Okręty Wojenne 063 (2004-1)

NNaa ookk∏∏aaddccee:: Wizja artystyczna brytyjskiego trimarana klasy «FMCS» o wypornoÊci 8 000 ton, który byç mo- ˝e b´dzie budowany dla Royal Navy. f...

22 downloads 450 Views 5MB Size

W NUMERZE Dwumiesi´cznik Vol. XIV, Nr 63 (1/2004) ISSN-1231-014X

Marcin Schiele Maciej S. Sobaƒski Z ˝ycia flot

Redaktor naczelny Jaros∏aw Malinowski Kolegium redakcyjne Rafa∏ Ciechanowski, Micha∏ Jarczyk, Maciej S. Sobaƒski Wspó∏pracownicy w kraju Mariusz Borowiak, Grzegorz Buka∏a, Andrzej Danilewicz, Przemys∏aw Federowicz, Maciej K. Franz, Jan Front, Tomasz Grotnik, Krzysztof Hanuszek, Marek Herma, Krzysztof Kubiak, Piotr Kubiszewski, Jerzy Lewandowski, Andrzej Nitka, Grzegorz Nowak, Grzegorz Ochmiƒski, Jaros∏aw Palasek, Radomir Pyzik, Jan Radziemski, Marcin Schiele, Maciej Szopa, Marek Sup∏at, Tomasz Walczyk Wspó∏pracownicy zagraniczni BIA¸ORUÂ Igor G. Ustimienko BELGIA Leo van Ginderen, Jasper van Raemdonck, CZECHY René Greger, Ota Janeçek FRANCJA Gérard Garier, Jean Guiglini, Pierre Hervieux HISZPANIA Alejandro Anca Alamillo HOLANDIA Robert F. van Oosten IZRAEL Aryeh Wetherhorn LITWA Aleksandr Mitrofanov MALTA Joseph Caruana NIEMCY Siegfried Breyer, Richard Dybko, Hartmut Ehlers, Jürgen Eichardt, Zvonimir Freivogel, Bodo Herzog, Werner Globke, Reinhard Kramer, Peter Schenk, Hans Lengerer ROSJA Siergiej Ba∏akin, Borys Lemaczko, Niko∏aj W. Mitiuckow, Konstantin B. Strelbickij STANY ZJEDNOCZONE. A.P. Arthur D. Baker III SZWECJA Lars Ahlberg, Curt Borgenstam UKRAINA Anatolij N. Odajnik, W∏adymir P. Zab∏ockij WIELKA BRYTANIA Ralph Edwards W¸OCHY Maurizio Brescia, Achille Rastelli

5

Ucieczka Goebena

38

69

Maciej S. Sobaƒski Marynarka Wojenna Singapuru

Wizja artystyczna brytyjskiego trimarana klasy «FMCS» o wypornoÊci 8 000 ton, który byç mo˝e b´dzie budowany dla Royal Navy. fot. BAE Systems via Wojciech ¸uczak

80

59

Jaros∏aw Malinowski Morskie nowoÊci z Chin, cz´Êç II

Nak∏ad: 1500 egz.

Na ok∏adce:

45

Jaros∏aw Palasek Amerykaƒskie Êmig∏owce desantowe typu Iwo Jima, cz´Êç III Jan Radziemski Radzieckie okr´ty podwodne typu Yankee (Projekt 667), cz´Êç I

Sk∏ad, druk i oprawa: DRUKPOL Sp. J. Kochanowskiego 27, 42-600 Tarnowskie Góry tel. (032) 285-40-35 e-mail: [email protected]

26

Maciej S. Sobaƒski Japoƒskie lekkie krà˝owniki typu Agano, cz´Êç I Przemys∏aw Federowicz Niemieckie tra∏owce cz´Êç V – s∏u˝ba bojowa

52

13

Alejandro A. Alamillo, Niko∏aj W. Mitiuckow Krà˝ownik Reina Victoria Eugenia, cz´Êç I Radomir Pyzik „Czarny dzieƒ” Floty Czarnomorskiej

Adres redakcji Wydawnictwo „Okr´ty Wojenne” Krzywoustego 16, 42-605 Tarnowskie Góry Polska/Poland tel: +48 (032) 384-48-61 www.okretywojenne.pl e-mail: [email protected]

© by Wydawnictwo „Okr´ty Wojenne” 2004 Wszelkie prawa zastrze˝one. All rights reserved. Przedruk i kopiowanie jedynie za zgodà wydawnictwa Redakcja zastrzega sobie prawo skracania i adjustacji tekstów. Materia∏ów nie zamówionych nie zwracamy. Redakcja nie ponosi odpowiedzialnoÊci za treÊç publikowanych artyku∏ów, które prezentujà wy∏àcznie opinie i punkt widzenia ich autorów.

Grzegorz Ochmiƒski Admira∏ Popow i jego „popowki”

Maciej Szopa

19

2

Recenzje

76

Z ˝ycia flot Chilijski okr´t podwodny O’Higgins w doku stoczni DCN. fot. Marina de Chile

Êlono na 140 osób, w tym 40 oficerów i 24 podoficerów. Nowe okr´ty majà podjàç s∏u˝b´ w roku 2007 s∏u˝àc do wsparcia w∏asnych wojsk làdowych operujàcych w dzia∏aniach zbrojnych czy misjach humanitarnych pod auspicjami NATO lub ONZ.

KOREA P¸D. Kolejny niszczyciel

CHILE Nowy okr´t podwodny W dniu 23 paêdziernika 2003 roku w stoczni DCN w Cherbourgu odby∏ si´ chrzest nowego okr´tu podwodnego marynarki wojennej Chile o nazwie O’Higgins nale˝àcego do francuskiego typu Scorpene. W uroczystoÊci wzià∏ udzia∏ Minister Obrony Narodowej Chile Bachelet, dowódca marynarki wojennej adm. Vergara Villalobos i zaproszeni goÊcie. O’Higgins jest pierwszym z serii 2 jednostek tego typu zamówionych w stoczniach Francji i Hiszpanii dla zastàpienia liczàcych ju˝ ponad 30 lat okr´tów brytyjskiego typu Oberon - O’Brien i Hyatt (ten ostatni zosta∏ ju˝ rozbrojony w roku 2000). Zgodnie z planem pierwszy z nowych okr´tów ma wejÊç do s∏u˝by w II po∏owie 2004 roku, zaÊ drugi - Carrera w roku 2005. WypornoÊç nawodna jednostek typu Scorpene wynosi 1 430 t, a podwodna 1 570 t przy d∏ugoÊci 63,5 m, szerokoÊci 6,2 m i zanurzeniu 5,2 m. Uzbrojenie stanowi 6 wyrzutni torpedowych kal. 533 mm z zapasem 18 konwencjonalnych torped. Klasyczny uk∏ad nap´dowy zapewnia w zanurzeniu maksymalnà pr´dkoÊç 21 w´z∏ów. Dzi´ki systemowi MESMA jednostka mo˝e pozostawaç nieprzerwanie w zanurzeniu nawet 15 dób. Okr´ty mogà bezpiecznie operowaç na g∏´bokoÊci 300 m prowadzàc oceaniczne dzia∏ania przeciwko celom podwodnym i nawodnym. AutonomicznoÊç wynosi 50 dób, a zredukowana dzi´ki szerokiemu zastosowaniu automatyki za∏oga liczy 31 marynarzy i oficerów.

