Sroka S. - Janosik. Prawdziwa historia karpackiego zbója

Stanisław A♦ Sroka Prawdziwa historia karpackiego zbója Spis treści Wstęp...

18 downloads 315 Views 40MB Size

Stanisław A ♦ Sroka

Prawdziwa historia karpackiego zbója

Spis treści

W stęp.............................................................................. Niespokojne pogranicze, czyli o poprzednikach Janosika w zbójeckim rzemiośle ............................................. Źródła do dziejów Janosika ............................................ Jak Janosik został zbójnikiem? Zbójnicka działalność Janosika Spór o czapkę Janosika Słowacja śladami Janosika Janosik w kinematografii Aneks Protokół przesłuchania Janosika przed sądem................ Pytania zadane przez Żupę Trenczyńską ........................ Dobrowolne jego zeznanie na pytania mądrego i przezornego Jana Sipośa, mieszczanina Żylińskiego.. Zeznanie na torturach tego Juraja Janosika, mimo że dobrowolnie przyznał, o co był pytany....................... Bibliografia

Kiedy w kwietniu 2003 roku miałem przyjemność gościć w krakowskim V Liceum Ogólnokształcącym z wykładem na temat rzemiosła zbójnickiego w Karpatach zaskoczymnie niezwykła ciekawość młodych słuchaczy, którzy chcieli dowiedzieć się najmniejszych nawet szczegółów zżycia zbójników w dawnych wiekach. Te kilkadziesiąt zadanych mi wówczas pytań, w większości ogniskujących się wokół postaci Janosika, pokazało nie tylko wielkie zain­ teresowanie licealistów tematem, ale także poważne braki w historycznej literaturze polskiej, która nie doczekała się biografii tego najsłynniejszego zbójnika Europy Środko­ wej, który co prawda był Słowakiem, ale jego legenda jest żywa do dziś po obydwu stronach granicy polsko-słowa­ ckiej. Popularność urodzonego 321 lat temu zbójnika, porównywanego do Robin Hooda, objawia się w wielu dziedzinach życia, a to w nazwach miejscowych, w legen­ dach i podaniach. Mieszają się one z prawdą historyczną, w świetle której postać Janosika wygląda nieco inaczej. Czytelnik poszukujący w Internecie informacji na temat Janosika ma do dyspozycji kilka tysięcy linków, chociaż tylko niektóre z nich odnoszą się bezpośrednio do postaci Janosika, inne zaś zawierają jego imię, jak choćby nazwy biur turystycznych. Krótki przegląd dotychczasowej literatury poświęconej Janosikowi rozpocznę od haseł encyklopedycznych. Postać karpackiego zbójnika występuje na kartach wielu encyklo­ pedii i leksykonów. Są to zazwyczaj krótkie, kilkuzdanio-

7

we biogramy zawierające podstawowe dane z życia Janosi­ ka. Godny podkreślenia jest fakt, że Janosik doczekał się również hasła w enyklopedii Larousse’a. Najobszerniejsze notki biograficzne znajdują się w encyklopediach i leksy­ konach słowackich oraz w polskiej Wielkiej Encyklopedii Tatrzańskiej1. W polskiej literaturze naukowej zaintereso­ wanie Janosikiem ma prawie stuletnią historię. Na łamach Pamiętnika Towarzystwa Tatrzańskiego ukazał się w 1917 roku krótki artykuł E. Długopolskiego na temat życia zbój­ ników tatrzańskich, a w 1929 roku Z. Wróbel wydał książkę o zbójnictwie na Podhalu. Dopiero jednak rozprawa Józefa Krzyżanowskiego opublikowana w 1936 roku pt. Proces Ja­ nosika rzuciła jasne światło na żywot Janosika. Autor, wy­ trawny prawnik, dotarł do niepublikowanych wcześniej akt procesu Janosika, który odbył się na wiosnę 1713 roku przed sądem w Liptowskim Mikulaszu. Złożone dobro­ wolnie oraz na torturach zbójnickie zeznanie, jak również zeznanie jego najbliższego kompana Tomasza Uhorczika, pozwalają na odtworzenie wielu szczegółów z Janosikowego żywota. Źródła te zarazem w sposób jednoznaczny dowodzą, że Janosik był zwykłym przestępcą, którego zbójowanie trwało niecałe dwa lata, a nierozwiązaną wciąż zagadką pozostaje pytanie, dlaczego to właśnie jego oso­ ba stała się tak popularna, że stała się symbolem krzywdy biednego ludu, a na obszarze dzisiejszej Słowacji wręcz bo­ haterem narodowym. W latach powojennych, w dobie hi­ storiografii pozostającej pod przemożnym wpływem ideo­ logii marksistowskiej, starano się umniejszyć znaczenie pracy Krzyżanowskiego. Czynił tak m.in. W. Ochmański 1 Wielka Encyklopedia Powszechna PW N , t. 5, Warszawa 1965, s. 202; Wielka Encyklopedia PW N , 1.12, Warszawa 2002, s. 407; M. Czajka, M. Kamler, W Sienkiewicz, Leksykon historii Pol­ ski, Warszawa 1995, s. 274; Grand Larousse encyclopédique, t. 6, Paris 1962, s. 308; Encyklopedia Słoweńska, t. 2, Bratislava 1978, s. 478-481; Slowensky Biograficky Słownik,, t. 2, Martin 1987, s. 528-529; Z. Radwańska-Paryska, WH. Paryski, Wielka Ency­ klopedia Tatrzańska, Poronin 1995, s. 452-454.

8

w wydanej w 1950 roku książce o zbójnictwie góralskim2. Wartą odnotowania do interesującej nas problematyki jest praca Z. Piaseckiego poświęcona zbójnictwu karpackiemu, głównie jednak w ujęciu folklorystycznym i jego miejscu w literaturze polskiej3. Ze stosunkowo nowszych prac, głównie o charakterze popularnym, należy zasygnalizować prace Urszuli Janickiej-Krzywdy poświęcone zbójnictwu w Karpatach oraz postaciom znanych harnasiów4. W tym ostatnim opracowaniu pośród kilkunastu najbardziej zna­ nych rozbójników jest też biogram Janosika, oparty w za­ sadzie na pracy Krzyżanowskiego. Dysponujemy również kilkoma podsumowaniami dotychczasowych badań nad Janosikiem i karpackimi zbójnikami5. W dotychczasowej literaturze słowackiej Janosikowi po­ święcono trzy książki. Mają one różną wartość i praktycz­ nie żadna z nich nie doczekała się przychylnego przyjęcia recenzentów. Już w 1924 roku ukazała się praca P. Sochana o Jerzym Janosiku, ale dopiero dwie powojenne książki wywołały prawdziwą burzę, a to z powodu, że ich autorzy starali się za wszelką cenę przedstawić Janosika nie jako zwykłego zbójnika lecz wojownika mającego wyższe cele, walczącego w narodowym zrywie przeciwko Habsburgom. W 1956 w Pradze, a w 1963 roku w Bratysławie ukazała się książka A. Melicherćika o Janosiku. Pomimo wspomniaW. Ochmański, Zbójnictwo góralskie, Warszawa 1950. 3 Z. Piasecki, Byli chłopcy, byli... Zbójnictwo karpackie -prawda hi­ storyczna,folklor i literatura polska, Kraków 1973. 4 U. Janicka-Krzywda, Niespokojne Karpaty czyli rzecz o zbójnictwie, Warszawa-Kraków 1986; taż, Poczet hamasi karpackich, Warszawa-Kraków 1988. 5 U. Janicka-Krzywda, Zbójnicy w piśmiennictwie X IX i X X wieku. Zbójnicy w ocenie górali karpackich, Wierchy, t. 53, 1984 (druk: 1988), s. 163-175; S. Dzięciołowski, Kłopoty z Janosikiem, Wier­ chy, t. 65,1999 (druk: 2000), s. 109-116; J. Michałek, Tematika zbcjnictva v slowenskom a polskom etnologickom vyskume, w: Polskosłowackie stosunki po roku 1918, red. H. Mieczkowska, J. Hviść, Wrocław 2002. s. 129-136. 2

9

nych mankamentów jest to w miarę sumienna biografia karpackiego zbójnika, w której w aneksie autor zamieścił wszystkie znane dokumenty dotyczące Janosika. Zupeł­ nie inaczej ma się rzecz z drugą powojenną monografią harnasia, która wyszła spod pióra Jozefa Koćiśa6. Pomimo wstępnych zapowiedzi, że książka jest oparta na nowych źródłach z archiwum w Bytczy, jej lektura do takiego wnio­ sku nie prowadzi. Nowe materiały archiwalne nie mają nic wspólnego z samym Janosikiem, zatem tzw. baza źródłowa pozostała niezmieniona. Książka spotkała się z ostrą kry­ tyką, w której recenzent konkluduje: „W rzeczywistości do wiedzy o Janosiku omawiana tu książka niczego nie wnosi, a jej naukowa wartość jest bardzo nikła”7. Oprócz tych trzech monografii postaci Janosika poświęcono w li­ teraturze słowackiej wiele artykułów, w większości wyko­ rzystanych przez wymienionych autorów. Chciałbym tutaj jednak wspomnieć o dwóch tekstach. Pierwszy z nich to rozprawka Rudo Brtańa, wydana w języku polskim, w któ­ rej autor podważa dotychczasowe ustalenia daty urodzin Janosika i proponuje inną datę8. Do tych rozważań szerzej odniosę się w jednym z następnych rozdziałów, mimo że w dotychczasowej literaturze praca Brtańa i jego wnioski zostały zupełnie przemilczane. Drugim artykułem słowa­ ckiego autora, o którym warto wspomnieć oddzielnie, jest praca Ivana Houdka o Janosiku w filmie9. Janosikowa ki­ nematografia to nie tylko interesujący fragment jego popu­ larności, ale również pole do wysnuwania ciekawych wnio­ sków na temat wzajemnej polsko-słowackiej „rywalizacji” o

6 J. Koćiś, NeznamyJanosik, Martin 1986. 7 Jacek Kolbuszewski, recenzja z książki J. Koćiśa w: Litera­ tura ludowa, t. 31,1987, nr 4-6, s. 108-112 oraz jej skrócona wersja w: Wierchy, t. 56,1987 (druk: 1992), s. 248-249. 8 R. Brtań, Na tronieJanosika i polskich zbójników, Pamiętnik Sło­ wiański, 1.18,1968, s. 167-186. 9 I. H oudek,Janosik vofilme a v skutoćnosti, Slovenske pohlady, t. 3,1936, s. 278 i n.

10

Janosika. Artykuł Houdka zapełnia jedynie niewielkie pole w tym zakresie, bowiem ukazał się w 1936 roku, zatem na wiele lat przed dwiema głównymi produkcjami filmowymi z Janosikiem jako głównym bohaterem. Biorąc pod uwagę fakt, że obecnie na ukończeniu jest nowy film o Janosiku, będący koprodukcją polsko-słowacką, a jego reżyserii pod­ jęła się Agnieszka Holland wraz ze swoją córką Katarzyną Adamik, postanowiłem w niniejszej książce zamieścić osobny rozdział poświęcony Janosikowi w dotychczasowej kinematografii. Film Agnieszki Holland oparty jest na scenariuszu Evy Boruśovićovej, która - jak zapewnia - po­ święciła kilka lat na poszukiwania materiałów archiwal­ nych do swojej pracy. W jednym z wywiadów udzielonych „Rzeczpospolitej” Agnieszka Holland powiedziała o tym scenariuszu: „To bardzo piękny, poetycki tekst. Ma w so­ bie coś z atmosfery starych czeskich filmów, a jednocześnie słowacką lekkość. Zresztą do słowackiej kultury mam sła­ bość, zwłaszcza do ludowych ballad, w których jest wszyst­ ko - poezja, absurd, okrucieństwo. W scenariuszu Evy Boruśovićovej czuje się też nowe spojrzenie na Janosika. Jest on postacią tyleż uroczą, co tragiczną”. Niniejsza książka jest popularną biografią Janosika, z tego powodu postanowiłem nie zamieszczać w pracy zbyt licznych przypisów, a ich liczbę ograniczyłem do niezbęd­ nego minimum. Popularność Janosika w Polsce wynika głównie z dużej oglądalności 13-odcinkowego serialu tele­ wizyjnego w reżyserii Jerzego Passendorfera, którego pre­ miera odbyła się w 1974 roku, ale który do dzisiaj jest chęt­ nie oglądany przez liczne rzesze telewidzów. Wielu z nich uważa jednak, że Janosik był postacią jedynie legendarną, gdy tymczasem mamy do czynienia z jak najbardziej histo­ rycznym zbójnikiem, żyjącym na przełomie XVII i XVIII wieku, o którym zachowały się jednakże dosyć skromne materiały źródłowe. Na ich podstawie można jednak skre­ ślić w miarę dokładny żywot Janosika. Zupełnie inaczej należy natomiast traktować legendarną postać Janosika, o którym krążyły i krążą po dziś dzień liczne podania po 9

11

obydwu stronach granicy polsko-słowackiej. Ten legendar­ ny Janosik, nie mający wiele wspólnego z historyczną posta­ cią Janosika, jest przedmiotem badań etnologów. W niniej­ szej książce swoją uwagę skupiam na historycznej postaci Janosika, starając się przedstawić jego żywot w oparciu o zachowane materiały źródłowe. Praca została podzielona na 7 niedużych rozdziałów. Oprócz przedstawienia krót­ kiego, bo zaledwie 25-letniego życia karpackiego zbójnika, zamieszczam w niej rozdział poświęcony miejscom związa­ nym do dzisiaj z postacią Janosika, następnie wspomniany już wyżej rozdział o Janosiku w kinematografii czy wresz­ cie prawie zupełnie zapomniany spór o czapkę i ciupagę Ja­ nosika, który rozgorzał na początku XX wieku pomiędzy węgierskimi a słowackimi muzealnikami. W Aneksie po­ daję w tłumaczeniu na język polski protokół przesłuchania Janosika przed sądem. Mam nadzieję, że ta nieduża książ­ ka przyczyni się do pogłębienia nie tylko wiedzy o Janosi­ ku, ale przede wszystkim świadomości, że Janosik napraw­ dę istniał, zbójował i został powieszony za lewe żebro, jak przystało na przywódcę zbójnickiej bandy.

Zbójnictwo w dawnych wiekach jest nierozłącznie zwią­ zane z postacią głównego bohatera tej książki, słowackiego zbójnika Janosika. Miał on jednakże wielu poprzedników w swej niecodziennej profesji. Zwłaszcza chaos panujący na obszarze Górnych Węgier w połowie XV wieku był sprzy­ jającą okolicznością dla działalności nie tyle zbójników, co raczej pospolitych rabusiów. Również sąsiednie tereny nie były wolne od wszelkiej maści rozbójników. Tytułem przykładu można wymienić grasującego w tym czasie na Żywiecczyźnie i w okolicach Barwałdu Włodka Skarżyń­ skiego, który swoją działalność uprawiał, co ciekawe, wraz ze swoją żoną Katarzyną11. Prawdę powiedziawszy, to nie do końca wiadomo, kto tak naprawdę był większym rabusiem, Skrzyński czy też jego żona. Autor roczników głogowskich 10 Rozdział ten ukazał się drukiem w zbiorze moich szkiców Wokół kontaktów dawnych ziem węgierskich z Polską w średniowieczu, Bydgoszcz 2002, s. 113-122. Zob. też S.A. Sroka, Rozboje na pograniczu polsko-węgierskim w X V wieku, Studia Historyczne, t. 45, 2002, s. 251-260; tegoż, Janosik i jego poprzednicy w zbój­ nickim rzemiośle w Karpatach, w: Późne średniowiecze w Karpatach polskich, red. J. Gancarski, Krosno 2007, s. 307-317. u S.A. Sroka, Skrzyński Włodek ze Skrzynna, Polski Słownik Bio­ graficzny, t. 38,1998, s. 472-473.

12

13

zanotował bowiem pod 1458 rokiem w rozdziale zatytuło­ wanym „Historia o pewnej kobiecie”, że Włodkowa (czyli żona Włodka Skrzyńskiego) „rządziła się tak twardo i po męsku, że męża swego pozostawiła niczym strażnika na swym zamku, sama zaś zabrawszy ze sobą czeładź grabiła mieszkańców innych grodów”. Ta relacja nie pozostawia raczej wątpliwości, kto był przywódcą tej rodzinnej bandy. Z ważniejszych ich dokonań na tym specyficznym polu wymienić można najazd na należącą do kasztelana lubel­ skiego Krzesława Kurozwęckiego wieś Ryczów, skąd upro­ wadzili konie, woły i świnie czy też napad na ośmiu roz­ bójników zbiegłych z więzienia na zamku oświęcimskim. Po ograbieniu ich z koni, broni i pieniędzy zostali oni, z rozkazu Włodkowej, ścięci. Znana rozbójniczka posunę­ ła się też do tego, że na zamku w Barwałdzie prowadziła fałszywą mennicę. Ale przyszedł również kres jej działal­ ności. Po 1466 roku, jak to przechowała tradycja lokalna, Włodkowa została spalona na stosie12. Na interesującym mnie tutaj szczególnie obszarze po­ granicznym polsko-węgierskim (Słowacja wchodziła bo­ wiem przez stulecia w skład Królestwa Węgierskiego) roz­ boje były wyjątkowo liczne. Bardzo prężnie rozwijający się handel pomiędzy węgierskim Bardiowem a pogranicznymi miastami polskimi powodował, że liczne karawany kupie­ ckie podążały krętymi, górskimi drogami. To właśnie one na przestrzeni XV i XVI wieku na tym terenie były ulubio­ nymi obiektami dokonywanych przez rabusiów napadów. Doszło do tego, że szczęśliwa wyprawa kupca jednego z pogranicznych miasteczek do Bardiowa lub z powrotem należała do rzadkości. Rozbojem na tym terenie trudnili się nie tylko pospolici przestępcy, ale również wysocy tamtejsi urzędnicy. Mam tutaj na myśli przede wszystkim braci Piotra i Mikołaja Komorowskich, żupanów Liptowa i Orawy. Wykorzystując panującą anarchię zapewniali bez-

pieczeństwo różnym bandom złodziei i rabusiów13. Wśród ich popleczników byli również tzw. bratczycy czyli bandy żołdactwa wynajmujące się za pieniądze14. Podstawą źródłową niniejszego rozdziału są licznie za­ chowane dokumenty z archiwum w Bardiowie. Gros tych dokumentów stanowią prośby o zwrot skradzionych to­ warów. Niektóre z nich zawierają dokładny opis okolicz­ ności rozboju. Dla współczesnego czytelnika stanowią one prawdziwe bogactwo na temat życia kupców, którym przyszło handlować na polsko-węgierskim pograniczu. Wydawać by się mogło, że teren ten powinien być bardzo spokojny z uwagi na przyjacielskie więzy łączące Polskę i Węgry. Pogranicze rządziło się jednakże innymi prawa­ mi aniżeli oficjalne kontakty pomiędzy panującymi nastiami. Zbójcy byli surowo karani przez sądy poszczególnych miast, zazwyczaj kończyli na szubienicy. Nie każde miasto posiadało jednak kata, który za swoje usługi kazał sobie słono płacić. Przykładowo w kwietniu 1463 roku starosta Muszyny Jan Wolski skierował list do sędziego bardiowskiego prosząc go o przysłanie kata do wykonania wyro­ ku śmierci przez powieszenie. Miał on powiesić pewnego Wołocha. Surowe kary wykonywane zazwyczaj w miejscu publicznym, na oczach wielu zgromadzonych, w tym rów­ nież przyszłych skazańców, nie odstraszały ich jednak od kontynuowania przestępczego procederu. W archiwum w Bardiowie zachował się swoistego rodzaju niedatowany do­ kument będący wypowiedzeniem przez grupę zbójników wojny temu miastu za to, że ci powiesili czterech ich współ*

\

_

13

14



G. Żabiński, Działalność braci Piotra i Mikołaja Komorowskich na Górnych Węgrzech w latach 1440-1457 (w świetle badań w archiwum bardiowskim), Studia Historyczne, t. 43, 2000, nr 1, s. 3-25, J. Spirko, Husiti, jiskrcruci a bratńci v dejinach Spisa (1431-1462% Spisska Kapituła 1937; G. Żabiński, Bratczykowie w dziejach Węgier w X V wieku, Kraków 1998 (niepublikowany maszyno­

pis pracy magisterskiej). 9

14

15

z 1493 roku. Foto: Ol ga Nováková

15

H.

