZELĄG Alarm dla Belgradu A. GŁOWACKI Brandenburski węzeł R. SZUBAŃSKI Osaczona wyspa A. BŁAŻEJ Ślady na granicy B. JAGIELSKI Przeprawy leśnych ludzi J. RAKOWSKI Pod osłoną nocy Z. DAMSKI Tak zginął ORP „Orkan” A. FRYSZKIEWICZ Chindici atakują z dżungli M. GOLIK Przed zamkniętym semaforem B. ZAKRZEWSKI Orlęta bez skrzydeł E. OBERTYŃSKI Statek wierny banderze B. KAZNOWSKI Krach pruskiej twierdzy T. PLĄSKOWSKI Strzały na Podhalu J. MAGNUSKI Ruchome twierdze (wyd. 2) K. WÓJTOWICZ Dziewczęta w rogatywkach (wyd. 2) E. WALCZUK Na gruzach Berlina Rok 1984 M. JARKOWSKA Ochotnicza warszawska Cz. PODGÓRSKI Przed pierwszym strzałem T. KONECKI W celowniku Ferdynandy R. BRZESKI Strzał w próżnię R. SZUBAŃSKI Samotni przeciw Kriegsmarine Z. DAMSKI Ostatnia wachta „Gryfa” (wyd. 2) F. SIKORSKI Ryngraf z trupią czaszką (wyd. 2) H. KAWKA Na obcej ziemi Z. ZONIK W szponach przymusu W. KRÓL Dębliniacy z kodem „PK” A. GŁOWACKI Czerniaków wzywa E. WAWRZYNIAK Diabla Góra J. MARCINIAK Ognie na hałdach J. MALCZEWSKI Przed nami Bzura Z. KOZAKIEWICZ Powrotny rajd B. GACZKOWSKI Północna fala 1985 J. DYSKANT Na falach Amuru B. SZUMSKI Przedmurze Starówki M. JANISŁAWSKI Kryptonim „Pomorze” T. KONECKI Krymska pułapka B. KAZNOWSKI Gdzie rodzą się cyklony A. R. JANCZAK Cel na dzisiejszą noc W. KRÓL Zgłaszam zestrzelenie Me-262 A. PRZEKOP, K. WÓJTOWICZ Mgły nad jeziorem J. SERGIUSZ Śmierć podaje dłoń W. FUGLEWICZ Minuta nad twierdzą (wyd. 2) B. JAGIELSKI Z ćwiczeń do boju St. POKORNY Czołgi pod Mokrą (wyd. 2) K. PRZYTOCKI Rajd ku morzu (wyd. 2) J. MALCZEWSKI Bzura – rzeka dramatu R. SZUBAŃSKI Klęska konwoju PQ-17

Subscribe

© Copyright 2013 - 2018 AZDOC.PL All rights reserved.