2004-2011 do s∏u˝by w duƒskiej marynarce wojennej wejdà liczne nowe okr´ty, które zastàpià obecnie istniejàce. WÊród nich majà si´ znajdowaç 2-4 fregaty typu «Stan Flex 3500», które zastàpià okr´ty typu Niels Juels oraz 3-4 okr´ty podwodne typu Viking. Przewidywana wypornoÊç nowych fregat 3 500/5 000 t przy d∏ugoÊci kad∏uba 125 (137?) m, szerokoÊci 19 m i zanurzeniu 5,8 m. Dwa silniki wysokopr´˝ne oraz turbina gazowa zapewnià okr´tom pr´dkoÊç powy˝ej 26 w´z∏ów. Z jednostek o których mówi∏ minister Jensby w budowie znajdujà si´ ju˝ pierwsze wielozadaniowe okr´ty wsparcia desantowego (ang. Amphibius Warfare Ships) typu «Flex Supportships» - nr taktyczne „L 16“ i „L 17“, nad którymi rozpocz´to prace w stoczni Odense Staalskbsvaerft (Lindøvaerftet). D∏ugoÊç okr´tów wynosi 137 m, szerokoÊç 19,5 m, zanurzenie 6,3 m, a wypornoÊç 6 300 t. Przewidywana pr´dkoÊç maksymalna powy˝ej 23 w´z∏ów, zasi´g 9 000 Mm, a autonomicznoÊç 28 dób. Jako uzbrojenie mi´dzy innymi ju˝ w roku 2002 zamówiono w USA dzia∏a kal. 127 mm Mk 45 Mod 4. Jednostki których powierzchnia zmiennych pok∏adów postojowych wynosi 900- 1 000 m2, sà zaopatrzone w ramp´ rufowà typu RO-RO. W sk∏ad wyposa˝enia majà wejÊç równie˝ 2 Êmig∏owce typu EH 101 „Merlin“, zaÊ liczebnoÊç za∏ogi okre-

W listopadzie 2003 roku w stoczni Daewoo Heavy Industries w porcie Okpo zosta∏ wodowany nale˝àcy do typu «KDX-II» niszczyciel rakietowy o wypornoÊci 4 500 t noszàcy nazw´ Daejoyoung, szósta z serii 9 jednostek zamówionych w ramach programu rozwoju i wzmocnienia marynarki wojennej Republiki Korei z roku 1998.

∏àczone automatycznymi windami u∏atwiajàcymi za∏adunek niebezpiecznych min morskich. Podstawowe dane techniczne jednostek typu Vidar w ostatnim okresie s∏u˝by pod norweskà banderà przedstawia∏y si´ nast´pujàco: wypornoÊç standardowa 1 500 ts, wypornoÊç pe∏na 1 720 ts, wymiary kad∏uba 64,8 x 12,0 x 4,30 m (maks.), dwa silniki wysokopr´˝ne Wichmann 7 AX o ∏àcznej mocy 3 090 kW, dwie Êruby, pr´dkoÊç maks. 15 w, za∏oga 50 oficerów i marynarzy, uzbrojenie: dwie armaty plot. 40 mm Bofors Virsaitis - nowy okr´t flagowy marynarki ∏otewskiej, na razie bez numeru burtowego. fot. Latvijas Juras Speki

¸OTWA Najwi´kszy okr´t floty Najwi´kszym okr´tem bojowym odrodzonej po 1991 roku MW ¸otwy jest stawiacz min Virsaitis czyli dawny norweski Vale (N 53). Zosta∏ on oficjalnie przekazany ¸otyszom 27 stycznia 2003 r., w ramach kontraktu o ∏àcznej wartoÊci 860 tys. USD, obejmujàcego nie tylko zakup ale rónie˝ remont stoczniowy po∏àczony z niezb´dnà modernizacjà oraz zabezpieczenie logistyczne rejsu do nowego portu macierzystego – Rygi. Virsaitis pe∏niç b´dzie rol´ wielozadaniowego okr´tu wsparcia, podobnie jak to mia∏o miejsce podczas jego s∏u˝by w MW Norwegii. Do g∏ównych zadaƒ nale˝eç ma spe∏nianie funkcji okr´tu dowodzenia flotà, zaopatrywanie mniejszych jednostek w niezb´dne zapasy i paliwo, dozór ekologiczny akwenów morskich oraz zwalczanie wycieków ropy naftowej i innych substancji ropopochodnych. Vale - i prototypowy Vidar (N 52) zbudowane zosta∏y w latach 19761978 przez norweskie stocznie Mjellem and Karlsen (Bergen) i Skaaluren Shipbuilding (Rosendal) jako stawiacze min i okr´ty wielozadaniowe. Posiada∏y one trzy pok∏ady minowe, po-

L/70, dwie 324 mm wyrzutnie Mk 32 (2 x III) z torpedami ZOP Mk 46, dwie zrzutnie bomb g∏´binowych i 320 do 400 min morskich (w zale˝noÊci od typu).