A. Huscava, O cinnosti zbcjnickych drużin na severovychodnom Slovensku na konci XV. stor. (Bardejovsky vyhrazny list vo svetle historiej,

16

16

Historicke śtudie, t. 2,1956, s. 181-215; M. Biesaga, S.A. Sro­ ka, List zbójników z 1493 r. i jegojęzyk, Studia Zródłoznawcze, t. 45, 2007, s. 49-57. Treść tego niecodziennego dokumentu jest następująca: „Vy zly a nespravedlivy lude Bardiowcy, vi ste naszych bratov dały zveszaty, ludy dobrich a nevinnych, iako mordere necnotlivy, który any vam, ani zadnomu nicz nebili vinni. A pretos, jestli nam priatelom a rodovi ich za nich nepolozite czeteri sta zolotich ve zoloce do troch nedeli v klastore v Mogili u Cracova alebo u cartusov v Lechniczi, tedi na vaszych hordlech y na vaszym ymaniu y na vaszich podanich se bud duluho, bud c[ra]tko takto se mstliti budemy, pocud naszeho rodu stava. Tot list pysan s hor dzen svateho Jacuba’1(A. Huscava, op. cit., s. 182).

v'J*

'

List zbójników

braci15. Grozili Bardiowowi zemstą na jego mieszkańcach, jeśli do trzech tygodni nie otrzymają 400 złotych. Okup ten miasto miało złożyć bądź w klasztorze w Mogile pod Krakowem bądź u kartuzów w Lechnicy na Spiszu (tzw. Czerwony Klasztor). Na dole dokumentu widać po lewej stronie szubienicę z powieszonymi i napisami nad nimi, że byli niewinni. Autorzy tego dziwnego listu pod jego treś­ cią nakreślili też szablę, miotłę, ogień, rusznicę oraz nazwy sześciu miejscowości: Orawy, Murania, Dunajca, Sano­ ka, Rymanowa i Przemyśla. Pod każdą z tych nazw widać wypaloną dziurę. Nakreślone przedmioty miały symboli­ zować rodzaj zemsty na bardiowskich mieszczanach. Na samym dole dokumentu, w miejscu gdzie zazwyczaj wisi lub jest odciśnięta pieczęć wystawcy, zbójcy przywiązali niewielką miotłę16. Omówiony list był już kilkakrotnie komentowany w li­ teraturze. Starano się określić czas jego wystawienia, jak również poznać jego autorów. Uwzględniając określanie się przez rozbójników mianem braci, historycy byli skłonni widzieć w nich tzw. bratczyków, którzy rozwinęli szeroką zbójecką działalność na obszarze Górnych Węgier zwłasz-

cza w drugiej połowie XV stulecia. Udało się wreszcie usta­ lić, że interesujący nas list został wydany 25 lipca 1493 roku przez zbójecką grupę Fedora Głowatego. Była to ich zemsta za uwięzienie i powieszenie członków ich grupy, w tym brata Głowatego, Vaska. Działalność grupy trwała około trzech lat. To stosunkowo sporo w porównaniu z innymi rozbójnikami, którzy dosyć szybko byli likwidowani przez starostów pogranicznych miasteczek. Imiona rozbójników grupy Głowatego, a w konsekwen­ cji jej rozbicie, było możliwe dzięki zeznaniom Staszka z Oslawy i Senka z Krasnego Brodu, uwięzionych przez bardiowian. Oczywiście zeznania te złożyli oni na tortu­ rach, którym zostali poddani. Wiemy bowiem, że tortura w dawnych wiekach stanowiła ważną część procesu sądowe­ go jako środek służący do wymuszania zeznań i przyzna­ nia się do winy. Do średniowiecznego sądownictwa wpro­ wadzono ją w XII wieku pod wpływem prawa rzymskiego. Na szeroką skalę tortury zaczęto stosować dopiero w XVI wieku po ogłoszeniu w 1532 roku przez sejm niemiecki Constitutio Cńminalis Carolincf. Prawo wysłania oskarżonego do izby tortur posiadał sędzia, który też wybierał rodzaj i stopień tortury. Izby tortur znajdowały się zazwyczaj w podziemiach ratusza miejskiego. Tortury wykonywał kat, który był w dawnych wiekach symbolem sprawiedliwości. Podstawowym rodzajem tortur było wyciąganie, rozciąga­ nie i przypiekanie. W trakcie każdego ciągnienia zadawano oskarżonemu pytania, które wraz. z odpowiedziami skru­ pulatnie notowano. W ten to zapewne sposób wydobyto od członków grupy Głowatego potrzebne informacje, które posłużyły następnie do złapania innych rozbójników i ich ukarania. Przeważająca ilość zachowanych dokumentów wspomi­ na o małych rozbojach, kradzieżach czy też bójkach. Dla zilustrowania tego typu przestępstw warto posłużyć się 17

T. Maciejewski, Narzędzia tortur; sądów bożych i prób czarownic, Koszalin 1997, s. 20 n.

17

tutaj kilkoma przykładami. W 1452 roku sołtysowi z Czergowej grasanci zabrali konie. Zwierzęta te stanowiły nie tylko w średniowieczu dużą wartość dla swoich właścicieli. Troska o ich zdrowie jest widoczna w stosunkowo dużej ilo­ ści zachowanych do naszych czasów średniowiecznych re­ cept lekarskich na końskie dolegliwości, zwłaszcza kaszel. W ręce rozbójników wpadały wszelkiego rodzaju towary wiezione przez kupców. Dosyć często było to wino, spro­ wadzane z Węgier do pogranicznych polskich miasteczek. W 1472 roku znanemu mieszczaninowi krośnieńskiemu Łukaszowi Wyluszowi zagrabiono beczki z winem, po­ dobnie jak w tym samym roku mieszczaninowi krakow­ skiemu Andrzejowi Igiełce, którego pozbawiono 4 beczek tego trunku. Napastnicy nie gardzili też miedzią i żelazem. W 1457 roku mieszkańcy Lewoczy okradli z miedzi miesz­ kańca Krakowa Grzegorza; w jego sprawie interweniowała królowa Polski Elżbieta u starosty Górnych Węgier Jana Giskry z Brandysa. Niestety, zachowane dokumenty nie mó­ wią o efektach tych interwencji. Złodzieje kradli też inne towary: motki przędzy, ryby, ubrania, pieniądze, futra, nie gardzono też żywym inwentarzem w postaci świń. Rozbój­ nicy nie wahali się nawet napaść na kościół w Żmigrodzie, do czego doszło w 1474 roku. Pleban żmigrodzki Jakub wysłał potem do Bardiowa posła z pieniędzmi celem wyku­ pienia wyposażenia obrabowanej świątyni. Tak się bowiem złożyło, że jeden mszał oraz kielich z tegoż kościoła znaj­ dują się u proboszcza w Bardiowie. Trudno przypuścić, aby był on w jakikolwiek sposób zamieszany w napad na koś­ ciół w Żmigrodzie, raczej złodzieje po dokonaniu rabunku sprzedali mu skradzione kościelne paramenta. Przestępcy grasujący na polsko-węgierskim pograniczu grabili nie tylko kupieckie towary, ale porywali też ludzi, sta­ rając się później uzyskać za nich odpowiedni okup. W maju 1456 roku Elżbieta ze Żmigrodu w liście do miasta Bardio­ wa prosiła o uwolnienie dwóch pojmanych szlachciców. W tym samym roku do bardiowskich lochów dostali się Piotr Szafran i Stefan, pochodzący z Siar. W sprawie ich uwol-

18

nienia zwracali się do rady miejskiej w Bardiowie burgrabia biecki Wawrzyniec ze Strzeszyna oraz dziedzic Gorlic Jan. Kilka lat później u starosty Górnych Węgier Stefana Zapolyi interweniował starosta muszyński Jan Wolski w sprawie uwolnienia pojmanych jego ludzi. Warto dodać, że drugą żoną tegoż Zapoly’ego była Piastówna śląska Jadwiga. Czy ta interwencja była skuteczna i pojmani odzyskali wolność, nie wiemy. Grasanci atakujący ludzi na terenach pogranicz­ nych pomiędzy Polską a Węgrami nie robili wyjątków dla przedstawicieli bogatych możnowładczych rodów, ani też dla królewskich posłańców. W 1479 roku Kazimierz Jagiel­ lończyk zwrócił się do Bardiowa z prośbą o naprawienie krzywd Janowi Ossolińskiemu w związku z ograbieniem go podczas powrotu z Węgier do Polski. Niebezpieczeń­ stwa kupieckich peregrynacji spowodowały, że co bardziej zapobiegliwi przed wyruszeniem w podróż zapewniali so­ bie w drugim kraju glejt bezpieczeństwa dla siebie i wiezio­ nych towarów. Znamy sporo takich dokumentów. W lutym 1472 roku Jan Pysczykor, mieszczanin lubelski, zwrócił się do burmistrza i sędziego w Bardiowie z prośbą o glejt bezpieczeństwa w związku z transportem ryb. W grudniu 1444 roku rajcy miasta Krakowa prosili rajców koszyckich o udzielenie pomocy i zapewnienie bezpiecznego przejaz­ du dla niejakiego Karasia, którego wysłali do nich z pewną misją. Największe zagrożenie dla kupców handlujących po­ między pogranicznymi miasteczkami stanowiły zamki w Makowicy i Brzozowicy, położone na drodze z Bardio­ wa do Żmigrodu. Z nich dokonywano najwięcej rozbojów, a tamtejszy burgrabia najwyraźniej był w zmowie z grasantami, udzielając im schronienia i nie reagując na wszelkie monity i upomnienia dotyczące poczynionych rozbojów. Doszło nawet do tego, że poddani z Makowicy zawiesili na bramie miasta Żmigrodu list z pogróżkami, w którym domagali się zadośćuczynienia za zabicie ich towarzysza. Ton tego listu jest podobny do wspomnianego wyżej listu grupy zbójników wysłanego do Bardiowa.

19

Obok pojedynczych rabusiów czyhających na ograbie­ nie podróżujących kupców, na pograniczu polsko-wę­ gierskim działały zorganizowane grupy zbójeckie, liczące nawet do stu ludzi. Ich przywódcy są dobrze znani. Do największych rozbojnikow na tym terenie zaliczyć moż­ na. Tomasza z Tarczy i Lipan, Pobudę oraz Ratkowicza. Z niektórymi z nich, jak zobaczymy niżej, prowadzono na­ wet pokojowe rokowania. Największą zbójecką aktywność wykazywali oni na początku lat pięćdziesiątych XV wieku. 0 działalności Pobudy w okolicach Muszyny dowiaduje­ my się z listu Jana Wielopolskiego, muszyńskiego starosty a zarazem archidiakona sądeckiego i kanonika kieleckiego, który - o dziwo - został oskarżony o sprzyjanie Pobudzie 1 ochranianie go w muszyńskim zamku. Ten poważny za­ rzut poczyniły mu w 1453 roku miasta Koszyce i Bardiów, a oskarżenie przeciwko niemu jako osobie duchownej wysła­ no do biskupa krakowskiego kardynała Zbigniewa Oleśni­ ckiego. Na tym sprawa się nie zakończyła. Zaledwie dwa lata później starosta muszyński ponownie miał problemy. Tym razem rada miejska w Bardiowie oskarżyła go przed starostą sądeckim o dokonywanie grabieży. W każdym przypadku Wielopolski stanowczo zaprzeczał tym zarzutom. Na szeroką skalę dokonywał rozbojów Tomasz z Tarczy i Lipan. W jesieni 1453 roku jego grupa porwała syna pew­ nego mieszczanina sądeckiego. W sprawie jego uwolnienia pisał do Bardiowa starosta sądecki i biecki Mikołaj Pienią­ żek z Witowie. Rozboje Tomasza i jego towarzyszy były szczególnie uciążliwe, skoro na początku lat sześćdziesią­ tych postanowiono je ukrócić drogą pokojową proponując mu rokowania. W połowie lat pięćdziesiątych w okolicach Białej przebywało aż około 80 rabusiów, co nie wróżyło niczego dobrego dla przejeżdżających tamtędy kupców. Przestrzegał przed nimi kupców bardiowskich Grzegorz kapelan na zamku muszyńskim. Do czego byli zdolni ra­ busie świadczy choćby przypadek Pawła Gładysza i jego Wołocha o imieniu Maxym. Temu ostatniemu wyrwano brodę i prowadzono w okrutny sposób przez las dokonując

20

innych jeszcze okropności, o których dokument już szcze­ gółowo nie wspomina. Rozbojów dokonywała też grupa Kopyka, o której słyszymy w roku 1459. W ich sidła wpadł m.in. znany mieszczanin krośnieński Łukasz Wylusz pro­ wadzący handel z Bardiowem. Prosili o jego uwolnienie za­ równo rajcy Żmigrodu, jak też Katarzyna, wdowa po Krzesławie Wojszyku z Wójczy, podkomorzym krakowskim. W latach późniejszych Wylusz prowadził nadal działalność kupiecką, co wskazuje, że udało mu się odzyskać wolność. W 1460 roku było głośno o innym zbójniku, o imieniu Ratkowicz. Ofiarami jego rozbojów byli mieszczanie Bardio­ wa. Ci, myśląc że Ratkowicz jest Polakiem, złożyli skargę do królowej Zofii Holszańskiej. Władczyni odpowiedziała rajcom bardiowskim, że nie może im niestety pomóc, po­ nieważ dobra i zamki tegoż Ratkowicza leżą na Węgrzech, zatem ze swoją skargą powinni się zwrócić się do króla węgierskiego. Na początku lat sześćdziesiątych duże zgro­ madzenie rabusiów znajdowało się na górze Homola, nie­ daleko Krościenka. Stanowili oni zagrożenie zarówno dla Bardiowa, jak i pogranicznych polskich miast. W ich zwal­ czanie zaangażował się podskarbi koronny Jakub z Dębna, obiecując radzie miejskiej w Bardiowie wysłanie odpowied­ nich posiłków. Na początku XVI w. głośnym i niebezpiecznym grasantem na pograniczu był niejaki Piotr Surma, rabujący w okolicach Sanoka i na Górnych Węgrzech. Jego zbójnicze dokonania są nam znane z wyroku sądowego, jaki zapadł w Sanoku 22 sierpnia 1522 r. Sentencją wyroku Piotr Surma został skazany na śmierć poprzez wbicie na pal. Spośród jego licznych rozbojów wyrok wspomina napad wraz z nie­ jakim kompanem Pawłem na kościół w Nowej Wsi, sprze daż zrabowanych 4 kielichów za 16 florenów plebanowi w Rymanowie. Spośród tych kielichów 1 został skradziony w Nowej Wsi, zaś pozostałe w pewnym kościele niedaleko Preszowa. Wyrok wylicza również okradanie przez Surmę z pieniędzy kupców, a także wymienia jego kompanów. Jak groźny był to zbójnik, świadczy kilka listów z jesieni

21

1522 roku wysłanych przez radę miasta Sanoka do władz Bardiowa z radosną wieścią o aresztowaniu Piotra Surmy. Powyższy przegląd pokazuje, że skala rozbojów doko­ nywanych przez Węgrów na kupcach polskich była zna­ cząca. Z drugiej strony brak średniowiecznych zasobów archiwów miast małopolskich uniemożliwia nam określe­ nie skali rozbojów, jakich dokonywali Polacy na kupcach węgierskich. Możemy jedynie, na podstawie nielicznych świadectw źródłowych, domniemywać, że kupcy węgierscy byli traktowani podobnie. Wskazuje na to przede wszyst­ kim dokument z 1490 r. zachowany w archiwum bardiowslcim, będący listem miasta Bardiowa do członków komisji powołanej przez króla węgierskiego dla zbadania krzywd popełnionych na pograniczu przez Polaków na kupcach węgierskich. Jest to wykaz różnych aktów grabieży dokona­ nych przez niektórych wymienionych z imienia Polaków. Dokument jest niedługi w swojej treści i zawiera tylko opis bardzo nielicznych gwałtów i rozbojow pogranicznych. Opisuje on m.in. gwałty dokonane przez Piotra Kmitę, sta­ rostę lubowelskiego; aresztowanie przez dziedzica w Strzy­ żowie dwóch mieszkańców Bardiowa, za których grasant domagał się 7 florenów; uwięzienie przez Stanisława Ciesz­ kowskiego dwóch innych obywateli bardiowskich, którzy zostali skuci łańcuchami, za których domagano się 8 flo­ renów. Za czyn ten tłumaczyli się nawet przed władzami miasta Bardiowa w 1483 r. rajcy grybowscy zaświadczając sumiennie, że nie mieli z tym nic wspólnego. Dokument wspomina także wybryki niejakiego Wilińskiego, który za­ brał mieszczaninowi bardiowskiemu Kursznerowi 9 koni pociągowych, których strata została oszacowana na prawie 100 florenów. W dokumencie wymieniono również kra­ dzież 4 koni dokonaną przez Ossolińskiego. Plaga rozbojów dokonywanych na pograniczu polskowęgierskim, zwłaszcza około połowy XV wieku, skłoniła osoby odpowiedzialne za bezpieczeństwo tego obszaru do podjęcia działań. O różnych krokach służących wytę­ pieniu złoczyńców słyszymy już od początku lat pięćdzie-

22

siątych. W maju 1454 roku miała miejsce wspólna narada przedstawicieli Bardiowa i starosty podolinieckiego Miko­ łaja Pieniążka. Wiemy o niej z listu Andrzeja Trzeszki do ławników w Bardiowie, który stanowił formalne zaprosze­ nie do odbycia rozmów. Jakie były ich rezultaty, nie wiemy. W 1461 roku problem pogranicznych rozbojów był w orbi­ cie zainteresowań królowej Zofii, która poleciła nim się za­ jąć staroście Mikołajowi Pieniążkowi. Dopiero jednak dwa lata później słyszymy o rokowaniach, które odbyły się po­ między Niedzicą i Czorsztynem, zatem na samej ówczesnej granicy polsko-węgierskiej, pomiędzy Jakubem z Dębna a starostą Górnych Węgier Stefanem Zapolya. Spotkanie miało miejsce pod koniec sierpnia 1463 roku. Na jego temat zachowało się w bardiowskim archiwum kilka dokumen­ tów. Już w końcu maja tego roku starosta muszyński Jan Wolski zwrócił się do Bardiowa z prośbą o przysłanie na planowane rozmowy swoich przedstawicieli. Sam starosta był bardzo zainteresowany doprowadzeniem do pomyśl­ nego końca tych rokowań, odczuwał bowiem na własnej skórze rozboje Tomasza z Tarczy i jego towarzyszy. O tre­ ści niedzickich rozmów dowiadujemy się z listu Jakuba z Dębna do rady miejskiej w Bardiowie z 4 września 1463 roku. Wynika z niego, że Jakub z Dębna zobowiązał się tę­ pić rozbójników na podlegającym mu terenie, a Zapolya na swoich ziemiach. Wbrew jednak zawartemu porozumieniu dalej dokonywał rozbojów Tomasz z Tarczy, na co skarży­ li się mieszczanie sądeccy. Sam Dębiński przypuszczał, że tym napadom sprzyjał Zapolya, co tym bardziej poddawa­ ło w wątpliwość dopiero co zawarte porozumienie. Wydaje się, że sami dostojnicy nie byli skłonni do jakichś bardziej zdecydowanych działań albo w trosce o swoje bezpieczeń­ stwo, albo dlatego że byli mniej lub bardziej w zmowie ze zbójnikami, czerpiąc z tego oczywiście profity. Dowodem na to może być oskarżenie polskiego starosty Spiszą Przecława z Dmoszyc o najazd w 1465 roku na zamek Makowicę oraz spustoszenie okolicy. W liście do sędziego i ławników Bardiowa Przecław stanowczo tym zarzutom zaprzecza,

23

niemniej jeszcze w tym roku miał poważny konflikt z bi­ skupem egerskim Władysławem. Co prawda, można by się nie dziwić tej agresji wobec Makowicy, która - jak wiemy - stanowiła schronienie dla pogranicznych rabusiów. D o­ piero w 1468 roku udało się zawrzeć porozumienie poko­ jowe z kasztelanem makowickim Jakubem Czudarem. Ale jak większość porozumień zawieranych w tym czasie, po­ zostało ono jedynie na papierze. Szczególną okazję do łupiestw na pograniczu polskowęgierskim stanowiły dwie wojny pomiędzy tymi kraja­ mi, w 1471 i 1474 roku. Dał wtedy o sobie znać ponownie Tomasz z Tarczy, który spalił kilka miasteczek i około 200 okolicznych wsi. Wojska polskie zaangażowane w wypra­ wie śląskiej przeciwko Maciejowi Korwinowi, nie zdołały poradzić sobie z tym głośnym rabusiem. Rozboje na pograniczu polsko-węgierskim stanowiły poważny problem dla obu krajów. Napady i łupiestwa na kupcach handlujących pomiędzy pogranicznymi mia­ steczkami nie sprzyjały rozwojowi gospodarczemu tego regionu. Z drugiej strony, rabusie znajdowali schronienie w zamkach dostojników zarówno polskich, jak i węgier­ skich, których zadaniem było zapewnienie bezpieczeństwa na tym terenie. Przyczyną takiego stanu rzeczy był nie­ wątpliwie chaos na terenie Górnych Węgier począwszy od połowy XV wieku, który sprzyjał działalności różnej maści rozbójnikowi grup zbójeckich. Brak silnej władzy politycz­ nej i administracyjnej musiał prowadzić do rozprzężenia, w wyniku którego rabusie czuli się prawie bezkarnie na tym górzystym terenie. Zarówno próby rozprawienia się z nimi siłą, jak też próby nawiązania z nimi rozmów pokojowych kończyły się fiaskiem. Ta zbójecka działalność znajdowała w wiekach następnych naśladowców, spośród których naj­ większą sławę zdobył słowacki rozbójnik Janosik, którego rozboje przeszły do legendy wśród ludności polsko-węgier­ skiego pogranicza.

\

Źródeł oświetlających żywot Janosika zachowało się niewiele. Niewątpliwie najcenniejszym przekazem źród­ łowym, z którego czerpiemy prawie całą naszą wiedzę o życiu tego karpackiego zbójnika, jest protokół procesu są­ dowego Janosika, który odbył się w Liptowskim Mikulaszu 16 i 17 marca 1713 roku. Był on niegdyś przechowywany w archiwum w Liptowskim Mikulaszu, ale już w drugiej połowie XIX stulecia uchodził za zaginiony18. Fragmenty tego protokołu zostały opublikowane w różnych wydaw­ nictwach, głównie o charakterze popularnym. Dopiero poszukiwania Józefa Krzyżanowskiego w latach trzydzie­ stych XX wieku doprowadziły do odnalezienia oryginalnej księgi z protokołami rozpraw sądowych komitatu liptow­ skiego, w tym rozprawy przeciwko Janosikowi. Na trop naprowadziła polskiego badacza informacja o wcieleniu zasobów dawnego archiwum z Liptowskiego Mikulasza do zbiorów archiwalnych w Bratysławie i Lewoczy. I właśnie w Krajowym Archiwum w Bratysławie udało się odnaleźć oryginalną księgę, oprawioną w skórę cielęcą, zatytułowaną ProtocollumJ. comitatus Liptoviensu ab anno 1710 usque 1717. Sub nro 17. W tej to liczącej 626 stron księdze na stronach 563-567 znajduje się protokół rozprawy przeciwko Janosikowi, na­ tomiast nieco dalej, bo na stronach 568-573 oraz 577-578 zachował się protokół z rozprawy przeciwko Tomaszowi Uhorczikowi, najbliższemu kompanowi naszego zbójnika. 18 I. Houda, Janosik v svetle sudrtych spisov, s. 42.

24

25

Protokół Uhorczika stanowi cenne uzupełnienie materia­ łów do dziejów Janosika. W omawianej księdze znajdują się jeszcze dwie cenne informacje do Janosikowej biografii, a mianowicie na stronie 157, która dotyczy wysłania przez komitat liptowski Emeryka Kubinyiego do Małohontu celem poszukiwania łupów Janosika oraz na stronach 161— 162, gdzie zamieszczono postanowienie komitatu liptow­ skiego z 19 maja 1713 roku dotyczące hajduków. Zachowana księga protokołów sądowych komitatu lip­ towskiego z lat 1710-1717 to zaledwie część akt proceso­ wych Janosika. Wiadomo bowiem, że akta procesowe za­ warte były w dwóch księgach komitatowych. W tej drugiej pomieszczone były protokoły postępowania inkwizycyjnego, zadawane oskarżonemu pytania i jego odpowiedzi udzielone zarówno dobrowolnie, jak i na torturach. Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa ta druga księga komitatowa nie dotrwała do naszych czasów. Jesteśmy jednakże w tej szczęśliwej sytuacji, że gdzieś w połowie XIX stulecia anonimowy autor zebrał pieczołowicie znane mu przekazy źródłowe dotyczące Janosika w jedną całość. Wynotował je zarówno ze wspomnianej i zachowanej do dnia dzisiejsze­ go księgi sądowej komitatu liptowskiego, jak i z tej drugiej, zawierającej postępowanie inkwizycyjne, a której obecnie nie znamy. Dzięki temu wiemy, jakie pytania zadano Ja­ nosikowi podczas procesu, i jakich udzielił na nie odpo­ wiedzi. Ten odpis źródeł dotyczących Janosika nazwał ów autor „Fassio Janossikiana”. Z biegiem czasu sporządzono z niego kolejne odpisy, które obecnie znajdują się w róż­ nych archiwach i muzeach na Słowacji, m.in. w Martinie i Rużomberku. Obecnie sam oryginał „Fassio Janossikia­ na” uchodzi za zaginiony. Protokół postępowania inkwizycyjnego, który znamy tylko z odpisów „Fassio Janossikiana”, składa się z kilku części. Pierwsza to 29 pytań zadanych Janosikowi przez liptowską żupę. Spośród nich Janosik udzielił pełnych od­ powiedzi na zaledwie 5 pytań, na dalszych 10 odpowiedzi Janosika były mało konkretne, zaś na 14 pytań nie udzielił

26

żadnych odpowiedzi. Kolejna część tego protokołu to 17 pytań skierowanych do Janosika przez żupę trenczyńską. Na 8 pytań udzielił pełnych odpowiedzi, a na pozostałe 9 pytań odpowiedział w sposób wymijający. Kolejną część protokołu zajmują dobrowolne odpowiedzi Janosika na pytania mieszczanina z Żyliny Jana Siposa oraz pochodzą­ cego też z tego miasta bogatego kupca-złotnika Jana Skałki. Wreszcie ostatnią część protokołu zajmuje przyznanie się Janosika na torturach do kilku rozbojów. Te dwa omówio­ ne protokoły dają w miarę pełny obraz procesu Janosika w marcu 1713 roku. Stanowią zarazem podstawowe źródło do poznania jego biografii. Tłumaczenie na język polski zadanych Janosikowi pytań oraz udzielonych przez niego na te pytania odpowiedzi zamieszczam w Aneksie przy końcu pracy. Kolejnym przekazem źródłowym do dziejów Janosika jest metryka parafii w Varinie, do której przynależała w dru­ giej połowie XVII wieku wieś Terehova, gdzie w 1688 roku urodził się Janosik. To dzięki tej metryce znamy dokładną, dzienną datę chrztu Janosika, a tym samym bardzo przybli­ żoną datę jego urodzin. Znamy również rodziców sławnego zbójnika oraz rodziców chrzestnych. Do historii przeszedł również proboszcz parafii w Varinie, Michał Smutko, któ­ ry udzielił Janosikowi chrztu. Sama metryka zawiera wpisy z łat 1686-1718 i jest obecnie przechowywana w archiwum na zamku w Bytczy. Zaczął ją prowadzić 16 kwietnia 1686 roku wspomniany proboszcz Michał Smutko, po przyby­ ciu do Varina. Opasła księga jest oprawna w skórę i liczy 646 stron. Na pierwszej stronie widnieje duży tytuł: Liber baptismorum almae ecclesiae Varinensis,quem primus eius lociparochos Michael Szmutko coepi amscribere anno 1686 die 16 Aprilis. Ostatnimi wreszcie źródłami do poznania tajemnic ży­ cia Janosika są dwa dokumenty z archiwum w Trenczynie. Jeden z nich to ugoda zawarta 17 sierpnia 1712 roku przed sądem w Tepliczce pomiędzy mieszkańcami Terchovej, ro­ dzinnej wsi Janosika, a hrabią Janem Jakubem Löwenburgiem, ówczesnym właścicielem tych ziem. Mieszkańcy Ter-

27

chovej zostali przez Lówenburga posądzeni o sprzyjanie i udzielanie pomocy zbójnikom poprzez dostarczanie im jedzenia oraz udzielanie schronienia. W myśl zawartej ugo­ dy mieszkańcy Terchovej zaprzeczyli wszelkim oskarże­ niom. Na przyszłość jednak zapisano, że każdy, kto będzie pomagał zbójnikom lub ukrywał należące do nich rzeczy, zostanie uwięziony. Drugim dokumentem z tego archiwum jest wyrok sądowy wydany przez sąd w Tepliczce 18 grudnia 1713 roku przeciwko Janowi Janosikowi z Terchovej, który był starszym bratem naszego bohatera. Sąd oskarżył Jana Ja­ nosika o napad, którego się dopuścił około dnia Wszystkich Świętych wracając z jarmarku z Turczianskiego Martina oraz o przynależność do zbójnickiej bandy swojego brata Jerzego Janosika. Zdaniem sądu, Jan Janosik miał ukrywać u siebie pochodzące ze zbójnictwa rzeczy oraz ukrywać u siebie zbójników. Tego samego dnia sąd wydał wyrok ska­ zując Jana Janosika na śmierć przez powieszenie. Omówione wyżej przekazy wyczerpują podstawę źród­ łową, którą dysponuje historyk do dziejów Janosika. Jest to niewiele, można by rzecz zaledwie garść okruchów, które dotrwały do naszych czasów. Na ich podstawie możemy w miarę dokładnie opisać Janosikowe rozboje, którymi się trudnił w latach 1711-1713. Poza tymi rozbojami niewiele możemy powiedzieć o jego życiu. Ale z drugiej strony, jeśli weźmiemy pod uwagę, że Janosik był zwykłym zbójnikiem, jednym z wielu, którzy trudnili się wówczas taką profesją, nie powinno nas to dziwić. Żył poza tym bardzo krótko, bo zaledwie 25 lat, z tego niecałe dwa lata zbójował. Tak jak wspomniałem we wstępie, frapujące jest pytanie, dlaczego właśnie on stał się tak sławnym zbójnikiem, bohaterem wielu legend i ludowych podań? Na to pytanie wciąż nie znajdujemy przekonywającej odpowiedzi.

7

Janosik przyszedł na świat w 1688 roku we wsi Terehova na Orawie. Sama wieś należała wówczas do tzw. państwa streczniańskiego (nazwa pochodzi od siedziby znajdującej się na zamku Streczno), którego właścicielem był w drugiej połowie XVII wieku znany magnat Franciszek Wesselenyi. Od 1676 roku państwo to znalazło się w rękach królew­ skich. Dosyć burzliwe były jego dzieje w końcu tego stu­ lecia. Otóż bowiem w 1698 roku cesarz Leopold I nakazał zburzyć zamek Streczno, jako niegdysiejsze gniazdo bun­ towniczych wojsk Imre Thokólyego, który w latach siedem­ dziesiątych tego stulecia stanął na czele powstania skiero­ wanego przeciwko Habsburgom. Powstańców, złożonych głównie z chłopów pańszczyźnianych, powszechnie na­ zywano kurucami. Państwo streczniańskie w tym samym 1698 roku cesarz Leopold przekazał wraz z przyległymi wsiami, w tym z Terchovą, w ręce śląskiego magnata Jana Jakuba Lówenburga, który za żonę miał Katarzynę, siostrę wspomnianego przywódcy powstania Imre Thokólyego. Po zburzeniu zamku Streczno nową siedzibą państwa stał się zamek Tepliczka w pobliżu Żyliny. Przez długi czas historycy nie znali daty urodzin Janosi­ ka. Na podstawie zachowanych prokołów jego przesłucha­ nia i wyroku sądowego wiedziano, że został powieszony w 1713 roku. Tradycja przyjmowała, że miał wówczas 31 lat, za­ tem urodziłby się w 1682 roku. Dopiero, jak to zwykle bywa, przypadek sprawił, że udało się odnaleźć metrykę chrztu najsłynniejszego karpackiego zbójnika. Ksiądz Andrzej Pal#

29

dan, w okresie międzywojennym duszpasterz w parafii Varin, do której w XVII wieku należała wieś (Terehova bowiem nie posiadała kościoła parafialnego), odnalazł w tamtej­ szych aktach zanotowaną pod dniem 25 stycznia 1688 roku następującą notkę: „Eadem die baptizavi infantem natum de Martino Janosik et Anna Czesznek cui datum est nomen Georgii. Patrini erant Jacobus Mergad et Barbara Kriśtofik de Terehova”19. Z zapiski tej wynika, że tegoż dnia został ochrzczony Jerzy Janosik z Terchovej, który był synem Mar­ cina Janosika i Anny Czesznek, zaś rodzicami chrzestnymi zostali Jakub Mergad i Barbara Krzysztofik. Wiemy rów­ nież, że rzymskokatolicki duchowny, który udzielił chrztu Janosikowi, nazywał się Michał Smutko. Historycy bez waha­ nia przyjęli, że wspomniany w zapisce Jerzy Janosik to znany później zbójnik. Data 25 stycznia 1688 roku byłaby zatem datą chrztu, a nie urodzin naszego bohatera. Urodziłby się on zapewne kilka dni wcześniej, na pewno w styczniu tego roku. Otrzymał imię Jerzego i tak też jest znany na Słowacji, u nas natomiast bardziej popularną i zarazem jedyną formą jego imienia jest Janosik, czyli jego nazwisko. Zupełnie bez echa przeszedł opublikowany w 1968 roku w języku polskim artykuł słowackiego badacza Rudo Brtańa, w którym podważa on dotychczasowe ustalenie daty urodzin Janosika oraz identyfikację jego rodziców20. Autor przebadał dokładnie zachowaną metrykę kościoła parafialnego w Varinie z lat 1686-1717 i ustalił, że oprócz wspomnianego wyżej Jerzego Janosika występuje przy­ najmniej kilka innych osób noszących to samo imię, ale zrodzonych z innych rodziców i posiadających innych rodziców chrzestnych. Jego wątpliwości co do poprawnej identyfikacji Janosika w dotychczasowej literaturze wzięły się stąd, że brat Janosika Jan według metryki parafii Varin był młodszym bratem przyszłego zbójnika, gdy tymcza•

9

19 Odnalezienie metrykiJanosika, Wierchy, 1.12,1934, s. 174. Odnoś­ ny wpis znajduje się na s. 34 metryki chrztów parafii Varin. 20 R. Brtań, Na tropieJanosika, s. 167-186.