PAKISTAN Post´p pakistaƒskich stoczni W grudniu 2003 roku wszed∏ do s∏u˝by okr´t podwodny o nazwie Saard, zbudowany w stoczni marynarki wojennej w Karaczi, druga z serii 3 jednostek francuskiego typu Agosta 90B. Prototyp o nazwie Khalid zbudowany we Francji w stoczni koncernu DCN z udzia∏em pakistaƒskich in˝ynierów i techników, wszed∏ do s∏u˝by we wrzeÊniu 1999 roku. Do budowy Saard przystàpiono w roku 1998, a nadzór nad pracami

Wizja artystyczna duƒskiego «Flex Supportships» fot. Danish Navy

DANIA Flex Supportships Jak oznajmi∏ minister obrony Danii Jensby, przewiduje si´, ˝e w latach

2

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Z ˝ycia flot sprawowali francuscy specjaliÊci techniczni, z których 11 zgin´∏o w wyniku przeprowadzonego przez fundamentalistów islamskich w maju 2002 roku ataku bombowego. Okr´ty podwodne typu Agosta 90B, z których trzeci znajduje si´ jeszcze w budowie, sà pod wzgl´dem parametrów taktyczno-technicznych podobne do swych francuskich analogów, budowanych w latach siedemdziesiàtych. WypornoÊç nawodna 1 450 t, a podwodna 1 725 t przy d∏ugoÊci 67,6 m, szerokoÊci 6,8 m i zanurzeniu 5,4 m. Klasyczny uk∏ad nap´dowy, maksymalna pr´dkoÊç podwodna 20 w´z∏ów. Uzbrojenie 4 wyrzutnie torpedowe kal. 533 mm, z których wystrzeliwaç mo˝na zarówno torpedy jak i rakietowe pociski przeciwokr´towe. Zanurzenie operacyjne 300 m, a autonomicznoÊç 45 dób. Jednostki przeznaczone sà do zwalczania celów podwodnych i nawodnych oraz prowadzenia rozpoznania na wodach oceanicznych i przybrze˝nych.

PORTUGALIA Fregata z USA Senat Stanów Zjednoczonych AP zaaprobowa∏ przekazanie w roku 2004 w ramach programu Foreign Military Sales (FMS) fregaty typu Oliver Hazard Perry - John H. Sides (FFG-14) marynarce wojennej Portugalii. Jednostka o parametrach taktyczno-technicznych analogicznych jak polski Gen. K. Pu∏aski, zosta∏a zbudowana w latach 1978 - 1981 przez stoczni´ Todd Shipyards Corporation w San Pedro.

Wizja komputerowa singapurskiej fregaty rakietowej typu NGPV. fot. Singapore Navy

Specjalny system ch∏odzenia spalin i odprowadzania ich przez paw´˝ rufowà poni˝ej linii wodnej powoduje, ˝e znaczàcemu zmniejszeniu uleg∏o widmo okr´tu w podczerwieni. Przewiduje si´, ˝e fregaty, których proces wykaƒczania odb´dzie si´ w Republice Po∏udniowej Afryki, otrzymajà uzbrojenie rakietowe obejmujàce pociski przeciwokr´towe i przeciwlotnicze, a tak˝e artyleri´ lufowà. Wiadomo, ˝e w sk∏ad uzbrojenia wejdà armaty OTO-Melara kal. 76,2 mm, zdemontowane z okr´tów typu Minister. Pozosta∏e okr´ty serii - Isandlwana (F 146), Spionkop (F 147) oraz Mendi (F 148) zgodnie z planem majà dotrzeç do RPA w okresie do grudnia 2005 roku. Fregaty stanowià cz´Êç wartego 5,5 mld USD zamówienia sprz´tu wojskowego obejmujàcego równie˝ samoloty, Êmig∏owce oraz 3 nowe okr´ty podwodne, w trakcie zawierania którego mia∏o dojÊç do afery ∏apówkarskiej.

SINGAPUR REPUBLIKA P¸D. AFRYKI Program budowy fregat W poczàtkach listopada 2003 roku osiàgnà∏ Kapsztad Amatola (F 145), pierwsza z serii 4 nowych fregat typu MEKO zamówionych przez Republik´ Po∏udniowej Afryki w stoczniach niemieckich. Budowa tych jednostek prowadzona jest przez powo∏ane w grudniu 1999 roku konsorcjum ESACC (European South African Corvette Consortium), w którym ze strony niemieckiej uczestniczà Blohm+ Voss i Howaldtswerke-Deutsche Werft oraz Thyssen Rheinstahl Technik. Prototypowy Amatola o wypornoÊci 3 500 t powsta∏ w hamburskiej stoczni Blohm+Voss z szerokim wykorzystaniem technologii Stealth.

Wybrano nazwy fregat NGPV W dniu 7 stycznia 2004 roku w stoczni DCN w Lorient w obecnoÊci ministra obrony Republiki Singapur kontradm. Teo Chee Hean odby∏o si´ wodowanie pierwszej z serii 6 wielozadaniowych fregat programu „Delta“, która otrzyma∏a nazw´ Formidable. Pozosta∏e 5 fregat, dla których przewidziano wybrane w g∏osowaniu mieszkaƒców nazwy - Intrepid, Steadfast, Tenacious, Stalwart i Supreme, ma zostaç zbudowanych w oparciu o francuskà dokumentacj´ technicznà w lokalnej stoczni Singapore Technologies Marine w Jurong (Singapur). Jednostki te, które mimo wykorzystania przy ich budowie technologii Stealth i rakietowego uzbrojenia, za-

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

mówiono jeszcze w roku 2000 pod nieco eufemistycznà nazwà «NGPV» (New Generation Patrol Vessel - pol. Patrolowce nowej generacji), zgodnie z pierwotnym planem mia∏y wchodziç do s∏u˝by poczàwszy od roku 2006, lecz ju˝ dziÊ wiadomo, ˝e ich debiut b´dzie opóêniony o co najmniej rok.

USA 30-letni plan rozwoju U.S. Navy W czerwcu 2003 r. dowództwo U.S. Navy przes∏a∏o do Kongresu USA d∏ugookresowy plan rozwoju floty na lata bud˝etowe 2004-2033. Jest on ÊciÊle powiàzany z koncepcjà rozwoju iloÊciowego marynarki do poziomu 375 okr´tów bojowych i jednostek bezpoÊredniego wsparcia, który ma byç osiàgni´ty do 2022 roku. Oznaczaç to b´dzie koniecznoÊç zwi´kszenia liczby okr´tów budowanych Êrednio w ka˝dym roku z 6 do 11-12. Wzmiankowane „zapotrzebowanie” mówi o potrzebie budowy w ciàgu kolejnych trzech dekad znacznej iloÊci nowych jednostek, w tym 7 lotniskowców uderzeniowych, 11 okr´tów podwodnych z bronià balistycznà (SSBN), 54 wielozadaniowych OP klasy SSN, 24 krà˝owników, 47 niszczycieli, 57 korwet przybrze˝nych, 9 okr´tów wparcia amfibijnego (lotnikowce desantowe-doki), 20 okr´tów desantowych-doków, 19 barek desantowych, 31 zaopatrzeniowców oceanicznych, 18 statków-sk∏adów, ponad 20 niszczycieli min oraz 116 ró˝nych jednostek pomocniczych. Na konstrukcj´ tej gigantycznej floty trzeba b´dzie wydaç grubo ponad 650 mld USD! Grupa okr´tów bojowych obejmowaç b´dzie przede wszystkim siedem lotniskowców z nap´dem atomo-