30

sem według protokołu sądu odbytego przed Bożym Naro­ dzeniem 1713 roku na zamku w Tepliczce Jan był starszym bratem Janosika i był wówczas żonaty. Podobnie jak jego młodszy brat został osądzony i skazany na śmierć przez powieszenie. Zatem kluczem do rozwiązania zagadki daty urodzin Janosika jest jego rodzeństwo. Według dotychcza­ sowych ustaleń, Janosik miał starszego brata Jana, dwóch młodszych braci, Marcina i Adama, ochrzczonych od­ powiednio 18 maja 1692 i 13 października 1697 roku oraz siostrę Barbarę, która została ochrzczona 14 stycznia 1687 roku. Tyle tylko, że według metryki parafii Varin Jan zo­ stał ochrzczony 29 listopada 1689 roku, byłby zatem młod­ szym, a nie starszym bratem Janosika. Rudo Brtań uważa, że prawdziwymi rodzicami Janosika byli Michał Janosik i Barbara Cingefowa, zaś rodzicami chrzestnymi Paweł Laurinćik i Dorota Boban. Janosik został ochrzczony nie 25 stycznia, lecz 16 maja 1688 roku. Miał Janosik - zda­ niem Rudo Brtańa - mniej liczne rodzeństwo, bo tylko starszego brata Jana i młodszą siostrę Barbarę, ochrzczoną 8 kwietnia 1691 roku, a jej ojcem chrzestnym był również Paweł Laurinćik. Wydaje się, że rozważania Rudo Brtańa są przekonywające, bo wiarygodność protokołów sądo­ wych nie ulega żadnej wątpliwości. W metryce chrzcielnej parafii Varin wpisanych było mniej więcej w tym samym czasie kilku Janosików noszących imię Jerzy. Stąd rodzi się trudność w identyfikacji, który z nich jest późniejszym słynnym zbójnikiem. Zwłaszcza że poza suchymi imiona i datami chrztu, nie dysponujemy żadnymi dodatkowymi informacjami. Posiadanie przez Janosika starszego a nie młodszego brata Jana podważa dotychczasowe ustalenia co do jego daty urodzin i imion jego rodziców. Wydaje się zatem, że Janosik przyszedł na świat w maju 1688 roku i zo­ stał ochrzczony 16 dnia tego miesiąca. Jego rodzicami byli zaś Michał Janosik i Barbara Cingelowa. Niewiele wiemy o dzieciństwie i młodzieńczych latach Janosika. Według zachowanego protokołu przesłuchania Janosik miał wziąć udział w powstaniu kuruców, które

w 1703 roku wybuchło na ziemiach węgierskich. Było to powstanie antyhabsburskie, a jego wodzem został magnat Franciszek Rakoczy. We wrześniu 1703 roku, po wyzwoleniu ledmiogrodu i Górnych Węgier przez oddziały powstań­ cze, wydał on tzw. patent chłopski, w którym ogłosił, że na czas powstania uczestniczący w nim chłopi zostają zwolnie­ ni od wszelkich ciężarów pańszczyźnianych. W 1704 roku stany siedmiogrodzkie obwołały wodza powstania księ­ ciem Siedmiogrodu. W następnym roku prawie całe Węgry znalazły się pod władzą powstańców. Zawiązano wówczas konfederację stanów węgierskich na czele z Franciszkiem Rakoczym jako księciem Węgier. Dzięki jego wysiłkom lznacznej pomocy finansowej od króla Francji Ludwika XVI zreorganizowano i wyposażono armię kuruców, skła­ dającą się głównie z chłopów, utworzono szkołę wojskową oraz uruchomiono zakłady pracujące na potrzeby wojska. o aslcu negocjacji z Austrią i wznowieniu przez wojska cesarskie działań zbrojnych przeciwko powstańcom, zwoła­ ny w 1707 roku w Onod sejm węgierski ogłosił detronizację Habsburgów i proklamował niepodległość Węgier. Jedno­ cześnie Franciszek Rakoczy starał się nawiązać współpracę z innymi państwami. Liczył zwłaszcza na Francję, która jednak me mogła udzielić mu wsparcia, gdyż była zaan­ gażowana w hiszpańską wojnę sukcesyjną. Księciu Węgier udało się tylko zawrzeć we wrześniu 1707 roku sojusz z Ro­ sją Piotra I. Mimo to car rosyjski nie zdecydował się na in­ terwencję na Węgrzech, gdy wojska austriackie przeszły do ofensywy, wypierając powstańców z zajmowanych przez nich terenów. Resztki armii kuruców skapitulowały w 1711 roku. W tym samym roku w miejscowości Szatmar zawar­ ty!r j mi?dzy Cesarstwem Austriackim a Węgrami W układzie pokojowym cesarz Józef I (1705-1711) zobowią­ zał się do przestrzegania węgierskich praw, respektowania swobod religijnych, a także zapowiedział, że uczestnikom powstania zwrócone zostaną skonfiskowane majątki. Były to jednak tylko obietnice, o których Habsburgowie szyb-

32

ko zapomnieli21. Przypuszcza się, że Janosik zaciągnął się dobrowolnie do wojska kuruców gdzieś w latach 1706-1708 mając około 18-20 lat. Nie pobył w nim zbyt długo, skoro w 1711 roku był już zbójnikiem. Po opuszczeniu wojsk powstańczych Janosik powrócił do rodzinnej wsi. Na razie nic nie wskazywało na to, że za kilka lat wstąpi on na rozbójniczą drogę, która przynie­ sie mu później nieśmiertelną sławę. Zajął się rodzinnym gospodarstwem prowadząc je wraz ze swoim bratem. Naj­ wyraźniej jednak młoda krew burzyła się mocno kierując myśli młodego Janosika ku żołnierskiej przygodzie. Po­ stanowił opuścić Terchovą i wstąpił tym razem do armii cesarskiej. Ten krótki pobyt w wojsku habsburskim był, jak się okazało, decydującym okresem w życiu Janosika. Zo­ stał przydzielony do oddziału stojącego na zamku w Bytczy. Sam zamek, mający dawny średniowieczny rodowód, służył także jako więzienie, w którego lochach trzymano różnych przestępców. Janosikowi przypadło w udziale pil­ nowanie groźnego zbójnika, Tomasza Uhorczika, który siedział w tamtejszym więzieniu od 1710 roku. I właśnie wówczas pomiędzy więźniem a jego strażnikiem nawiązała się jakaś bliższa nić przyjaźni. Nic więcej na ten temat nie wiemy, ale ta znajomość okazała się być decydującym m o­ mentem w życiu Janosika. Gdy bowiem rodzicom młodego Janosika udało się wykupić go z wojska, aby mógł powrócić w rodzinne strony i gospodarować na ojcowiźnie, to właś­ nie tam, w Terchovej, odnalazł go Tomasz Uhorczik, który prawdopodobnie z pomocą Janosika - zbiegł z więzienia w Bytczy. Jak wynika z protokołów przesłuchania Janosi­ ka i Tomasza Uhorczika, do wybrania zbójnickiej drogi namówił Janosika Uhorczik przedstawiając mu szerokie możliwości łatwego dorobienia się. Sam Uhorczik przed są­ dem zaprzeczał takiemu przebiegowi wydarzeń twierdząc, że nikogo do zbójnictwa nie namawiał, a jedynie widząc 21

S.A. Sroka, Węgry, w: Kraków 2001, s. 290.

Historyczna Świata, t. IX,

33

wolę Janosika zostania zbójnikiem, zaproponował mu, aby poszedł z nim razem na Morawy obiecując.mu zarazem nieduży zarobek na tej wyprawie. Janosik udał się wraz z Uhorczikiem na Morawy, gdzie zrabowali płótno na ko­ szule. Był to pierwszy zbójnicki łup Janosika. Janosik, po złożeniu odpowiedniej przysięgi, przystał do zbójnickiej bandy około dnia św. Michała, tj. 29 wrześ­ nia 1711 roku. W miesiącu następnym, 5 października, jego kompan Tomasz Uhorczik ożenił się i osiadł na stałe we wsi Klenovec, gdzie bacując prowadził spokojny żywot pod przybranym nazwiskiem Marcina Mrowca, co miało uchronić go przed aresztowaniem przez wojska cesarskie. Nie zerwał on jednak kontaktu ze swoimi towarzyszami, a wręcz przeciwnie, udzielał im chętnie gościny i razem z nimi spędzał długie zimowe wieczory. Po osiedleniu się Tomasza Uhorczika w Klenovcu komendę nad zbójnicką bandą objąłjanosik. Była to zatem wyjątkowo szybka karie­ ra wśród zbójników. Widocznie Uhorczik miał do Janosika wyjątkowe zaufanie, którego najwyraźniej nabrał podczas pobytu w więzieniu w Bytczy. Janosik, jako nowy przy­ wódca bandy, często zresztą bywał w Klenovcu, gdzie wraz z gospodarzami trwonił zdobyte łupy.

34

Wszystko, co wiemy o zbójnickich wyczynach Janosika, opiera się na lekturze jego zeznań złożonych przed sądem w Liptowskim Mikulaszu, jak również na zeznaniach jego kompana Tomasza Uhorczika. W ich świetle w momencie objęcia przez Janosika dowództwa nad bandą należeli do niej: Krutnica zwany Żupicą, Satora z Polski, pochodzący z Żywiecczyzny, Paweł Gasparecz zwany Młynarczykiem z Radowska, owczarz Bartek, Ondrasz, parobek z Długiegopola na Kisuczach, Paweł Bernatik, Vraber ze Staszkowa, Kowalowsky z Rakovej, Bogar, Gaborczik z Wałkowej, Kuba Chlastjak z Otożnic, Gaweł z Polski, z miejsowości Soła, Kowaczik Morawczyk z Moraw, Wawrek z Polski, Adam Suszalka z Turzówki, Waliczek z Międzyrzecza, Holubek z Mentelowicz na Morawach, Janosik z Długiegopola, Plauczik z Dunajova oraz Huncaga zwany Hunczik i Juro Turjak. Jak widać, towarzystwo pochodziło z różnych stron i składało się głównie z chłopów z Moraw, Orawy, Śląska oraz Żywiec­ czyzny. Dokonane przez bandę Janosika napady trudno do­ kładnie oznaczyć w czasie i uszeregować według chronologii. Wiemy tylko, że miały miejsce w okresie od września 1711 roku do marca 1713 roku. Do wielu z tych rozbojów Janosik przyznał się podczas procesu. Najpierw zatem przyjrzyjmy się tym rozbojom, w których Janosik brał udział osobiście i do których przyznał się przed obliczem sądu. W górach w okolicach Kremnicy banda Janosika złapa­ ła pocztowego, który ich najpierw poczęstował tytoniem,

33

a potem ujawnił im, że niebawem pojedzie tędy do Turca na pogrzeb pana Petrycego Jan Radvanszky. Zbójnicy za­ brali pocztowemu tytoń, a napadniętemu Radvanszky’emu zrabowali juki. Na Żarach w pobliżu Turca napadnięto na rabiego Pawła Revaia i zabrano mu m.in. srebrną szablę, którą Janosik początkowo zatrzymał dla siebie. Nie cieszył się nią jednak zbyt długo, bo ukradł mu ją niebawem jakiś kompan, który udawał się do Polski. Natomiast zrabowane Revaiowi flinty dostały się w ręce Uhorczika, Chlastiaka i uriaka. Do kolejnego rozboju Janosikowej bandy do­ szło pod zamkiem Streczno, gdzie napadnięto na plebana z Orawy, któremu zabrano kapelusz oraz mantylkę. Kape­ lusz sprzedał niebawem Janosik Uhorczikowi, który z kolei zatrzymał dla siebie mantylkę. Przy przeprawie przez rzekę Wag w okolicach Sokoła poniżej Kralovian banda Janosi­ ka napadła na żonę proboszcza z Liptowskiego Jana, która poszła nad rzekę po wodę. Janosik przed sądem nie pamię­ tał albo nie chciał pamiętać, czy zabrano tej kobiecie jakieś pieniądze. Zeznał jedynie, że mantylkę napadniętej wzięli Szutkowie. Dwukrotnie Janosik z kompanami dokonał na­ padu na bogatego kupca z Żyliny, Jana Śipośa. Możemy te napady dokładnie umiejscowić w czasie, bowiem poszko­ dowany miał możliwość zadać Janosikowi pytania podczas procesu. Pierwszy z rozbojów miał miejsce 5 października 1711 roku, zatem zaledwie kilka dni po przystąpieniu przez Janosika do bandy. Janosik wraz z Uhorczikiem i Huncagą zagarnęli Żylińskiemu kupcowi sukno, które sprzedali na­ stępnie Marcinowi krajczemu z Jabłonkowa uzyskując po 70 złotych. Z uwagi na to, że Uhorczik wówczas się żenił, Janosik pożyczył mu swoją część, której nigdy nie otrzymał z powrotem. Podczas drugiego napadu, który miał miejsce 10 maja 1712 roku pod zamkiem Streczno, zbójnicy zabrali Sipośowi pas i 4 złote. Oprócz Jana Śipośa przed sądem w Liptowskim Mikulaszu miał możliwość zadać Janosikowi pytania inny boga­ ty kupiec z Żyliny, mianowicie Jan Skałka, który również padł ofiarą rozboju. Na jego pytanie Janosik dobrowolnie

36

odpowiedział, że zrabowane mu rzeczy zbójnicy rozdzieli­ li częściowo pomiędzy siebie, a częściowo rozdali. Janosik dokładnie pamiętał, że pierścionki otrzymały dziewczęta i kobiety w jego rodzinnej wsi Terchovej. I tak po jednym pierścionku dostały m.in. Katarzyna Młynarova oraz cór­ ka Cingelovej. Szkatułkę ze złotym sprzętem zabrał Plaucik z Dunajova, srebrne trzy łyżki, pałasz, jak również siodło i szaty oraz juki z konia zatrzymał zaś Janosik dla siebie i ukrył w górach. O tym wszystkim miał wiedzieć Turiak, który uciekł z Klenovca do Polski. Dnia 26 października 1712 roku Janosik wraz z Uhorczi­ kiem dostali się do rąk cesarskich hajduków i zostali osadze­ ni w więzieniu na zamku w Hrachovie. Jak wskazują współ­ czesne źródła, hajducy otrzymywali za każdego złapanego żywcem zbójnika 50 florenów, a za zabitego 25 florenów. Opłacało im się zatem dostarczyć zbójnika do najbliższe­ go więzienia. Pobyt w murach hrachovskiego zamku nie trwał jednak zbyt długo, bowiem wstawił się za nimi podżupan komitatu liptowskiego, Lani. Był to dobry znajomy Uhorczika, a ten ostatni nadto wystawił Janosikowi alibi twierdząc, że Janosik przez cały czas był u niego w Klenovcu i nie trudnił się rozbojem. Dzięki temu zbójnicy unik­ nęli niechybnie szubienicy i wrócili na wolność, do swoich zbójnickich zajęć. Z wdzięczności podarowali podżupanowi pięć lisich skórek oraz siedem serów. Podżupan posia­ dał też od jakiegoś czasu piękną starą flintę, otrzymaną od Uhorczika. To ta sama flinta, którą zbójnicy zrabowali Pa­ włowi Revaiowi. Po odzyskaniu wolności Janosik dokonał napadu na wdowę po oficerze cesarskim Schardonie, której zabrał cały wieziony przez nią dobytek. Skradzione towary ukrył w kryjówce, ale niestety wykradł je niebawem niejaki Wołoch, który był jednym z uczestników napadu. Oprócz wymienionych wyżej napadów Janosik przyznał się rów­ nież do dokonania innych, pomniejszych rozbojów. Jego banda obrabowała m.in. Ottlika Sandora, Wacława Zmeskala czy też na Howaldach w okolicach Szczyrby zbójnicy obrabowali kupców z wina, które rychło wypili.

37

Trudno cokolwiek powiedzieć o innych przestępstwach Janosika, gdyż do zarzucanych mu różnego rodzaju roz­ bojów się nie przyznał lub twierdził, że sprawcami ich byli jego towarzysze z bandy. Niewątpliwie jednym z najcięż­ szych przestępstw, jakiego dopuściła się banda Janosika, było zabicie proboszcza z Demanicy. Doszło do tego koło Faczkowa w pobliżu zamku Streczno w momencie, gdy ksiądz pił wodę ze studni. Zginął od kul wystrzelonych znienacka przez członków bandy Janosika. Sam harnaś nie przyznał się do dokonania tej zbrodni, ale stwierdził, że do księdza strzelili jego koledzy, Plaucik z Dunajowa i Turjak Huncaga. To morderstwo niewątpliwie przeważyło szalę wyroku sądowego na niekorzyść Janosika i przyczyniło się do skazania go na karę śmierci przez powieszenie na haku. Zabicie proboszcza z Demanicy, aczkolwiek nie dokona­ ne osobiście przez Janosika, tylko członków jego bandy, zostało jako jedyne przestępstwo przytoczone w sentencji sądowego wyroku, który podkreślił obecność Janosika podczas zastrzelenia księdza. Morderstwo to jest tym bar­ dziej niezrozumiałe, ponieważ zbójnicy unikali w swojej działalności rozlewu krwi, co podkreślał też Janosik przed sądem. Nasz bohater nie przyznał się też do drugiej zbrod­ ni zarzucanej mu przez sąd, a mianowicie zabicia w 1712 roku syna kowala z Bobrowca. Na to pytanie Janosik nic nie odpowiedział, nie wiemy zatem, kto był sprawcą tego czynu. Janosik zaprzeczył również, że brał udział w napa­ dzie na mieszczan Żylińskich, do którego doszło w górach koło zamku Streczno, w napadzie na wdowę po Tekuszu, w napadach na Jana Langholzera i Michała Duendeli oraz by zrabował majątek Jadwigi Parvi w postaci modrych pereł, srebrnych torebek, nowych sukni i kapelusza pilśniowego. W przypadku zarzucanego mu napadu na Witka Sitę ze Śląska zeznał, że nie brał w tym udziału osobiście, a roz­ boju mieli dokonać Morawczyk, Gaweł ze Soli, Juro Turjak i Gabor z Wałkowej. W trochę innych kategoriach należy rozpatrywać napady Janosika i jego bandy na hale paster­ skie i zabieranie pasterzom owiec, które stanowiły główne

38

pożywienie zbójników. W trakcie tych napadów przeważ­ nie nie dochodziło do przemocy, bowiem pasterze byli często w zażyłych stosunkach ze zbójnikami, a ponadto nieoczekiwana wizyta zbójeckiej bandy stanowiła świetny pretekst do urządzenia zabawy. Co ciekawe, pasterze tłu­ maczyli potem zaginięcie kilku owiec napadem zbójników lektury zeznań złożonych przez Janosika przed sądem w Liptowskim Mikulaszu wynika ponadto, że sąd intere sował się również czarami i zabobonami, oskarżając o nie Janosika i jego towarzyszy. Pomimo pytań w tym zakresie nie udało się uzyskać żadnej odpowiedzi. Również bez echa pozostały pytania sądu dotyczące bezczeszczenia hostii. Zarzucano zbójnikom, że po dokonaniu kradzieży hostii przybijali ją do drzewa, a następnie po jej przekrwawieniu mieli smarować nią broń w celu jej uodpornienia. Sąd był ciekaw, czy rzeczywiście z hostii płynęła krew i do czego jej zbójnicy używali, ale niestety Janosik na te pytanie nie udzielił żadnych odpowiedzi. Tyle jesteśmy w stanie powiedzieć na temat zbójni­ ckiej działalności Janosika. Trwała ona niecałe dwa lata, od września 1711 roku do wiosny 1713 roku, kiedy też Ja­ nosik został schwytany w Klenovcu i osadzony w więzie­ niu w Liptowskim Mikulaszu, gdzie oczekiwał na proces sądowy. Rzeczywisty czas dokonywania przez Janosika rozbojów był oczywiście krótszy, bowiem okres zimy zbój­ nicy spędzali zazwyczaj w różnych miejscach ukrywając się przed hajdukami. Zima nie sprzyjała też dokonywa­ niu rozbojów. Wiemy, że Janosik bywał częstym gościem w Klenovcu u Tomasza Uhorczika, który wiódł tam żywot spokojnego bacy ukrywając się pod przybranym nazwi­ skiem Marcina Mrowca. Bywał też w rodzinnej Terchovej, gdzie m.in. obdarowywał miejscowe panny zdobyczami z rozbojów. Być może właśnie te prezenty oraz przystojny wygląd Janosika przyczyniły się do jego sławy po śmierci w odróżnieniu od wielu innych zbójników, których nazwi­ ska przechowały się jedynie w zakurzonych księgach sądo­ wych protokołów.

39

W dniach 16 i 17 marca 1713 roku w Liptowskim Milculaszu odbył się sąd nad Janosikiem. Jego przebieg jest nam dobrze znany z zachowanego protokołu. Sądowi prze­ wodniczył wiceżupan komitatu liptowskiego Władysław Okolicsanyi. Oskarżycielem był prokurator Aleksander Cemiczky, zaś Janosika bronił z urzędu Baltazar Pallugyay. Podstawowym zwodem prawa, który w tym czasie obowią­ zywał w Królestwie Węgierskim, było tzw. tripartitum ogło­ szone na sejmie w 1514 roku. Jego geneza sięga powstania chłopskiego z tego samego roku, na którego czele stanął Je­ rzy Dozsa, z pochodzenia Szekler. Olbrzymie masy uzbro­ jonego chłopstwa zgromadziły się na ogłoszoną przez pa­ pieża Leona X krucjatę przeciwko Turkom. Jak wiadomo, Turcy zagrażali Węgrom już od drugiej połowy XIV wieku,’ a walka z nimi stanowiła zawsze priorytet w polityce zagra­ nicznej węgierskich władców. Ilość zebranego chłopstwa przeraziła jednakże węgierską szlachtę, która wymogła na prymasie Tomaszu Bakóczu, głównym organizatorze krucjaty, odwołanie wyprawy. To z kolei zawiedzione tłu­ my chłopów uznały za zdradę ze strony szlachty i zamiast przeciwko Turkom - zwróciły się przeciwko magnatom. Od nazwiska przywódcy jest zwane powstaniem Dózsy. Oprócz chłopów wziął w nim udział plebs miejski i drob­ ni rzemieślnicy. W powstaniu, oprócz Węgrów, walczyli także Rumuni, Serbowie i Rusini. Działania wojenne ob­ jęły prawie cały kraj. Szczególnie duże sukcesy odnieśli po­ wstańcy w Siedmiogrodzie, gdzie udało im się opanować jedno z głównych miast, Kolozsvar. Do decydującej bitwy pomiędzy powstańcami a siłami magnatów doszło w oko­ licy Temesvaru, w którym przebywały wówczas główne siły magnackie. Wspomagani przez wojewodę siedmiogrodz­ kiego Jana Zapolyę, pokonali powstańców biorąc do nie­ woli ich przywódcę. Kolejnym dowódcą powstania został ksiądz Wawrzyniec Meszaros, który odniósł kilka drob­ nych sukcesów na terenie Siedmiogrodu. I on też podzie­ lił los Dózsy dostając się do niewoli Zapolyi. Brak dobrej organizacji, słabe uzbrojenie, a przede wszystkim brak jed-

40

nolitości wśród chłopstwa złożyły się na przyczyny upad­ ku powstania. Ich przywódcy, Dozsa i Meszaros spłonęli na stosie. W powstaniu zginęło ponad 50 tysięcy chłopów, straty szlachty szacuje się na około 400 osób. Po upadku powstania ogłoszono ustawę sejmową przypisującą chło­ pów do ziemi, zakazano im noszenia broni oraz zajmowa­ nia wyższych stanowisk kościelnych22. W tym samym 1514 roku szlachcic węgierski Stefan Werbóczi ogłosił na sejmie księgę praw i przywilejów szla­ checkich, tzw. Tripartitum opus iuris cmsuetudinarii incliti regni Hungariae. Stała się ona niebawem „złotą księgą” szlachty węgierskiej. Nie została co prawda uznana przez sejm, ale wyrażała pragnienia średniej szlachty. Dzieło Werbocziego opublikowano drukiem, wbrew królewskiemu zakazowi, trzy lata później w Wiedniu. Tripartitum przewidywało zrów­ nanie średniej i drobnej szlachty w prawach z magnatami. Szlachta miała korzystać z tych samych przywilejów, czyli zwolnienia z podatków, ceł i myt, służby wojskowej poza granicami kraju, dysponować prawem oporu wobec króla, jak również wszelkie ustawy królewskie wymagały zgody szlachty. Tripartitum nawiązywało do idei „świętej korony , czyli korony św. Stefana, zrodzonej już za czasów Andegawenów. Po stłumieniu powstania chłopskiego magnaci na nowo rozpoczęli walki ze średnią szlachtą, starając się ograniczyć jej przywileje23. W interesującej nas tutaj kwestii kary za rozboje, tripartitum przewidywało karę śmierci przez powieszenie, łamanie kołem, wbicie na pal bądź ścięcie mie­ czem, według uznania sądu. Tripartitum zostało w latach 1625 i 1655 uzupełnione przez dekrety królewskie, nakazujące m.in. obostrzyć karę śmierci torturami oraz wprowadzające zasadę, że recydywiści nie mogą korzystać z prawa łaski kró­ lewskiej. Z formalnego zaś punktu widzenia proces Janosi­ ka odbywał się według zasad ujętych we wspomnianym już 22 S.A. Sroka, Historia Węgier do 1526 roku w zarysie, Bydg 2000, s. 120-123. 23 Tamże, s. 123-124.

41

wyżej dziele prawnika węgierskiego Jana Kitonicza {Directio methodica processus iudiciańi iuris consuetudinańi incliti regni Hungariae),ogłoszonego drukiem w Trnavie w 1619 roku. Jano­ sik był sądzony przez sąd komitatu liptowskiego, bowiem na terenie tego komitatu został schwytany. Sam proces rozpoczął się od krótkiego wystąpienia przewodniczącego składu sędziowskiego, wiceżupana lip­ towskiego Władysława Okolicsanyego, po którym głos za­ brał oskarżyciel, prokurator Aleksander Csemiczky. W do­ syć zwięzłym przemówieniu przedstawił on główne zarysy zbójeckiej działalności Janosika i kierowanej przez niego bandy, oskarżył go o różnego rodzaju gwałty, których miał się dopuścić z pomocą sił nieczystych na terenie komita­ tów: liptowskiego, trenczyńskiego, nitrzańskiego, turczańskiego, orawskiego oraz na obszarze Śląska. Łupiestw do­ puszczał się Janosik i jego banda zarówno w górach, jak i na drogach publicznych i na rzekach. W trakcie swojej trwają­ cej dwa lata działalności zbójeckiej Janosik miał się także opuścić, zdaniem oskarżyciela, kilku mordów, z których tylko jeden został przez niego wspomniany, a mianowicie zabicie proboszcza z Demanicy. Jak wspomniałem wy­ żej, podczas przesłuchania Janosik nie przyznał się do tej zbrodni, wskazał zaś swoich towarzyszy jako tych, którzy znienacka strzelili do czerpiącego wodę księdza. W swo­ jej mowie prokurator wymienił nadto napady Janosika w biały dzień na wioski i zagarnięcie przez niego dobytku mieszkających tam chłopów. Biorąc to wszystko pod uwagę prokurator domagał się kary śmierci dla Janosika zgodnie z odpowiednimi artykułami tripartitum oraz dekretów królewskich z roku 1625 i 1655. Nadto, w oparciu o królewski dekret z 1655 roku, domagał się zastosowania wobec Jano­ sika tortur, aby jeszcze przed wykonaniem wyroku śmierci mógł on wydać swoich towarzyszy24. Po wystąpieniu prokuratora głos zabrał obrońca Jano­ sika, Baltazar Pallugyai. W swojej mowie stanowczo zaJ. Krzyżanowski, ProcesJanosika, s. 28-29.

42

przeczył, że Janosik brał udział w morderstwie proboszcza z Demanicy. Na usprawiedliwienie zbójeckiej działalności Janosika obrońca przytoczył fakt obycia się z przemocą podczas jego służby w wojskach kuruców, a potem w woj­ skach cesarskich. Janosik - zdaniem obrońcy - tylko przez przypadek został zbójnikiem, bowiem służąc na zamku w Bytczy zetknął się tam z Tomaszem Uhorczikiem, który namówił go do zbójowania. Nadto Janosik złożył Uhorczikowi przysięgę przystępując do bandy, której potem nie chciał złamać. Obrońca sprzeciwił się również wnioskowi prokuratora odnośnie do poddania Janosika torturom, które uważał za pozbawione w tym przypadku podstaw prawnych, bowiem Janosik przyznał się do wielu zarzuca­ nych mu przestępstw. Na zakończenie swojego wystąpienia obrońca wniósł o uwolnienie Janosika, który swoim uczci­ wym życiem zamierza odkupie popełnione czyny. Ponow­ nie zabrał wówczas głos prokurator domagając się podda­ nia Janosika torturom, jak również obstając przy swoim wcześniejszym żądaniu skazania Janosika na karę śmierci. Obrońca w swoim ostatnim słowie ponownie prosił sąd o uwolnienie zbójnika odwołując się do łaski sądu25. Następnego dnia, 17 marca 1713 roku, sąd w Liptowskim Mikulaszu postanowił poddać Janosika torturom uwzględ­ niając w tym względzie wniosek oskarżyciela. Sąd uznał bowiem, że Janosik odpowiedział jedynie na niektóre zada­ ne mu pytania, a na wiele pytań nie odpowiedział w ogolę. Skierowanie Janosika na tortury służyć miało zatem uzy­ skaniu szerszej wiedzy głównie dotyczącej jego wspólni­ ków. Jak wspomniałem wyżej, tortury były ważną częścią nowożytnego procesu sądowego. W jaki dokładnie sposób Janosik był torturowany, tego niestety nie wiemy. Możemy się jedynie domyślać, że poddany został tzw. ciągnięciom, podczas których zadawano mu pytania, a odpowiedzi na nie skrupulatnie notowano. W podziemiach dzisiejszego muzeum Janka Krala w Liptowskim Mikulaszu, zorgani25 Tamże, s. 30-31.

43

zowano niedawno niewielką izbę tortur służącą pokazaniu dawnych metod torturowania. W budynku tym prawdopo­ dobnie odbywał się omawiany proces Janosika. Po zakoń­ czeniu tortur sąd wydał wyrok końcowy skazując Janosika na karę śmierci przez powieszenie na haku, który miał być wbity w lewym boku. Oto jego treść w tłumaczeniu: „Po­ nieważ wyżej oznaczony Jerzy Janosik, nie bacząc tak na przykazania Boskie, jak i na prawa ojczyste, przed dwoma laty oddał się zbójnictwu i wodzem albo hetmanem tako­ wym się mianował, i że z tymi towarzyszami swoimi na drogach się czając, licznych ludzi z dobytku ograbiał, jako też, co się z jego własnego wyznania okazuje, jego towarzy­ sze, kiedy i on był obecny, pana plebana z Demanicy prze­ strzelili i bezbożnie zamordowali, jak również i innych, co jest wyżej opisane, złych uczynków się dopuścił: dlatego za te tak bardzo złe uczynki i przekroczenia przykazań ma być na hak w lewym boku wbity i tak dla przykładu innych takich złoczyńców powieszony”. Tego samego dnia odbyły się w Liptowskim Mikulaszu jeszcze dwa procesy sądowe. Sądzono najbliższych kom panów Janosika, tj. Tomasza Uhorczika i Jana Krutnicę. Uhorczik, mimo że zerwał ze zbójnictwem i osiadł w Klenovcu jako baca pod przybranym nazwiskiem Marcina Mrowca, został również skazany na śmierć, tym razem przez łamanie kołem. Jan Krutnica, który został pojmany przez hajduków razem z Janosikiem, i który w 1712 roku udawał nawet hajduka pod przybranym nazwiskiem Jana Turjalca, został skazany na śmierć przez ścięcie mieczem. Nie wiemy dokładnie, kiedy został wykonany wyrok na Janosiku. Przyjmuje się, że miało to miejsce następnego dnia, tj. 18 marca 1713 roku. Powieszono Janosika prawdo­ podobnie w Liptowskim Mikulaszu, gdzie odbywał się jego proces. Razem z Janosikiem śmierć ponieśli wspomniani Uhorczik i Krutnica. Smierc Janosika i jego najbliższych kompanów nie zmniejszyła aktywności innych zbójników. Nadal ten proceder był poważnym problemem dla zapew­ nienia bezpieczeństwa w Karpatach, a jego ukróceniu nie

44

sprzyjały zarówno warunki naturalne, jak i słabość władz lokalnych, które niejednokrotnie były w zmowie ze zbój­ nikami. Kręte, górskie drogi stanowiły ulubione miejsce różnego rodzaju napadów nie tylko w XVIII wieku, ale już kilka stuleci wcześniej. Janosik był tylko jednym z licznej rzeszy zbójników uprawiających to rzemiosło nie tylko na terenie Karpat, ale i w wielu innych miejscach. Jak stwier­ dził niegdyś Józef Krzyżanowski: „toteż każde nieomal pasmo górskie, każda podkarpacka ziemia w długim łańcu­ chu Karpat ma swego zbójnickiego bohatera, którego lud darzy sympatią, nadając mu cechy rycerskie i szlachetne i akcentując częstokroć społeczny walor jego czynów”.

45

W Liptowskim Muzeum w Ruźomberku znajduje się przypisywana Janosikowi czapka. Ma ona kształt walca i jest ozdobiona złotymi koronkami oraz skorupkami w kształ­ cie muszelek. Czapka ta oraz przechowywana w Muzeum Narodowym w Bratysławie ciupaga to jedyne rzeczy osobi­ ste po słynnym harnasiu, które dotrwały do naszych cza­ sów. Jeszcze przed drugą wojną światową przypisywanych Janosikowi rzeczy znanych było więcej niż jest obecnie jak choćby jego fajka, która była w zbiorach Macierzy Sło­ wackiej. To te właśnie przedmioty działają bardziej na ludz­ ką wyobraźnię niż zakurzone księgi sądowych protokołów. Najlepszym dowodem na to jest spór, jaki miał miejsce w latach 1909-1913 pomiędzy słowackimi a węgierskimi mu­ zealnikami o Janosikową czapkę26. Otóż, na początku XX wieku Janosikowa ciupaga znaj­ dowała się w zbiorach Węgierskiego Muzeum Narodowego w Budapeszcie, któremu podarował ją w 1813 roku Piotr Szentivanyi, właściciel rozległych dóbr na Liptowie. Czap­ ka Janosika natomiast była przechowywana w ówczesnym liptowskim archiwum i każdy żupan Liptowa przejmował ją Pani mgr Stanisława Kuzmova z Bratysławy przeprowadzi­ ła na moją prośbę dodatkowe poszukiwania w budapesztanskich muzeach korespondencji do historii tego sporu, ale kwerenda ta zakończyła się fiaskiem. Wydaje się zatem' że całość materiałów do tego sporu posiada archiwum na zamku w Bytczy. Pani Stanisławie Kuzmovej dziękuję ni­ niejszym za poniesiony trud.

46

wraz z archiwum od swojego poprzednika. Węgierskie Mu­ zeum Narodowe przechowując Janosikową ciupagę, zaprag­ nęło wejść w posiadanie także czapki Janosika, aby wjednym miejscu eksponować te dwa cenne przedmioty po najsłyn­ niejszym karpackim zbójniku. W tym celu w dniu 1 wrześ­ nia 1909 roku dyrektor oddziału węgierskiego muzeum skie­ rował na ręce liptowskiego podżupana list, w którym prosił o przekazanie do zbiorów w Budapeszcie czapki Janosika, powołując się przy tym na wcześniejszą ustną zgodę, jakiej miał udzielić liptowski podżupan prezesowi Węgierskiego Towarzystwa Historycznego, hrabiemu Geza Telekiemu. Do listu dołączona została podobizna Janosikowej ciupagi. Pomimo wyrażenia wcześniejszej zgody podżupan nie wydał zrazu Węgrom cennej czapki, lecz postanowił zasięgnąć rady zarządu zgromadzenia liptowskiej żupy. Ten z kolei na swoim posiedzeniu w dniu 4 października 1909 roku w Liptowskim Mikulaszu (wówczas Liptowski Święty Mikulasz) odmówił prośbie węgierskiego muzeum, uzasad­ niając ją tym, że moralnym obowiązkiem liptowskiej żupy jest gromadzenie i przechowywanie wszelkich historycz­ nych pamiątek, które zostały wytworzone na jej terenie lub poza jej granicami. Zwrócono też uwagę na konieczność założenia niewielkiego muzeum, w którym można by te pamiątki przechowywać. Odmowa przekazania czapki Janosika do zbiorów Węgierskiego Muzeum Narodowego tylko na krótki czas uspokoiła starania o jej pozyskanie do Budapesztu. W roku 1912 zabiegi o czapkę Janosika podjęło tym ra­ zem budapesztańskie muzeum kryminalistyczne. W grud­ niu 1912 roku wystosowało ono prośbę do liptowskiej żupy w sprawie przekazania Janosikowej czapki, a nadto wszel­ kich źródeł pisanych, dotyczących tegoż zbójnika, a zatem protokółu sądowego jego procesu. I tym razem Węgrów spotkała odmowa. Dowiedzieli się z pisma podżupana, że czapka Janosika zostanie umieszczona w muzeum, którego otwarcie nastąpi niebawem. Najwyraźniej taka odpowiedź nie zadowoliła dyrekcji węgierskiego muzeum, bowiem już

47

w styczniu 1913 roku wysłano na ręce liptowskiego podżupana kolejny list, w którym oprócz prośby o przysłanie ko­ pii wyroku sądu nad Janosikiem proponowano umieszcze­ nie czapki Janosika w budapesztańskim muzeum do czasu otwarcia muzeum liptowskiej żupy w Rużomberku. Jak było do przewidzenia, propozycja węgierskich muzealni­ ków pozostała jedynie na papierze i czapka Janosika dalej spoczywała w archiwum liptowskiej żupy. Węgrzy musieli zadowolić się jedynie dostarczoną im przez Słowaków ko­ pią wyroku sądowego. Intensywność zabiegów węgierskich muzealników zmo­ bilizowała Słowaków do zakończenia prac przy zorgani­ zowaniu liptowskiego muzeum, a w rezultacie do przeka­ zania czapki do tegoż muzeum. Stało się to w listopadzie 1913 roku, kiedy to muzeum potwierdziło przejęcie od lip­ towskiej żupy do „wiecznego depozytu” 92 przedmiotów z zachowaniem wszystkich jej praw własności. Wśród tych przedmiotów znalazła się również czapka Janosika, która w tym miejscu jest przechowywana do dnia dzisiejszego. Po­ mimo że czapka Janosika znajduje się w muzeum w Rużom­ berku już od 90 lat, ciągle w różnego rodzaju przewodni­ kach (nawet tych wydanych przez renomowane oficyny), jak również w artykułach prasowych, można przeczytać, że jest ona przechowywana w rodzinnej wsi zbójnika, Terchovej, co zupełnie mija się z rzeczywistością. Spór o rzeczy Janosika znalazł swój finał w latach sześć­ dziesiątych XX stulecia, kiedy to po staraniach Słowaków Janosikowa ciupaga przechowywana w muzeum w Buda­ peszcie wróciła na Słowację, do zbiorów Muzeum Narodo­ wego. W ten sposób obie cenne rzeczy związane z postacią słynnego zbójnika znalazły się na powrót na Słowacji.