wym, z których co najmniej dwa zbudowane b´dà wg projektu CVN-21, czyli unowoczeÊnionego typu Nimitz/Theodore Roosevelt (CVN— 68/71). Przenosiç one majà samoloty wielozadaniowe Lockheed Martin F 35 JFS. Strategiczne OP typu Ohio zastàpione majà byç po 2019 r. przez 11 okr´tów projektu SSBN(X) o niesprecyzowanych jeszcze charakterystykach. Klasa wielozadaniowych OP obejmie aktualny typ Virginia (SSN-774), w iloÊci 25 okr´tów, oraz 29 zmodernizowanych jednostek okreÊlanych jako SSN-774 Improved. Po rezygnacji z budowy wielkich niszczycieli (de facto krà˝owników) typu Zumwald (DD-21), program du˝ych wielozadaniowych okr´tów nawodnych podzielono na trzy „podrodziny”. Jako pierwsze, po 2005 roku, konstruowane b´dà wielofunkcyjne niszczyciele „stealth” programu DD(X), w ogólnej iloÊci 24 jednostek, wykorzystujàc technologie opracowane na potrzeby niszczycieli Zumwalt. Przed 2018 roku powinien wejÊç do s∏u˝by pierwszy z 24 krà˝owników rakietowych programu CG(X), które zacznà zast´powaç najstarsze okr´ty typu Ticonderoga (CG-47). Z kolei po 2024 r. przewidziano finansowanie budowy 17 mniejszych niszczycieli programu DD(X), planowanych jako nast´pcy fregat typu O.H. Perry (FFG-7), niszczycieli typu Spruance (DD-963) i... najstarszych niszczycieli typu A. Burke (DDG-51). te ostatnie, w unowoczesnionej wersji Flight IIA (typ Austin; DDG-79) b´dà finansowane tylko w latach 20042005, w skromnej iloÊci 6 jednostek. Zupe∏nie nowà kategorià okr´tów nawodnych U.S. Navy stanowiç majà niewielkie korwety przybrze˝ne projektu LCS (Littoral Combat Ship), które utworzà pokaênà, 57-okr´towà flo-

3

Z ˝ycia flot tyll´, przeznaczonà do dzia∏aƒ na morzach zamkni´tych. Niezwykle istotne z punktu widzenia strategii „projekcji si∏y” wielkie lotniskowce desantowe nowej generacji powinny zastàpiç cz´Êç istniejàcych obecnie okr´tów. Grupa ta ma obejmowaç 4 jednostki programu LHA(R), pomyÊlanych jako nast´pcy typu Tarawa (LHA-1) oraz 5 jednostek programu LHD(X), rozwini´tych z nadal budowanego typu Wasp (LHD-1). Omawiany plan przewiduje tak˝e finansowanie dwóch typów mniejszych okr´tów desantowych-doków, w tym 8 (z planowanej liczby 12) jednostek typu San Antonio (LPD-17) oraz 12 jednostek nowego projektu LSD(X). Potencjal si∏ amfibijnych wzmocni tak˝e gruntowna modernizacja 66 poduszkowców desantowych typu LCA-1 oraz budowa 19 nowych barek klasy LCU. Nie jest natomiast jasne, czy og∏oszony plan rozwoju U.S. Navy pomija zapowiadane wczeÊniej 3 okr´ty dowodzenia projektu JCCS (Joint Command and Control Ship) oraz seri´ superszybkich katamaranów „dostawczych” klasy HSV. Istniejàce obecnie niszczyciele min typów Avenger (MCM-1) oraz Osprey (MHC-51) zostanà zastàpione po 2014 roku przez 14 jednostek programu MCM(X) i 12 programu MHC(X). Jednostki bezpoÊredniego wsparcia logistycznego zespo∏ów floty przewidziane do budowy to: 16 zbiornikowców T-AO(X), 8 wielozadaniowych zaopatrzeniowców T-AOE(X) oraz 7 szybkich transportowców ∏adunków suchych typu Lewis and Clark (T-AKE 1), z ogólnej liczny 12, a tak˝e 18 statków-sk∏adów klasy MPS(F).

WIELKA BRYTANIA Trimarany dla Royal Navy? W ramach rozwoju nast´pców fregat typu «22» i «23» znajdujàcych sie w s∏u˝bie Royal Navy, przygotowano wst´pne projekty nowych jednostek okreÊlanych jako «FMCS» (Fast Modular Concept Ship). Sczególnie ciekawà koncepcje przedstawi∏ znany brytyjski koncern zbrojeniowy BAE Systems (patrz pierwsza strona ok∏adki). Ma to byç awangardowa jednostka w formie trimarana o wypornoÊci oko∏o 8 000 t i d∏ugoÊci kad∏uba do 150 m. Dzi´ki ma∏emu oporowi cz´Êci podwodnej jednostka ma osiàgaç pr´dkoÊç ponad 40 w. Okr´t

4

ma byç jednostkà wielozadaniowà wyposa˝onà w jedna armat´ kal. 114 mm w nowej wie˝y, dwa zestawy obrony przeciwrakietowej „Goalkeeper” oraz pionowà wyrzutni´ VLS zawierajàcà pociski przeciwlotnicze (prawdopodobie Aster-30), oraz nowe wersje pocisków przeciwokr´towych oraz „Tomahawk”, te ostatnie w wersji do atakowania celów làdowych. Uzbrojenie uzupe∏ni broƒ ZOP. Dzi´ki obszernemu pok∏adowi lotniczemu «FMCS» istnieje mo˝liwoÊç jego wykorzystania przez Êmig∏owce NG 90 „Merlin” oraz samoloty klasy JFS. Pod pok∏adem mo˝na zabieraç 60 standardowych kontenerów 45stopowych, które w zale˝noÊci od wyposa˝enia, pozwolà okr´towi na spe∏nianie roli bazy dla komandosów, szpitala, warszatu etc. Ju˝ nied∏ugo majà zapaÊç decyzje w sprawie wyboru FMCS dla Royal Navy.