48

Janosik, głośny zbójnik karpacki, jest uważany na Sło­ wacji niemal za bohatera narodowego. Jego sława przekro­ czyła nie tylko granice rodzinnej wsi Terehova, ale również granice państwa, czego dowodem może być choćby bio­ gram zbójnika zamieszczony w encyklopedii Larousse’a. Miejsc związanych do dnia dzisiejszego z Janoskiem jest zaledwie kilka, zarówno tych historycznych, jak i czasa­ mi legendarnych. Wycieczkę śladami sławnego zbójnika rozpoczniemy po polskiej stronie granicy. Każdy turysta odwiedzający Pieniny, to niewielkie ale jakże urokliwe pas­ mo górskie, ma możliwość odbycia fascynującej podróży płynąc tratwami flisackimi przełomem Dunajca. Spływ Dunajcem jest szczególnym miejscem spotkania z Janosi­ kiem. W czasie spływu flisacy w barwnych opowieściach przynajmniej dwukrotnie wspominają postać Janosika. Po raz pierwszy, gdy mijamy Góry Aksamitki z grotami, gdzie miał przebywać Janosik, a po raz drugi, płynąc prze­ wężeniem zwanym Zbójnickim Skokiem. To tutaj, według legendy, Janosik miał przeskoczyć Dunajec, zostawiając przy okazji na skale odciski swoich kierpców. Wyczyn to był niemały, bowiem Dunajec jest w tym miejscu wyjątko­ wo głęboki, bo aż na 12 metrów. Janosikowe opowieści podczas flisackiej podróży stano­ wią zaledwie interesujący początek wyprawy śladami naj­ słynniejszego karpackiego zbójnika. Po przekroczeniu gra­ nicy polsko-słowackiej kierujemy się w kierunku Terchovej na Orawie, miejsca urodzin Janosika. Jest to wieś położona

49

03 O c/) < £ 03

C/3

c 03

C/j

o Ph oj > o

-O Q ‘

C / 3 >C/3

> £ 7* cn O c 03

03 03

a N

U

U

Pomnik Janosika w Terchovej. Fot. Stanisław A. Sroka

03

O

ł-<

C/O

£ 03 C /D

•a<3

o

Napis na karczmie w Yalaśskej Dubovej. Fot. Stanisław A. Sroka

C /j

O Ph d 7* O <3 O ao N 0> C/3

O

¿4

Ź < D c r \

"O PQ

N c/3 a

3 I Oi hJ C /D

u podnóża pasma Mała Fatra, której początki sięgają XVI wieku. Do roku 1731 Terehova nie posiadała własnego koś­ cioła, przynależąc do odległej o 15 km parafii w Varinie. Z tego też powodu Janosik został tam właśnie ochrzczony. Znanymi osobami urodzonymi w Terchovej byli m.in. żyjący w XVIII wieku Adam Franciszek Kollar, określany mianem „słowackiego Sokratesa” oraz Koloman Geraldini zmarły w 1994 roku tłumacz i publicysta. Najsławniejszym mieszkańcem Terchovej był niewątpliwie Janosik, dzięki któremu miejscowość jest znana daleko poza granicami Słowacji. W 1988 roku z okazji przypadającej wówczas 300 rocznicy urodzin zbójnika, postawiono w Terchovej wielki metalowy pomnik Janosika, który obecnie dominuje nad całą wsią. W miejscowości znajduje się również niewielkie muzeum, w którym można obejrzeć eksponaty etnogra­ ficzne związane z jego czasami, ale w którym, wbrew infor­ macjom wielu pisanych przewodników, nie ma przypisy­ wanej mu czapki i ciupagi, które to rekwizyty znajdują się obecnie w muzeum w Rużomberku (czapka) i Bratysławie (ciupaga). Muzeum raczej rozczarowuje, nie można w nim nabyć nawet niewielkiej broszurki na temat Janosika czy samej wsi. Od początku lat sześćdziesiątych XX wieku jest organizowany w Terchovej w miesiącu sierpniu (w pierwszy weekend) festiwal folklorystyczny pod nazwą Janosikowe dni. Od 1992 roku festiwal ma charakter międzynarodowy. Jest on zarazem największym festiwalem muzycznym na Słowacji, który corocznie ściąga tysiące miłośników kultu­ ry ludowej. Z Terchovej udajemy się w kierunku Dolnego Kubina, a potem na południe w stronę Rużomberku. Mniej więcej w połowie drogi odbijamy do niewielkiej wsi zwanej Valaska Dubova. Słynie ona ze znajdującej się tam Janosikowej Karczmy. Obecnie oprócz karczmy jest tutaj pensjonat. Sama karczma niewiele ma wspólnego z historycznym Ja­ nosikiem, natomiast według legendy właśnie tam Janosik został pojmany. Miało to się stać za sprawą starej bachorki i jej córki Zofii, które za 200 dukatów zdradziły słynnego

55

zbójnika. Przypomina o tym napis na ścianie Janosikowej Karczmy: V tomto hostinci chytiliv 1713 Jurka Janosika, ktoreho zradila stara bachorka so svojou dcerou Zofou za 200 dukatov. Po opuszczeniu Valaskej Dubovej jedziemy dalej prosto do Rużomberku, w którym przy nam. S.N. Hyrośa 10 odnaj­ dujemy gmach Liptowskiego Muzeum. Jest tutaj przecho­ wywana czapka przypisywana Janosikowi. Po gorących sporach o nią, które toczyli na początku XX wieku węgier­ scy i słowaccy muzealnicy, czapka od 1913 roku, zatem 200 lat po śmierci Janosika, znalazła się w muzeum w Rużom­ berku. Dzisiaj można ją swobodnie podziwiać. Z Rużomberku udajemy się na wschód do położonego nad Wagiem Liptowskiego Mikulasza (dawniejsza nazwa miasta to Święty Mikulasz). Jest to miejsce więzienia, sądu i stracenia Janosika. W dzisiejszych granicach miasta znajdu­ je się dawny zamek Vranovo leżący w niegdysiejszej wsi Paludzka niedaleko Liptowskiego Mikulasza. Miejsce to stało się więzieniem dla Janosika po jego schwytaniu, a przed czekającym go procesem. Paludzka szczyci się historią sięgającą drugiej połowy XIII wieku. Sam kasztel Vranovo został wybudowany około połowy XVI wieku. Po pożarze został odrestaurowany przez Franciszka Palugyaya, o czym świadczy pochodzący z roku 1626 jego herb nad wejściem do zamku. Była to budowla dwupiętrowa z kilkoma wieża­ mi. Na zamku odbywały się często posiedzenia liptowskiej żupy. W podziemiach zamku znajdowało się natomiast więzienie, do którego w 1713 roku trafił Jerzy Janosik. Po drugiej wojnie światowej zamek przejęło państwo. Zaczął on podupadać i powoli zamieniać się w ruinę. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych został odrestauro­ wany, a od 1981 roku można było tam zwiedzać wystawę przygotowaną przez Muzeum Janka Krala z Liptowskiego Mikulasza: Janosikowa tradycja w Liptowie i na Słowacji. Taki stan trwał do roku 1997, w którym zamkowa ekspozycja została zlikwidowana. W 1992 roku zamek wrócił do rąk prawowitych właścicieli, rodziny Juraja Lackova. W 1985 roku w parku przed zamkiem postawiono wielki pomnik

56

legendarnego zbójnika autorstwa rzeźbiarza Władysława Pollaka. Obecnie zamek jest niemym świadkiem wydarzeń sprzed lat. Świadczy o tym duży napis na ścianie Jandśikowo wdzenie. W latach osiemdziesiątych, kiedy była w nim zlokalizowana wspomniana wystawa, zamek był licznie odwiedzany przez turystów podróżujących Janosikowymi śladami. Dzisiaj, niestety, zaczyna podupadać, podobnie jak kilkadziesiąt lat temu. Drugim miejscem w Liptowskim Mikulaszu związanym z Janosikiem jest obecne muzeum Janka Krala. Powstało ono w 1955 roku i nosi imię znanego poety urodzonego w tym mieście. Mieści się ono w budynku, który od roku 1713 był siedzibą liptowskiej żupy. Według tradycji w tym właśnie miejscu odbył się na wiosnę 1713 roku proces Jano­ sika. Najciekawszą częścią obecnego muzeum jest niewąt­ pliwie mieszcząca się w podziemiach sala tortur. Zajmuje ona niewielkie pomieszczenie, które zostało udostępnione dla zwiedzających w 1999 roku. Wśród różnych narzędzi tortur eksponowane są m.in. tzw. zgniatacze goleni, znane bardziej pod określeniem hiszpańskich butów oraz stół do wyciągania, który w średniowieczu stanowił stały element wyposażenia każdej izby tortur. Narzędzia te mają nawią­ zywać do przesłuchania, któremu prawdopodobnie w tym miejscu został poddanyjanosik. Na ścianach umieszczone zostały wyciągi z protokołu przesłuchania Janosika (tzw. Fassio Janossikiana) oraz tzw. Fassio torturalis w podaniu poe­ ty Janka Krala. Znajdują się tam również fragmenty dzieła prawnika węgierskiego Jana Kitonicza z Kostanicy zatytu­ łowanego Directio Methodica Processus Iudiciarii, który ukazał się drukiem w Trnavie w 1619 roku. To właśnie według tego zbioru karnego sądzony był Janosik. Na piętrze można na­ tomiast obejrzeć zakupione przez muzeum rekwizyty z fil­ mu słowackiego o Janosiku, w reżyserii Pawła Bielika. Jest tam m.in. hak, na którym Janosik miał zostać powieszony. Po zwiedzeniu muzeum Janka Krala opuszczamy Liptow­ ski Mikulasz i kierujemy swoje kroki na południe do poło­ żonej nad jeziorem Klenovec wsi o tej samej nazwie. Leży

57

ona na północ od Rimavskiej Soboty i w świetle akt pro­ cesowych to właśnie tutaj Janosik został schwytany przez hajduków. Jak wiadomo, w Klenovcu prowadził spokojny żywot bacy Tomasz Uhorczik, którego często Janosik od­ wiedzał. Znajdował u niego schronienie w okresie zimy, jak też w przerwach pomiędzy rabunkami. W obecnym Klenovcu nie ma już żadnych śladów po Janosiku i jego kompa­ nie. W poszukiwaniu Janosikowych rekwizytów nasza tra­ sa wiedzie teraz prosto do słowackiej stolicy, Bratysławy. W tamtejszych zbiorach Słowackiego Muzeum Narodowego znajduje się przypisywana Janosikowi ciupaga. Do lat sześć­ dziesiątych XX wieku była przechowywana w Budapeszcie. Węgierskie muzeum otrzymało ciupagę w 1813 roku od Pio­ tra Szentivanyiego. Ciupaga, podobnie jak czapka znanego zbójnika, stanowiły na początku XX wieku przedmiot spo­ ru pomiędzy Słowakami i Węgrami. W drodze powrotnej z Bratysławy do Polski zaglądamy na chwilę do Bytczy, zamku leżącego na zachód od Żyliny. To właśnie tutaj, po wstąpieniu do wojska cesarskiego, pełnił Janosik służbę w zamkowym więzieniu pilnując Tomasza Uhorczika. Jak wspomniałem już wcześniej, był to decydu­ jący moment w jego życiorysie, bowiem to właśnie Uhor­ czik namówił go do wstąpienia do zbójeckiej bandy. Sam zamek ma średniowieczny rodowód, należał do biskupstwa nitrzańskiego. Castellum w tym miejscu postawił przed 1454 rokiem Pongrac ze Świętego Mikulasza. W latach siedem­ dziesiątych XVI wieku Franciszek Thurzo postawił na miej­ scu dawnego gotyckiego zamku nowy pałac. Jego syn Jerzy Thurzo, który w Królestwie Węgierskim dorobił się funkcji palatyna, wybudował w 1601 roku tzw. Pałac Ślubów z myślą o swoich sześciu córkach. Duży wpływ na wygląd pałacu miał architekt włoski A. Pocabełlo. Po wymarciu Thurzów zamek znalazł się w rękach rodziny Eszterhazich, którzy władali nim aż do połowy XIX stulecia. Obecnie w zamku mieści się archiwum powiatowe, a w salach Pałacu Ślubów Muzeum Poważa (Povażske Muzeum).

58

W ten oto sposób dobrnęliśmy do końca naszej krótkiej wycieczki śladami Janosika. W niektórych miejscach, jak choćby w Terchovej czy Liptowskim Mikulaszu, do dzi­ siaj kultywowane są tradycje związane z Janosikiem, co wpływa także na zwiększenie ruchu turystycznego, zaś w innych, jak w Rużomberku, można podziwiać pamiątki po Janosiku. Janosik jako zbójnik słowacki cieszy się dużą po­ pularnością w swoim kraju. Nie zapom niano o nim także po drugiej, polskiej stronie granicy, o czym świadczą liczne legendy, również te, które opowiadane są przez pienińskich flisaków.

59

główne role grali m.in.: Theodor Piśtek, Maria Fâbryova, Julius Schmidt, Ludvik Huśek i Frantiśek Horlivy. Akcja filmu rozgrywa się w górskim szałasie, gdzie baca opowiada grupie turystów legendę o Janosiku. W miarę upływu czasu słuchacze zmieniają się w postacie z legendy. Reżyser filmu nie zatroszczył się o zgodność swojego przekazu z danymi historycznymi, wprowadzając m.in. happy end. Filmowy Janosik nie kończy zatem swojego życia na szubienicy. Ja­ nosik Siakla został w 1995 roku wpisany na listę światowego dziedzictwa kultury UNESCO. Janosik jako główny bohater powrócił na filmową taśmę w 1936 roku. Reżyserem filmu był M artin Frić, a odtwórca­ mi ról m.in.: Pało Bielik jako Juraj Janosik, Zlata Hajdńkova jako Anka, Andrej Bagar grający rolę Sandora, Theodor Pistek, który wcielił się w rolę hrabiego Markusovskiego, Elena Hâlkovâ jako Zuzka i Janko Borodâc w roli sędziego. Pało Bielik był wówczas nikomu nie znanym amatorem, który został dostrzeżony przez filmowego dokumentalistę Karela Plicka i przedstawiony reżyserowi, który poszuki­ wał właśnie odtwórcy głównej roli do filmu o Janosiku. Trwający 79 minut film okazał się być wielkim sukcesem młodego aktora, który w latach następnych otrzymał kolej­ ne propozycje filmowe i postanowił zostać aktorem zawo­ dowym. W 1996 roku z okazji stulecia kina poczta czeska wydała znaczek upamiętniający tę produkcję z 1936 roku. Po prawie 30 latach od swojego filmowego debiutu Pało Bielik powrócił do postaci Janosika tym razem w roli reży­ sera filmu o karpackim zbójniku. W latach 1962-1963, w 250 rocznicę śmierci Janosika, powstał dwuczęściowy film oparty na jego własnym scenariuszu, nad którym pracował dobrych kilka lat, poszukując wszelkich śladów historycz­ nych i legendarnych o Janosiku. Pamiętając swój udany debiut aktorski postanowił główną rolę przydzielić amato­ rowi, młodemu lekarzowi Frantiskowi Kuchcie. W innych rolach wystąpili m.in.: Martin Tapâk jako Tomasz Uhorczik, Karol Zachar jako dziadek Janosika, Jaroslav Rozsival jako ojciec zbójnika, Magda Lokrencova, która zagrała

JANOSIK W KINEMATOGRAFII27

Produkcja filmowa dotycząca Janosika liczy już 4 filmy kinowe oraz jeden serial telewizyjny nie licząc filmów ani­ mowanych. Liczba ta nie obejmuje finalizowanego obecnie z różnymi perypetiami filmu w reżyserii Agnieszki Hol­ land i jej córki Katarzyny Adamik noszącego tytuł Praw­ dziwa historia Janosika. Pierwszy film o Janosiku powstał w 1921 roku, zatem jeszcze w okresie kina niemego. Reżyse­ rem trwającego 68 minut filmu był Ludovit Jarosław Siakel, jeden z dwóch braci Siaklów, którzy po pobycie w USA postanowili powrócić na Słowację. Premiera filmu odbyła się 25 listopada 1921 roku w Pradze, premiera amerykań­ ska miała miejsce 1 grudnia tego roku w Atlantic Theatre w Chicago, zaś 3 stycznia 1922 roku film pokazano w teatrze Grand Bio Universum w Żilinie. Z okazji stulecia świato­ wej kinematografii w styczniu 1996 roku film przedstawio­ no w Paryżu, w lutym zaś wyświetlono go w Siwak Cultural and Information Centre w Toronto. Warto dodać, że 4 stycznia 1996 roku zasłużony reżyser Janosika obchodził w Western Spring niedaleko Chicago swoje setne urodziny. Tam też zmarł 19 lutego 1997 roku. Ten pierwszy film o Janosiku stosunkowo niedawno mogli obejrzeć również polscy wi­ dzowie w ramach Janosikowęgo Festiwalu Filmowego, który w dniach 12—14 maja 2002 roku zorganizował krakowski Dyskusyjny Klub Filmowy „Rotunda”. W filmie Siakla i

27 Bardzo dziękuję dr hab. Arturowi Patkowi z UJ za udostęp­ nienie mi materiałów bibliograficznych do tego rozdziału.

60 V

61

matkę harnasia, Andrej Bagar jako hrabia Żuray oraz Lucia Poppova w roli Teresy. Film miał premierę 23 sierpnia 1963 roku i, jak się później okazało, był najbardziej kasowym filmem w dziejach słowackiej kinematografii. Fabuła filmu zbudowana została na ukazaniu Janosika jako wojownika o prawa i wolność słowackiego ludu. Urodzony w nędznej chacie Janosik odznacza się wrażliwością na nędzę i krzyw­ dę innych. Gdy wraca z seminarium duchownego i zasta­ je w domu skatowanego przez dzierżawcę ojca, postana­ wia zrzucić sutannę, aby pomścić doznane krzywdy. Gdy nadto ludzie hrabiego palą w odwecie, w której ginie jego matka, Janosik uchodzi w góry wraz z grupą mieszkańców okolicznych wiosek, którzy zaczynają wymierzać sprawied­ liwość na własną rękę. Zbójników otacza przychylność lu­ dzi, bowiem zagrabione dobra często rozdają wieśniakom. Oprócz wielbicieli ma jednak filmowy Janosik i zaciekłych wrogów, którzy wydadzą jego kryjówkę żandarmom. Poj­ many bohater umiera w męczarniach. Polska premiera fil­ mu miała miejsce w 1966 roku. Polska kinematografia „zmierzyła się” z tematem Jano­ sika w połowie lat siedemdziesiątych. Reżyserii filmu kinowego, jak i 13-odcinkowego serialu telewizyjnego podjął się w 1971 roku Jerzy Passendorfer. Zdjęcia do filmu kręcono m.in. na zamku w Pieskowej Skale, Niedzicy, w okolicach Ojcowa, w Dolinie Chochołowskiej, nad Morskim Okiem i przy przełomie Dunajca. Uszyto dla potrzeb filmu oko­ ło dwóch tysięcy kostiumów, tudzież sporządzono spore ilości broni siecznej i palnej. W postać Janosika wcielił się Marek Perepeczko, aktor warszawskiego Teatru Komedia. W roli pięknej Maryny wystąpiła młoda aktorka Ewa Le­ mańska. Wśród innych wykonawców byli m.in.: Bogusz Bilewski jako Kwiczoł, Witold Pyrkosz jako Pyzdra, Marian Kociniak grający burgrabiego i Mieczysław Czechowicz w roli hrabiego. Córkę hrabiego, Klarysę, zagrała Anna Dym ­ na. Premiera trwającego 110 m inut filmu miała miejsce 14 kwietnia 1974 roku.

62

Akcję Janosika osadzono na początku XIX wieku, za­ tem sto później niż żył sławny zbójnik, co - jak tłumaczył reżyser - pozwoliło „uniknąć ewentualnych kolizji z ludo­ wym bohaterem Słowaków, a zarazem sprzyjało przyjęciu konwencji komediowej: umieszczenie bohatera w Polsce porozbiorowej pozwoliło na wprowadzenie dodatkowych konfliktów dramatycznych i umożliwiło wykorzystanie elementów ośmieszających austrowęgierskiego zaborcę”. Passendorfer wyjaśniał też, że „film jest kompilacją roz­ maitych podań, legend i baśni o dzielnym zbójniku; nasz Janosik nie ma nic wspólnego z żadną konkretną postacią historyczną. Jest całkiem nowym Janosikiem, bo przecież jak pisał już Kazimierz Przerwa-Tetmajer - „Janosików było tylu, ile legend o nim ”. Fabuła filmu rozpoczyna się w momencie, gdy mło­ dy Janosik schodząc pod koniec lata z wypasu owiec staje w obronie chłopa chłostanego przez hajduków za to, że jego wóz zatarasował drogę karecie hrabiego. Zostaje jed­ nak wtedy uwięziony i wtrącony do więzienia, z którego ucieka dzięki pomocy pięknej żony hrabiego. Janosik przy­ staje do kompanii zbójników, a niebawem staje na jej cze­ le jako harnaś. Rozpoczyna się okres napadów i grabieży, o których wieści szybko rozchodzą się nie tylko po bliskiej, ale i dalszej okolicy docierając również na dwór austrowęgierski. Wojska wysłane przeciwko Janosikowi grabią jednakże okoliczne wsie, co doprowadza do sojuszu Jano­ sika ze słowackimi zbójnikami Bardosa, z którym szybko dochodzi do niesnasek z powodu dokonanych przez jego ludzi grabieży. Zbójecka kariera Janosika kończy się w m o­ mencie, gdy w tajemnicy w małym kościele bierze ślub z Maryną, ale kościół zostaje otoczony przez żandarmów. Janosik, zgodnie z prawdą historyczną, zostaje powieszony za żebro. W filmowym ujęciu ma to miejsce na pięknej hali pełnej owiec. Przed egzekucją Janosik wspomina jeszcze swoich bliskich. Świadkiem egzekucji jest młody góral, któ­ ry podejmie zbójeckie dzieło Janosika.

63

Równocześnie z kinową wersją Janosika przygotowano kilkunastoodcinkowy serial telewizyjny. Film nie jest me­ chanicznym skrótem odcinków serialu. Wykorzystano w nim fragmenty odcinków 1-3, 7, 9 oraz 12-13. Każdy z 13 odcinków serialu jest odrębną, zamkniętą historią i trwa około 45 minut. Premiera miała miejsce kilka miesięcy po premierze kinowej, 26 lipca 1974 roku. Tytuły poszcze­ gólnych odcinków serialu są następujące: Pierwsze nauki, Zbójnickie prawa, W obcej skórze, Porwanie, Tańcowali zbójnicy, Worek talarów, Beczka okowity, Dobra cena, Po­ bór, Wszyscy za jednego, Trudno - miłość, Pobili się dwaj górale, Zdrada. Oprócz filmów kinowych oraz serialu telewizyjnego Janosikowa kinematografia może poszczycić się powstałym w 1976 roku pełnometrażowym filmem animowanym o przy­ godach karpackiego zbójnika. Ten trwający 78 minut film zatytułowany Zbójnik Jurek wyreżyserował Viktor Kubal. Ostatnim akordem Janosikowej kinematografii jest film Agnieszki Holland i jej córki Katarzyny Adamik zatytu­ łowany Prawdziwa historia Janosika, na produkcję którego pewne środki przeznaczył nawet słowacki parlament. Sce­ nariusz filmu napisała słowacka scenarzystka i reżyserka Eva Borusovicova. W aktorskiej obsadzie zobaczymy m.in. Vaclava Jiraćka, który gra Janosika, Ivana Martinka, które­ mu powierzono filmową rolę Uhorczika, Halinę Mlynkovą, grającą karczmarkę, a z polskich aktorów Michała Że­ browskiego jako Huncagę. Premiera filmu planowana była na luty 2004 roku, ale zdjęcia do filmu zostały przerwane z powodu braku środków finansowych. Obecnie, po kilku­ letniej przerwie, twórcy powrócili do sfinalizowania filmu, który wejdzie na ekrany kin w jesieni 2009 r. Zapewne bę­ dzie to ciekawa konfrontacja z poprzednimi produkcjami.

PROTOKOŁ PRZESŁUCHANIA JANOSIKA PRZED SĄDEM Roku 1713, dnia 16 miesiąca marca w mieście Święty Mikulasz, z okazji posiedzenia śledczego sądu gardłowego dane pytania sławnego urzędu żupy liptowskiej, jak również dobrowolne przyznanie się przezornego Juraja Janosika z Tierchowej, naczelnika rabusiów i zbójników, przez tortury jego należycie sprawdzone, następują: Pytanie 1: Niech powie tenże Juro Janosik, kiedy to w ubie­ głym czasie na zbójnictwo się puścił, kto go do tego na­ mówił. ś

Na 1 pytanie zeznaje: Że go na to był Uhorćik namówił, który został w Górach Kremnickich. Pytanie 2: Niech powie, czy nie był w porozumieniu ze zdraj­ cami kraju i Ojczyzny węgierskiej, zwłaszcza z takimi, któ­ rzy są w Polsce na wygnaniu. Na to pytanie nic nie odpowiedział. Pytanie 3: Niech powie, gdy na Górze Streczniańskiej rabo­ wał, konie żylinczanom zabrał, na co te konie i broń prze­ znaczył. Odpowiedź: Że koni na pastwisku pod Strecznem nie zabrał, żeby przez miasta i wioski na nich się przenosił. Pytanie 4: Niech ujawni wszystkich kompanów, którzy z nim od początku zbójowali, gdzie są i gdzie się podziali. Pytanie 5: Niech zezna sławnej żupie liptowskiej, gdzie się zatrzymywał, z kim miał porozumienie, a w szczególności na Tierchowej i okolicznych wsiach.

64

65

Przy pytaniu 4 i 5 odwołuje się do 1 i 6 punkt swojego zezna­ nia złożonego dla sławnej żupy trenczyńskiej.

rowali się, że z nim pójdą. Do tego dodaje, że jeden z nich był ospowaty i że pasterze sami dla siebie zarżnęli owce.

Pytanie 6: Niech zezna, gdy był złapany tego roku w żupie kishontiańskiej, w jaki sposób pan wiceżupan tej żupy go zwolnił i kto najwięcej za nim się wstawiał i kto go oswo­ bodził.

Pytanie 12: Do świętojańskiego szałasu i do porubskiego, i rewuckiego, kto go przyprowadził, i którzy gazdowie i ow­ czarze z nim tam byli i jak wiele szkód uczynili.

Przy pytaniu 6 odwołuje się do tego samego zeznania. Pytanie 7: Niech zezna, czy był tam, gdy łońskiego roku mię­ dzy Vychodną i Vażcem nad Garajowym potokiem żonę oficera w powozie napadli, towar zabrali, gdzie go podziei komu go dali. Na pytanie 7 w ogóle nic nie odpowiedział Pytanie 8: Niech zezna, czy miał kryjówki na Szczyrbie, w Vażcu, w Tepliczce i niektórych osadach, zwłaszcza w Szczyrbie u tych gazdów, u których niemieckiego ofice­ ra towar znaleźli i przez sławną żupę zostali schwytani. Na pytanie 8 nic nie odpowiedział. Pytanie 9: Niech zezna, na co patrząc albo kompanów na Kisucach tak i pozostałych, którzy go w Klenowcu odeszli, byłby na lato zatrzymywał. Tak i przez to chciał łońskiego roku pod Warinem, gdzie się nazwał hersztem. Na pytanie 9 nic nie odpowiedział. Pytanie 10: Gdy był łońskiego roku albo także na Hovaldach (Hochwaldy) liptowskich trzeciego roku syna Kovaća z Bobrovca, czy on zabił tego roku za Vychodną, czy on na Hovaldach tego roku wino kupieckie pił i czy nie miał w tym czasie kryjówki. Na pytanie 10 zeznaje: Na pierwsze pytanie nie zeznaje nic, a na drugie, że sam z tymi kompanami i furmanami na Hovaldach wino pił. Pytanie 11: Gdzie z tych Hovaldów był poszedł, przybywszy na wielkobobrowiecki szałas, kto z nimi był, czy miał ta­ kich z owczarzy i gdzie indziej, którzy go przechowywali, czy też którzy mu ślubowali i do niego się werbowali. Na pytanie 11: Że nie miał na wielkobobrowieckim szałasie nikogo, który by go ukrywał i że nie był oprócz pięciu i że na likawskim szałasie Niżnym i Wyżnym dwaj owczarze ofia­

66

Odpowiedź: Że najpierw byli na rewuckim szałasie, gdzie jed­ ną owcę zarżnęli, potem na lipawskich dwóch po jednej, potem na Porębskim trzy, jedną sami, a gdy pasterze ka­ zali, to na chybskim jedną i na ważeckim dwie. Pytanie 13: Gdy w Górach Kremnickich napadał, jak i od kogo wiedział, że pan Radvansky Janos będzie jechał do Turca pochować pana Petrocego. Odpowiedź: Że jednego człowieka schwytali, od którego do­ wiedzieli się, że pan Radvansky jechał Petrocego pocho­ wać i to powiedział, że pocztarza schwytali, który im tabak dał. Pytanie 14: Na Żarach, gdy pana Rêvai Pala obrabował, gdzie jego wielmożności towar podział, zwłaszcza flinty, które były wyjątkowe. Odpowiedź: Że szabla dostała się Turiakovi; flinta, która była wyjątkowa, Uhorcikovi, niż tę samą szablę w srebrze ukradł kompan, który jechał do Polski; druga flinta dostała się Chlastiakovi a trzecia Turiakovi. Następnie srebrne nici dostały się Turiakovi, które na Kisucach komuś darował. Pytanie 15: Gdy poniżej Sokoła płynącą łódką żonę pastora ze Świętego Jana obrabował, gdzie pieniądze i suknie po­ dział i kto ich w tym czasie pod Lipowcem przewiózł i kto był ich przewodnikiem. Odpowiedź: Że nigdzie przez Wag nie przechodzili, niż niżej Żyliny gdy przechodzili, nie wie, żeby pieniądze ktoś wziął, kożuszek i pozostałe wszystkie rzeczy Śutkowie wzięli. Pytanie 16: Czy nie miał porozumienia z Rusnakiem ze Sturnej, który nazywał się Ivan Janosik, następnie Valentym Vozarnych lub Oreśiakiem Polakiem. Na pytanie 16 nic nie odpowiedział. Pytanie 17: Martina Mravca, którego z nim przyprowadzili, czy dawno miał z nim porozumienie i czy on ich przechowywał.

67

i

Odpowiedź: Ze u tegoż Martina Mravca z Klenovca najczęś­ ciej się zatrzymywał i tam pieniądze tracił, a ten sam Mravec powiedział, że przed tym u hajduków był i w Klenovcu osiadł Do tego jeszcze dodał, że Mravec wiedział, że on tym zbójnikiem jest. Pytanie 18: Czy bystryczan, wdowę po Tekuśu, Michała Quindeliha, Joannesa Landkolzera, wdowę po Parvym Jadwigę czy on obrabował lub jego kompani im szkodę uczynili. Na pytanie 18 nic nie odpowiedział po za tym, że dlatego ze­ znający był łapany w Hrachowie, ale że się wytłumaczył, że w tym czasie był w Klenovcu. Pytanie 19: Czy był w Dolinie Malatyńskiej, wraz z innymi Zmeśkala Ladislava obrabował, innym również szkodę czyniąc. Na pytanie nic nie odpowiedział. Pytanie 20: Gdzie miał kryjówki w Liptowie lub w górach lub u gazdów, a w szczególności gdzie ma pieniądze, tak srebr­ ne, jak inne rzeczy. Nic nie odpowiedział. Pytanie 21: Niech zezna, czy miał jakieś porozumienia z ko­ walami ze Świętej Anny z Liptowa, albo z innymi miesz­ kańcami tej Świętej Anny. Nic nie odpowiedział. Pytanie 22: Niech powie, czy na Górach Kremnickich bystryczance Jadwidze Parvi zabrał sześć niebieskich nici pereł wielkich, dwa łańcuszki srebrne, trzy spódnice nowe, dwie wełniane, jedną z innego materiału, trzy łokcie sukna an­ gielskiego, jeden kapelusz aksamitny, jakie panie noszą i pół płata płótna lnianego. Nic nie odpowiedział.

były z wozów bystrzyckich, które obrabowali, do tego też ozdobny złoty sznur, który dali pani komendantce murańskiej. Nic nie odpowiedział. Pytanie 25: Gdy dom Pana Lehockiego lśtvana napadli, pa­ nią zbili, z którymi kompanami tam był, a łup, który wziął, gdzie podział. Odpowiedź: Że gdy Ottlika Sandora pobili, był tam. Pytanie 26: Czy Orawiakom Galusom na Równej Górze rów­ nież zabrał rzeczy, z którymi kompanami i komu ich dał. Nic nie odpowiedział. Pytanie 27: Z piwnicy Kaforce na Zaskovej wzięli dwieście złotych, gdzie ich podzieli i z którymi kompanami. Odpowiedź: Że tejże Kaforce wzięli jeden talar cesarski, który zeznający zamienił. Nic nie odpowiedział. Pytanie 28: Z jakiej przyczyny jego pod Żyliną z koła zdjęli, kto go zdjął i w jaki sposób. Nic nie odpowiedział. Pytanie 29: Niech zezna, czy nie miał porozumienia z Orawiakami - z Krupą Sandorem, Jurem Krupą, z Jurem Żuborem i z Matejem Żuborem. Nic nie odpowiedział.

Pytanie 23: Gdy razem z kompanem tańczyli w Kokavie, w Klenovcu, powiedział jego kompan, że da kobiecie, przyszłej narzeczonej Mravca, ćwiartkę pieniądza i dużo sukna. Odpowiedź: Że słyszał tam od innych gazdów, że ten jego kompan to mówił. Pytanie 24: Które pasy poznali u hajduków, które dosta­ li od Mravca w Klenovcu, gdzie jego schwytali, czy nie

68

69

5. Kto im wreszcie i w jaki sposób broń, amunicję, dach nad głową i strawę dawał? Odpowiedź: Już wymienieni Śutkovie im półtora funta prochu dali i do rąk więcej dla siebie w górach dodawali.