Nazwy dla lotniskowców èród∏a zwiàzane z Buckingham Palace potwierdzi∏y, ˝e dokonano ju˝ wyboru nazw dla 2 nowych lotniskowców Royal Navy o nap´dzie konwencjonalnym (projekt CVF), których wykonawcà b´dzie BAE Systems we wspó∏pracy z Thales UK. Jednostki majà otrzymaç nazwy Queen Elizabeth i Prince of Wales. Poprzednikami noszàcymi te nazwy by∏y okr´ty liniowe, z których pierwszy zbudowany w latach 1912-1915 uczestniczy∏ zarówno w I jak i II wojnie Êwiatowej, by zakoƒczyç s∏u˝b´ w roku 1948, natomiast krótkà karier´ drugiego zakoƒczy∏y pod Kuantanem 10 grudnia 1941 roku japoƒskie bomby i torpedy lotnicze.

W¸OCHY Chrzest Comandante Todaro W dniu 6 listopada 2003 roku w krytej hali monta˝owej stoczni Cantieri del Muggiano, nale˝àcej do koncernu Fincantieri, odby∏a si´ uroczystoÊç chrztu i formalnego „wodowania” prototypowego okr´tu podwodnego projektu U 212A. jednostka ta zosta∏a zmontowana z czterech sekcji kad∏uba dostarczonych przez projektanta okr´tu, tj. konsorcjum niemieckich stoczni HDW i NSWE - prace konstrukcyje rozpocz´to w Muggiano 3 lipca 1999 r. W∏oski prototyp U 212A otrzyma∏ nazw´ Comandante Todaro i numer burtowy S 526. Ma on rozpoczàç próby morskie na poczàtku 2004, a podniesienie bandery wojennej przewiduje si´ na czerwiec 2005 roku. W tej samej stoczni znaj-

duje si´ kad∏ub bliêniaczego okr´tu Scire (S 527), rozpocz´tego 27 lipca 2000 r. Ma on wejÊç do s∏u˝by w maju 2006 roku. Omawiana para zastàpi dwa najstarsze okr´ty typu Nazario Sauro; prawdopodobnie dowództwo Marina Militare wykorzysta w nadchodzàcych latach tak˝e opcj´ na budow´ drugiej pary U 212A, przewidzianej jako nast´pcy kolejnych jednostek typu Sauro, jednak ich dostawa mo˝e mieç miejsce dopiero w latach 2014 i 2015. Podstawowe dane techniczne Comandante Todaro przedstawiajà si´ nast´pujàco” wypornoÊç nawodna 1 450 ts, podwodna 1 830 ts, d∏ugoÊç ca∏kowita 55,9 m, wysokoÊç z kioskiem 12,0 m, Êrednica kad∏uba 7,0 m, zanurzenie cz´Êci podwodnej 6,0 m, jeden diesel generator MTU/Pillar SV 183 SE 83 o mocy 1 700 kW, jeden umitarny silnik elektryczny Siemens Permasyn o mocy szczyctowej 4 000 kW, dziewi´ç ogniw paliwowych Siemens PEM o ∏àcznej mocy 306 kW, jedna Êruba siedmio∏opatowa, pr´dkoÊç nawodna 12 w, podwodna 20 w (na bateriach akumulatorów) lub 6-8 w (z u˝yciem ogniw paliwowych), zasi´g p∏ywania na powierzchni 8 000 MM/8 w, pod wodà 420 Mm/8 w (na bateriach akumulatorów), za∏oga 6 oficerów i 21 marynarzy, uzbrojenie: 6 wt kal. 533 mm (z ∏àcznym zapasem 12 torped uniwersalnych WASS A 184 Mod 3, STN Atlas DM 2A4 lub WASS IF 21 Black Shark), system przeciwtorpedowy WASS Circe, sensory: radar Gallileo SMA PBS 704, peryskop bojowy Zeiss SERO 15 z dalmierzem optycznym i laserowym, system sonarowy STN Atlas DBQS 40 FTC (CSU 90) z nast´pujàcymi antenami: FAS 3 - 1 boczne, TAS 90 pasywna holowana, PRS 3-15 pomiaru od-

leg∏oÊci, AN 5039 A1 przechwytywania sygna∏ów, FMS 52 (MOA 370) aktywna przeciwminowa, DSQS 21 DG aktywna dziobowa Êredniej cz´stotliwoÊci i TAS 3 linearna holowana oraz zintegrowany system wspomagania dowodzenia oparty na norweskim kompleksie Kongsberg Defence Aerospace MSI 90 U.

ZJEDNOCZONE EMIRATY ARABSKIE Zamówienie nowych korwet W koƒcu grudnia 2003 roku marynarka wojenna Zjednoczonych Emiratów Arabskich podpisa∏a wart ponad 500 mln. USD kontrakt na budow´ 4 (z opcjà na 2 dalsze jednostki) wielozadaniowych korwet rakietowych typu Baynunah ze stocznià Abu Dhabi Ship Building (ADSB). Korwety typu Baynuah zosta∏y zaprojektowane przez podwykonawc´ ADSB francuskà firm´ Constructions Mecanique de Normandie (CMN). W stoczni CMN ma powstaç równie˝ prototypowa jednostka serii. O korwetach wiadomo, ˝e przeznaczone b´dà do realizacji ró˝norodnych operacji zarówno o charakterze ofensywnym jak i defensywnym, zapewniajàc skutecznà obron´ przed atakami powietrznymi i nawodnymi. Przewidywana d∏ugoÊç jednostki 70 m, a maksymalna pr´dkoÊç 30 w´z∏ów. Planowane uzbrojenie ma obejmowaç pociski rakietowe i artyleri´ lufowà, a tak˝e Êmig∏owiec pok∏adowy, dysponujàcy nie tylko stanowiskiem startowym, ale równie˝ zamkni´tym hangarem.

èród∏a: Conway`s All the World`s Figting Ships 1947-1995, Jane`s Defence Upgrades No. 5/2003, Naval Forces VI/2002, Rivista Defence 12/2003, Weyers Flottentaschenbuch 2002-2004, AFP, SeaWaves.

W∏oski okr´t podwodny Comandante Todaro. fot. Marina Militare

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Admira∏ Popow i jego „popowki”

Grzegorz Ochmiƒski Ciekawe uj´cie Nowgorod z 1874 roku.

Przegrana de facto przez Rosj´ wojna krymska (1853-1856)1 i b´dàce jej nast´pstwem warunki podpisanego w Pary˝u traktatu pokojowego postawi∏y flot´ rosyjskà co najwy˝ej w drugim, o ile nie w trzecim, rz´dzie mocarstw morskich. S∏aboÊç floty, spowodowana stratami i przyÊpieszonym na skutek dzia∏aƒ wojennych zu˝yciem jednostek, w przypadku szczególnie Floty Czarnomorskiej pog∏´biona zosta∏a jeszcze przez postanowienia koƒczàcego wojn´ Traktatu Paryskiego. Traktat ten – poza rozstrzygni´ciami natury terytorialnej i regulacjami prawnymi – postanawia∏ mi´dzy innymi, ˝e akwen Morza Czarnego pozostanie akwenem zdemilitaryzowanym, na którym ˝adne z lokalnych mocarstw (czyli Rosja i Turcja) nie ma prawa do posiadania floty wojennej poza nielicznymi i niewielkimi jednostkami przybrze˝nymi2. OczywiÊcie sytuacja, w której carska flota zosta∏a w praktyce zdegradowana do postaci floty przybrze˝nej, zw∏aszcza w okresie burzliwych przemian technicznych i technologicznych w budownictwie okr´towym oraz rozwoju sztuki wojennomorskiej nast´pujàcych we flotach innych mocarstw, nie mog∏a zaspokajaç ambicji rosyjskiej Admiralicji i samego cara Aleksandra II. Niemal natychmiast po otrzàÊni´ciu si´ kraju z przegranej wojny, w pe∏ni doceniajàc znaczenie i rol´ silnej marynarki wojennej jako instrumentu politycznego na arenie mi´dzynarodowej, rozpocz´to w Rosji odbudow´, reorganizacj´ i modernizacj´ floty. Dzia∏ania te w zasadniczy sposób zmieni∏y jej struktur´ (˝aglowe i drewniane okr´ty zast´powane by∏y jednostkami o nap´dzie parowym i opancerzonymi), a stosunkowo wysokie nak∏ady w po∏àczeniu ze

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

fot. zbiory Siergiej Ba∏akin

staraniami zwiàzanymi z nadà˝aniem za nowinkami technicznymi pozwoli∏y zatrzymaç we flocie lub pozyskaç dla niej wartoÊciowych ludzi, stanowiàcych cz´sto o jej sile i ukierunkowujàcych jej dalszy rozwój. Jednym z takich ludzi by∏ Andriej Aleksandrowicz Popow. Urodzony w 1821 roku, w 1838 ukoƒczy∏ szko∏´ kadetów w Petersburgu i rozpoczà∏ s∏u˝b´ we Flocie Czarnomorskiej, uczestniczàc mi´dzy innymi w operacjach skierowanych przeciwko tubylcom zamieszkujàcym kolonizowane przez Rosj´ wybrze˝a Kaukazu. W 1853 roku objà∏ dowództwo parowca Mietieor 3, a nast´pnie dowodzi∏ kolejno parowymi jednostkami Krym, Elbrus, Turok i Andija. W poczàtkowym okresie wojny krymskiej Popow prowadzi∏ dzia∏ania krà˝ownicze skierowane przeciwko ˝egludze sojuszniczej, a nast´pnie bra∏ udzia∏ w obronie obl´˝onej twierdzy sewastopolskiej. By∏ oficerem do specjalnych poruczeƒ admira∏ów W. A. Korni∏owa i P. S. Nachimowa, zajmowa∏ si´ równie˝ rozmieszczaniem na làdzie zdj´tej z samozatopionych okr´tów artylerii. Za udzia∏ w obronie Sewastopola zosta∏ odznaczony Z∏otà Szablà Z Dedykacjà „Za Odwag´”4 i dwoma innymi orderami, a po upadku twierdzy mianowany zosta∏ szefem sztabu bazy floty w Kronsztadzie. W latach 1858-1861 Popow dowodzi∏ zespo∏em floty badajàcym dalekowschodnie wybrze˝a Rosji. Awansowany w 1861 roku do stopnia kontradmira∏a, zosta∏ cz∏onkiem Komitetów: Naukowego oraz Budownictwa Okr´towego floty rosyjskiej. Od 1862 do 1864 roku by∏ dowódcà Eskadry Oceanu Spokojnego, wnoszàc spory wk∏ad w przygotowanie i szkolenie za∏óg, a dowodzony przez nie-

go zespó∏ na prze∏omie lat 1863/1864 odwiedzi∏ San Francisco, demonstrujàc poparcie dla Pó∏nocy w czasie trwajàcej w Ameryce wojny domowej5. Od 1865 roku Popow skoncentrowa∏ si´ na problemach konstrukcji i budownictwa okr´towego, poÊwi´cajàc si´ g∏ównie zagadnieniom zwiàzanym z rozwijajàcymi si´ wówczas okr´tami pancernymi. W 1870 roku zosta∏ cz∏onkiem Oddzia∏u Budownictwa Okr´towego Morskiego Komitetu Technicznego, w 1873 roku zosta∏ mianowany wiceadmira∏em, a w 1880 – przewodniczàcym tego Komitetu. Kilkukrotnie odby∏ wizyty zagraniczne, zapoznajàc si´ w praktyce z nowinkami konstrukcyjnymi wprowadzanymi we flotach amerykaƒskiej, brytyjskiej, francuskiej i pruskiej, mi´dzy innymi uczestniczàc w przejÊciu z Hamburga do Cherbourga amerykaƒskiego monitora Miantonomoh podczas jego rejsu po krajach Europy i goszczàc na jego pok∏adzie podczas wizyty okr´tu w Kronsztadzie. 1. Szerzej patrz w: Gozdawa-Go∏´biewski J., Od wojny krymskiej do ba∏kaƒskiej, Wydawnictwo Morskie, Gdaƒsk 1985. 2. Wed∏ug Conway All The World Fighting Ships 1860-1905 flota rosyjska na Morzu Czarnym zosta∏a Traktatem Paryskim ograniczona do 18 korwet (w tym 6 parowych, o d∏ugoÊci na linii wodnej nie przekraczajàcej 50 m i maksymalnej wypornoÊci 800 t) oraz 4 mniejszych jednostek o wypornoÊci do 200 t. 3. Wszystkie rosyjskie nazwy okr´tów oraz imiona i nazwiska podano w formie fonetycznej, czyli wed∏ug obowiàzujàcych zasad gramatyki j´zyka polskiego. 4. Rosyjskie odznaczenie nadawane za udzia∏ i wyró˝nienie si´ w bezpoÊredniej walce. 5. Jako ciekawostk´ mo˝na podaç, ˝e w trakcie tej wizyty na pok∏adzie Êrubowej korwety Bogatyr jako kadet s∏u˝y∏ Stiepan Osipowicz Makarow – póêniejszy admira∏, niezwykle zas∏u˝ona dla rosyjskiej floty osobowoÊç.