. Z jakiego powodu lub z jakich pobudek, lub z czyjego poduszczenia, gdzie i z którymi kompanami zaczął zbójo­ wać. Na pierwsze pytanie odpowiada, że go z Predmira Thomek Uhorćik na to namówił, który na Górach Kremnickich skończył. Jego innymi kompanami byli Satora z Polski z Soli, który w Cieszynie zmarł. Pavel Gaśparec alias Mlynarćik, Zradovsky, który również w Cieszynie utracił życie, Bartek, który w Predmieri przy owcach służył, w Cieszynie też skończył, z Długiej z Kisuc Ondraś, który też w Cieszynie skończył, do których (w 1711 r. około św. Michała) przystał. 2. Czy od tego czasu był przez kogoś schwytany i za czyją zgodą i czyją pomocą stąd uciekł? Odpowiedź: W żupie malohonckiej, w kasztelu na Hrachowie był uwięziony, a schwytany we wsi Klenowec na święto św. Demetriusza, zeznaje, że oficerom żupnym nic nie dali oprócz małych darów, sera, pięć skórek lisich, ani więcej nie obiecali. Do tego dodaje, że siedem serów dali. Których i w których łotrostwach lub sytuacjach miał wspól­ ników i czy oni z własnej woli lub za namową lub raczej przez bałamuctwo do niego przystali i jak długo razem zbójowali? Na pytanie 3 zeznaje, że ich namawiającymi byli Śutka z Krasnej, Juro i Kubo, którzy dawali im strawę, z Zakopćia z folwarku Jano, do którego sami chodzili i on wiedział o nich, oni potem jemu ze sprzedaży dawali i pieniędzmi płacili. . Kogo gdzie obrabowali albo łup od niego wzięli i jaką część z niego dostał? Odpowiedź: Innego niż tylko pieniądze nie dostali, którymi między sobą się podzielili.

70

6. Gdzie i u kogo, i w jakim czasie i w jaki sposób byli ukry­ wani i czy przez kogoś o swoim grożącym prześladowa­ niu i pojmaniu byli powiadomieni, ale przede wszystkim o spotkaniach z Ratajem będzie przesłuchiwany. Odpowiedź: W Kokavie w żupie malohonckiej u Kovalćika Ondrejika był trzy tygodnie tam tej zimy, u którego był się na służbę zgodził, a od którego do tegoż wyżej wspo­ mnianego Śutka odszedł. Zeznaje dalej, że on nie miał z Rafajem żadnego porozumienia jak jego kompani, jak Uhrik i inni wyżej wymienieni powiedzieli, że im proch, kule i inne rzeczy donosił. 7.

Które i jakie rzeczy ma odłożone, do kogo należą, u kogo i na którym miejscu ma schowane on sam lub jeqo kom­ pani?

Odpowiedź: Że schowków żadnych nigdzie nie mają i że na Wielką Noc u Hvezdaka na Krasnej dwa garnce piwa wy­ pili, że on dobrze wiedział, kto oni są. Do tego dodaje że u Presuchego żony Huncaga miał schowanych 80 flore­ nów, dla których ją zamęczyli zbójnicy i wzięli. 8. Czy komuś z łupów dar uczynił, aby nie był prześladowa­ ny i chwytany i z jakiego powodu karczmarzowi tierchowskiemu Rajćanovi ten srebrny puchar albo żonie i córce jego darował, a czy ten karczmarz tajnie ich u siebie ukrywał lub potajemnie zaopatrzył i jakieś porozumienie z nimi miał? A podobnie karczmarz ze Skalicy Kudlak i z Dunajova Koriskvel, karczmarz w Zakusti, albo niektó­ ry przełożony, albo wójt oszczadnicki, albo hajducy żupy, ale najbardziej Jana Liticky z jakiego powodu wzdragał się ich prześladować i czy miał z nimi jakąś umowę? Odpowiedź: Że w nagrodę karczmarce tierchowskiej dali srebrny puchar, że im ona tytoń, piwo, gorzałkę i inne rzeczy w domu dała i że Joannes Liticky hajduk strażnik nie miał z nimi żadnego porozumienia. Wójta oszczadnickiego nawet nie zna.

71 i

9. Którzy jego wspólnicy, w której wsi i u którego gospoda­ rza w domu albo w górach, w jakiej kryjówce i czy we wspólnej kryjówce mieszkają i czy na tym miejscu łup ze sobą mają, albo na innym miejscu mają? Odpowiedź: Że nie wie, gdzie są jego kompani i które rzeczy mieli, jakie ze sobą wzięli. 10. Czy rzeczy w srebrnym naczyniu złożone w Velhorze wy­ brał i jak to tam jest, czy wie kto o tym w Tierchowej, albo również o innych kryjówkach, w szczególności syn albo krewny wójta? Odpowiedź: Że nigdy takiego naczynia nie miał oprócz tego pucharu, który wyżej wymienionej karczmarce dał. 11. Czy niejaki Gwizdała był jego wspólnikiem i czy Sykora i jego synowie coś na sprzedaż zanieśli i czy ich rzeczy albo ich samych gdzieś skrywali? Odpowiedź: O Gwizdale już powiedział, o Sykorze, potem Adamowi, że im niekiedy na szałasie sera i żentycy dał i temu Śustkovi z jakiego powodu kabat i spodnie dał tego nie wie. 12. Czy miał udział w obrabowaniu Ślązaka Vitka Sity, gdzie jego pieniądze się podziały i w jaki sposób i między kogo podzielone były, podobnie czy niejaki Pivovarói, Ślązak z Jablunkova, czy miał z nimi porozumienie i udział w łu­ pach? Odpowiedź: Że nie był jeszcze tam, gdzie Vitka napadli, gdyż był u Uhorćika w domu, ale bardziej tam był Moravćik, którego w Beskidach kompana zabili, drugi Garel ze Soli,' trzeci Turiak Juro i Gabor z Valkovej i że ci czterej go ob­ rabowali. Do tego zeznaje jeszcze Jabłonkovego ze Ślą­ ska krawiec Martin miał z nimi porozumienie i im kabaty u Rataja szywał. 13. Co było przyczyną morderstwa przez niego wykonanego byłego dostojnego ojca i plebana z Domanidzy i czy ktoś go do tego wynajął, wykorzystał lub czy było mu to pole­ cone. Wreszcie, czy inne morderstwa w innych miejscach jakiego rodzaju i w jaki sposób popełnili? Odpowiedź: Dwaj kompani wspomniani, Plavćik z Dunajova i Turiak strzelili do niego, a on (pleban) w tym czasie wodę

72

pił ze studni i że od tego pana księdza nic nie wzięli i że go Huncaga przestrzelił. 14. Gdzie dostały się rzeczy i ubranie tego orawskiego ple­ bana, jadącego ze swojej siedziby doliną Wagu, a na gó­ rze streczniańskiej obrabowanego? Odpowiedź: Że Uhrik pana księdza pod Strecznem obrabo­ wanego kożuszek wziął. Kapelusz zeznający dostał, który Uhrik od niego odkupił. Z pieniędzmi się potem podzielili, które najwięcej na Dunajovie i w Klenovcu przepijali, najwię­ cej u tego, który razem z nim w Klenovcu był pojmany. ■

15. Czy jakieś kościoły w Królestwie Węgierskim i Polskim, księstwie śląskim i marchii morawskiej obrabowali, które to były, przy czyjej pomocy i w czyjej obecności to się stało, jakie rzeczy stąd wynieśli, gdzie się one podziały, gdzie są ukryte, niech prawdziwie i ze wszystkimi okolicz­ nościami wyjaśni! Na pytanie 15 nic nie zeznaje, poza tym że kompani czterej wspomniani, do których on się przyłączył, żeby w Polsce, w Śląsku i gdzie indziej zbójowali. 16. Czy ukradzioną z któregoś kościoła hostię przenajświęt­ szą do celów profanacyjnych swojej broni użyli lub do in­ nych celów, przybitą do drzewa przestrzelili, aby krew z niej kapała i jaki skutek w rzeczywistości przy tym był, kto ten straszny czyn wykonał, czy złej pamięci Jakub Śustek przy popełnieniu tego przestępstwa był obecny i w nim uczestniczył i czy u siebie lub u swoich kompanów po­ dobną świętość ma i wreszcie, gdzie i od kogo ją sobie załatwili? Odpowiedź: Że Uhrik kompan na Górach Kremnickich skoń­ czył. Na pozostałe nie odpowiada w ogóle nic. 17. Jego wspólnik Uhorćik gdzie się podział i gdzie ma scho­ wane swoje rzeczy, u kogo między innymi pewnym Morawiakom zabrane obrusy, ręczniki i podobne rzeczy ukryte ma, wreszcie Huncaga Bacaj Kovalćik gdzie jest i czy z kimś w Staśkach lub w Rakovej ma zmowę? Odpowiedź: Że Uhrik kompan na Górach Kremnickich na strzelających do nich hajduków napadł, a gdzie się po­ dział nie wie, słyszał, że od Morvćikov (Morawiaków) Uh-

73

rik obrusy i ręczniki zabrał, alo gdzie ich podział zezna­ jący nie wie. Huncaga inaczej wspomniany wyżej Turiak z Tomasem Polakiem do owczarzy na Kisuce odszedł. Do tego dodaje, że minioną zimę na Radhosce u Macieja Gadaśa inaczej Rusaka półhak miał i stąd go wziął.

DOBROWOLNE JEGO NA PYTANIA MĄDREGO I PRZEZORNEGO TANA SIPOSA MIESZCZANINA ŻYLIŃSKIEGO (

V

V

O

Zeznaje w ten sam dzień 5 października 1711, że tenże Janośiak z Huncem inaczej Uhrikiem te sukna i inne rzeczy wymienione zabrali, a że to sukno, płótno Martinkovi Karajćiemu z Jabłonkova, to potem ze Stoligą za Beskidem w górach mieszkającym sprzedali, z której sprzedaży z Uhorćikiem dostało się im złotych 70, które to pieniądze, ponieważ tam Uhorćik się ożenił, temu Stoligovi pożyczał i aż do teraz u niego są. Na 2 pytanie zeznaje wprost, 10 maja 1712, że pod Strecznem temuż Joannesovi Śipośovi wziął z kompanami za­ równo pas, jak i cztery złote. I że w Tierchowej, gdzie ich zbili te rzeczy zostały. Na pytanie pana Skałki dobrowolnie zeznaje, że pierścion­ ki rozdał dziewkom i kobietom w Tierchowej. Dziewce karczmarza dwa, Liti Janćinej jeden, Vrabelicnej jeden, Mlynarovej Katre jeden, karczmarza żonie, dziewczynie Gingoloviego jeden. Złote rzeczy ze szkatułką wziął Plavćik z Dunajova. Łyżki srebrne trzy, które mu się dostały, a pałasz, który w górach w lesie jodłowym za handlowskimi górami ma, o którym wie ten Turiak, który z Klenovca uciekł do Polski. Pieniędzmi potem podzielili się, zegarki z pozostałą bronią, z ubraniami też są w tym lesie. W Mlynarovej stodole zostawił siodło z konia wyżej wy­ mienionego pana Skałki. Zdobny kabat i to co było w tor­ bach rozwiązali z konia i tam wszystko zostało. Dodatek do punktu 1 śledztwa, że kompani Tomaśa Uhorćika, jeszcze wpierw, nim zeznający się do nich byli przyłączyli ze wsi Nowej Pavel Bernatik, drugi Vraber ze Staśkova, trzeci Huncaga inaczej Turiak ze Staśkova, czwarty z Rakovej Kovalovski, piąty Bagar, szósty Turiak, siódmy Gaborćik, ósmy Kubo Chlastiakov z Otoznic, dziewiąty z Soli %

75

w Polsce Gavlov, dziesiąty Kovacik Moravcik z Moraw, jedenasty z Dlhej Ondraśm wysoki czerwony pachołek, dwunasty Satora z Polski, trzynasty Vavrek też z Polski, czternasty Zradovsky Pavel Mlynarćik.

ZEZNANIE NA TORTURACH TEGOŻ JURAJA JANOSIKA MIMO ŻE DOBROWOLNIE PRZYZNAŁ, O CO BYŁ PYTANY 1. Że w Dolinie Świętojańskiej pana Zmeśkala obrabował, co wcześniej taił. 2. Że panią oficerkę Schardonkę między Vychodną a Vażcem obrabował, a cały jej towar do kabata zawinął i pod skałę schował. Oprócz tego dwie peruki na głowę zabrał i flintę dla kompana wzięli. Schowane rzeczy jeden pastuch znalazł i wziął i że ten sam pastuch był tam, gdzie tej pani zabierali i był furmanem. 3. Gdy się jedzie od Jabłonki na Klenoviec do Cesarskich lasów, po prawej ręce, na zboczu na jednym lesie jodło­ wym jest wycięta ręka na buku, gdzie ma swoje rzeczy schowane. 4. Że syn wiejskiego sługi Bikoś Matej chciał z nimi iść, który z nimi w wierzbinach niżej Tierchowej się zmawiał. %

5. Że Turiak Huncaga u swojego stryja w Rakovej się zatrzy­ mywał. 6. Że na Klenovcu u Dubrika, przy którego owcach był, ma pożyczanych siedem złotych, który to gazda wiedział, że jest zbójnikiem. 7. Również na Kokavie u Mackovego Martina ma też sześć dwutalarówek, który nie wiedział że jest zbójnikiem.

77

vll {

i r

oil

BIBLIOGRAFIA

4

Antolova R., OzbojstweJurajaJanosika, Liptovsky Mikulas 2001 •

1

Bielawska T., ¿7 życiodajnych zdrojów..., Warszawa 1996 Biesaga M., Sroka S.A., List zbójników z 1493 r. ijegojęzyk, Studia Źródłoznawcze, t. 45,2007, s. 49-57 Brtań R., Na tropie Janosika i polskich zbójników, Pamiętnik Sło­ wiański, 1.18,1968, s. 167-186 Czajka M., Kamler M., Sienkiewicz W., Leksykon historii Polski, Warszawa 1995 Długopolski E., Z życia zbójników tatrzańskich, Pamiętnik Towa­ rzystwa Tatrzańskiego, 1917, s. 39-48 Dolińska E., Pejzaż z osowiałym bohaterem, Film, 1974, nr 16 (66) Dzięciołowskii S., Kłopoty z Janosikiem, Wierchy, t. 65, 1999 (druk: 2000), s. 109-116 Encyklopedia Słoweńska, t. 2, Bratislava 1978, s. 479-481 Gasparikova W., Janosik. Obraz zbójnika v narodnej kulturę, Bratis­ lava 1988 Goszczyńska J.Janosik - słowacki bohater romantyczny, Pamiętnik Słowiański, t. 45/46,1995/1996, s. 101-111 Goszczyńska M it Janosika w folklorze i literaturze słowackiej XIX wieku, Warszawa 2001 Grand Larousse encyklopedique, t. 6, Paris 1962 Haraksim E., Słoweńska ucasf v protihabsburskychpowstaniach v druhej poi. 17. a zac. 18 storocia, w: Prispewky k dejindm wychodneho Sło­ weńska, Bratislava 1964, s. 157-166

t

I

Houdek I., Janosik w swetle sudnych spisów a podia ludoweho podania, Slovenske Pohlady, t. 45,1929, s. 41-50,111-115

79

Houdek I., Janosik t. 52,1936, s. 574-576

vofilme a

v Slovenske pohl’ady. NykaJ., Spływ przełomem pienińskim, Warszawa-Kraków 1984 Ochmański W., Zbójnictwo góralskie. Z dziejów wałki klasowy na wsigóralskiej, Warszawa 1950

Houdek I., Vyznanie zbójnikaJuraJanosika, Praha 1937

Huscava A., 0 ännosti zbojnickych druzin na severovychodnom SlovenRadwańska-Paryska Z., Paryski W.H., Wielka Encyklopedia Ta­ sku na konci XV.stor. (Bardejovskyvyhrazny list vo svetle historie), trzańska, Poronin 1995, s. 452-454 Historicke stüdie, t. 2,1956, s. 181-215 Reychman J., Odnalezienie metryki Janosika, Wierchy, t. 12, 1934, Janicka-Krzywda U., Niespokojne Karpaty czyli rzecz o s. 174 Warszawa-Kraków 1986 Slovensky Biograficky Slovnik, t. 2, Martin 1987, s. 528-529 Janicka-Krzywda U., Poczet hamasi karpackich, Warszawa-Kra­ ków 1988 Sochań P., Zbójnik Juro Janosik, akym boi v skutocnosti, Bratislava 1924 Janicka-Krzywda U., Zbójnicy w piśmiennictwie XIX i X X wieku. Sroka S.A., Wokół kontaktów dawnych ziem węgierskich z Polską w Zbójnicy w oceniegórali karpackich, Wierchy t. 53,1984 (druk1988), s. 163-175 średniowieczu, Bydgoszcz 2002 ♦

*

Karcz D., Filmy płaszcza i szpady, Warszawa 1973 KoćisJ., NeznamyJandśik, Martin 1986 Krzyżanowski J., ProcesJanosika, Warszawa 1936 Maciejewski T., Narzędzia tortur, sądów bożych i prób czarownic, Ko­ szalin 1997 Melicherćik A., Historicka postava Juraja Janosika, Historicky sbornik, 1.10,1952, s. 276-292 Melicherćik A., Juraj Janosik. Hrdina protifeuddlneho odboja slovenskeholudu, Bratislava 1963 (poprzednie wydanie- Praha 1956) Melicherćik A.,Janośikma tradicia na Slovensku, Bratislava 1952 Melicherćik A., K otazke vzniku zbqjnictva v Karpatoch, Slovensky narodopis, t. IV, 1956, nr 2, s. 163-194 Michałek J., Tematika zbcjnictva v slovenshom a polskom etnologickom vyskume, w: Polsko-słowackie stosunkipo roku 1918, red. H. Miecz­ kowska, J. Hviść, Wrocław 2002, s. 129-136 Nowak F.,Janosik, Filmowy Serwis Prasowy, 16-31 marca 1974, nr 6 (310)

80

Sroka S.A., Rozboje na pograniczu polsko-węgierskim w XV wieku, Studia Historyczne, t. 45, 2002, s. 251-260 Sroka S.A ., Janosik ijego poprzednicy w zbójnickim rzemiośle w Karpa­ tach, w: Późne średniowiecze w Karpatach polskich, red. J. Gancar­ ski, Krosno 2007, s. 307-317 Sroka S.A., Węgry, w: Encyklopedia Historyczna Świata, t. 9, Kraków 2001, s. 290 ska Kapituła 1937 Vad’ura }., Jdnośikcnry doklad v trencianskom archive, Sbornik KM Trnava, t. 2,1956, s. 109-115 Wróbel Z., Zbójnictwo na Podhalu, Częstochowa 1929 Żabiński G., Działalność braci Piotra i Mikołaja Komorowskich na Górnych Węgrzech w latach 1440-1457 (w świetle badań w archiwum bardiowskim), Studia Historyczne, t. 43, 2000, s. 3-25 Żabiński G., Bratczykowie w dziejach Węgier w XV wieku, Kraków 1998 (maszynopis pracy magisterskiej w Instytu­ cie Historii UJ)

81

Subscribe

© Copyright 2013 - 2019 AZDOC.PL All rights reserved.