5

Admira∏ Popow i jego „popowki” Wyrazem tych doÊwiadczeƒ, obserwacji i w∏asnych przemyÊleƒ sta∏y si´ krà˝owniki Gieniera∏-Admira∏ i Giercog Edinburgskij6 – protoplaÊci póêniejszych krà˝owników pancernych. Innà opracowanà przez Popowa konstrukcjà by∏ wie˝owy okr´t liniowy Pietr Wielikij7, wyraênie inspirowany planami rozpocz´tych nieco póêniej brytyjskich pancerników Devastation i Thunderer oraz amerykaƒskich monitorów pe∏nomorskich. Z uwagi na pe∏nione funkcje Popowowi zlecono opracowanie projektów jednostek pancernych dla floty Morza Czarnego, co pozwoli∏o na powstanie jedynych w swoim rodzaju okràg∏ych okr´tów – stosunkowo ma∏o znanych, obros∏ych cz´sto powielanymi nieprawdziwymi mitami – b´dàcych tematem niniejszego opracowania. Kres kariery admira∏a Popowa nastàpi∏ tu˝ po Êmierci cara Aleksandra II i koronacji jego nast´pcy. Nied∏ugo potem car Aleksander III, powodowany wczeÊniejszà osobistà niech´cià, odwo∏a∏ ze stanowiska Ministra Morskiego brata poprzedniego cara Wielkiego Ksi´cia KonstantinaNiko∏ajewicza, awraz znim pozosta∏ych wa˝niejszych przedstawicieli administracji morskiej. A. A. Popowa (który wedle ironicznych s∏ów nowego Imperatora zajmowa∏ si´ g∏ównie „...zaokràglaniem architektury okr´towej...”) na stanowisku g∏ównego konstruktora floty zastàpi∏ I. A. Szestakow. Wydarzenie to przerwa∏o prac´ Popowa nad projektem nowego okr´tu-pancernika o eliptycznym obrysie kad∏uba, wypornoÊci 11 250 ton, zanurzeniu 4,1 m i uzbrojeniu 8 x 305 mm. Projekt ten zosta∏ skreÊlony ju˝ na wst´pnym etapie prac, nie dostajàc szansy stania si´, ze wzgl´du na uzbrojenie, protoplastà drednotów. Andriej Aleksandrowicz Popow zmar∏ w 1898 roku, a jego nazwisko, dla uczczenia zas∏ug, da∏o nazw´ kilku obiektom geograficznym8.

Geneza projektu 19 grudnia 18709 Rosja wypowiedzia∏a jednostronnie postanowienia Traktatu Paryskiego dotyczàce limitu posiadanej floty na Morzu Czarnym. Carska dyplomacja wykorzysta∏a skomplikowanà sytuacj´ politycznà w Europie, jaka wytworzy∏a si´ na skutek trwajàcej wojny francusko-pruskiej. Pomimo poczàtkowo zdecydowanego protestu Anglii i Francji, Rosja – poparta przez Prusy – zdo∏a∏a przeforsowaç swojà decyzj´, a ostateczna akceptacja tego faktu nastàpi∏a na konferencji zainteresowanych stron w Londynie w dniu 1 marca 1871 roku. Na mocy postanowieƒ konferencji londyƒskiej Rosja otrzyma∏a w praktyce wolnà drog´ dla ekspansji na Ba∏kany i Kaukaz, w zamian zobowiàzujàc si´ do zawarcia osobnych, bilateralnych porozumieƒ z ka˝dym z sygnatariuszy Traktatu Paryskiego10. Wydarzenie to musia∏o pr´dzej czy póêniej doprowadziç do konfliktu interesów z Turcjà,

6

dla której obszar Ba∏kanów i Kaukazu stanowi∏ tradycyjnà stref´ wp∏ywów. I rzeczywiÊcie konflikt taki nastàpi∏ – by∏a nim wojna rosyjsko – turecka, prowadzona w latach 1877-1878. Liczàc si´ z mo˝liwoÊcià konfrontacji z Turcjà rosyjskie Ministerstwo Floty rozpocz´∏o opracowywanie koncepcji rozwoju floty na Morzu Czarnym. Jej podstawà by∏o za∏o˝enie, ˝e g∏ówny ci´˝ar dzia∏aƒ spadnie w praktyce na wojska làdowe, flota natomiast powinna zapewniç obron´ w∏asnego wybrze˝a, ze szczególnym uwzgl´dnieniem baz i portów, Pó∏wyspu Krymskiego oraz pobliskich akwenów – p∏ytkowodnych, obfitujàcych w zalewy i zatoki. Przedstawione carowi i zatwierdzone przez niego parametry jednostek odpowiednich dla takich celów mówi∏y ookr´tach ozanurzeniu do 3,3m, zdzia∏ami kalibru co najmniej 280 mm i opancerzeniu równym wspó∏czeÊnie budowanym okr´tom pancernym innych paƒstw. Taka specyfika przewidywanych dzia∏aƒ oraz warunków hydrologicznych pozwoli∏a admira∏owi Popowowi na sformu∏owanie i przedstawienie Morskiemu Komitetowi Technicznemu koncepcji okr´tów b´dàcych pot´˝nymi, stabilnymi, p∏ywajàcymi bateriami z w∏asnym nap´dem, solidnie opancerzonych, uzbrojonych w artyleri´ mo˝liwie najwi´kszego kalibru (przewidywano dzia∏a 11-calowe gwintowane lub 20-calowe g∏adkolufowe) i o jak najmniejszym zanurzeniu. Bioràc pod uwag´ koniecznoÊç zapewnienia odpowiedniej statecznoÊci i niewielkiego zanurzenia Popow, zmniejszajàc stopniowo d∏ugoÊç i zwi´kszajàc szerokoÊç, doszed∏ do idealnego w teorii kszta∏tu kad∏uba, czyli jednostki o okràg∏ym przekroju na linii wodnej. Mia∏ to byç okr´t mocno zbli˝ony koncepcyjnie do monitorów, z uzbrojeniem umieszczonym centralnie w pokrytej pancerzem wie˝y lub barbecie, oraz opancerzonymi burtami i pok∏adem. Oczywista przy takim kszta∏cie kad∏uba powolnoÊç okr´tów mia∏a byç zrekompensowana przez powy˝sze zalety, podstawowe w∏asnoÊci manewrowe zapewniç mia∏y minimum dwie Êruby i dwa stery, a zapas wypornoÊci mia∏ byç spo˝ytkowany na silne urzàdzenia nap´dowe. Dodatkowà w∏aÊciwoÊcià przemawiajàcà za takimi rozwiàzaniami mia∏o byç zapobie˝enie protestom innych mocarstw sygnujàcych Traktat Paryski – jednostki o tak nietypowej konstrukcji w za∏o˝eniu nie mia∏y byç okr´tami, lecz bateriami p∏ywajàcymi, podlegajàcymi formalnie armii a nie flocie. Projekt Popowa uzyska∏ wst´pnà akceptacj´ Admiralicji. W celu praktycznego potwierdzenia s∏usznoÊci przyj´tych za∏o˝eƒ na poczàtku 1870 roku w Kronsztadzie powsta∏a jednostka o Êrednicy 3,35 metra, nap´dzana tymczasowo zdj´tymi z parowych kutrów portowych maszynami. Przeprowadzone w kwietniu tego roku pomyÊlne próby statecznoÊciowe i nienajgorsze osiàgi, po uzyskaniu których pomys∏em i projektem ˝ywo zainteresowa∏ si´ car Aleksander II, spowodowa∏y, ˝e do maja 1870 roku Popow opracowa∏

szereg wariantów pancerników, ró˝niàcych si´ wymiarami, wypornoÊcià, liczbà i kalibrem armat artylerii g∏ównej oraz sposobem jej instalacji. JednoczeÊnie w Kronsztadzie podj´to budow´ jeszcze wi´kszej jednostki eksperymentalnej, tym razem o Êrednicy 7,3 m, wyposa˝onej w cztery maszyny parowe i cztery Êruby. Równie˝ i ta konstrukcja sprawdzi∏a si´, potwierdzajàc bardzo dobrà statecznoÊç i osiàgajàc pr´dkoÊç rz´du 5 w´z∏ów11. Wobec pomyÊlnych wyników prób, przychylnoÊci cara i palàcej koniecznoÊci wzmocnienia Floty Czarnomorskiej (planowano budow´ najpierw dziesi´ciu, a po redukcji programu budowy okr´tów – co najmniej czterech „popowek”) mo˝na by∏o przystàpiç do budowy okr´tów.

Budowa jednostek Jeszcze przed rozpocz´ciem budowy pierwszej „popowki” nale˝a∏o rozwiàzaç kilka problemów natury logistycznej. Rosyjskie stocznie (a w∏aÊciwie warsztaty portowe nale˝àce do cywilnych przedsi´biorstw ˝eglugowych) po∏o˝one nad Morzem Czarnym nie by∏y w stanie podjàç si´ budowy du˝ych okr´tów pancernych o nap´dzie parowym, a jedna z klauzul Traktatu Paryskiego zabrania∏a Rosjanom przeprowadzania okr´tów wojennych przez Bosfor. W zwiàzku z tym postanowiono, ˝e kad∏ub pierwszej jednostki powstanie w stoczni Admiralicji w Petersburgu, a nast´pnie zostanie rozmontowany i w cz´Êciach dostarczony do Niko∏ajewa, gdzie w mi´dzyczasie poczynione mia∏y zostaç inwestycje rozwijajàce infrastruktur´ stoczniowà. Ju˝ na poczàtku 1871 roku w rosyjskich zak∏adach metalurgicznych zosta∏y z∏o˝one zamówienia na ˝elazo konstrukcyjne, p∏yty pancerza i urzàdzenia nap´dowe. 1 kwietnia 1871 roku rozpoczà∏ si´ monta˝ pierwszego okr´tu. Prace prowadzone by∏y bardzo intensywnie – przez ca∏à dob´ na dwie zmiany. Powstajàcà jednostk´ otoczono stela˝em 6. Dane taktyczno-techniczne za Conway’s All the World’s Fighting Ships 1865-1905: budowa 1870-1877, wypornoÊç 5 031 t. Gieniera∏-Admira∏ i 4 838 t. Gieorcog Edingurgskij, wymiary 87,12 x 14,63 x 7,32, pr´dkoÊç 12,3-13,2 w., uzbrojenie 6 x 203 mm, 2 x 152 mm, 4 x 87 mm, pas pancerny na linii wodnej 127152 mm. 7. Dane taktyczno-techniczne za Conway’s...: budowa 1869-1876, wypornoÊç 10 406 t., wymiary 103,53 x 18,97 x 8,28, pr´dkoÊç 14 w., uzbrojenie 4 x 305 mm, 6 x 87 mm, 2 w. t. 381 mm, pas pancerny na linii wodnej 291-356 mm, wie˝e i cytadela 356 mm. 8. Bieriezowskij N. J., Docjenko W. D., Tiurin B. P., Rossijskij Impieratorskij F∏ot 1696-1917. Wojenno – istoriczieskij sprawocznik, Russkij mir, Moskwa 1996. 9. Wszystkie daty w tekÊcie podano wed∏ug kalendarza gregoriaƒskiego obowiàzujàcego w Rosji do 1917 roku, i sà one wczeÊniejsze o 12 dni w stosunku do aktualnie obowiàzujàcego kalendarza juliaƒskiego. 10. Heller M., Historia Imperium Rosyjskiego, Ksià˝ka i Wiedza, Warszawa 2002; Langensiepen B., Güleryüz A., The Ottoman Steam Navy 1828-1923, Conway Maritime Press, London 1995. 11. Jednostka ta nosi∏a nazw´ Kamba∏oj. Po zakoƒczonych latem 1871 roku próbach z okr´tu zdj´to maszyny parowe, a kad∏ub wykorzystywano do celów pomocniczych w porcie petersburskim. O jej dalszych losach nie ma informacji.

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Admira∏ Popow i jego „popowki” z drewna, na którym rozpinano namiot chroniàcy pracujàcych w czasie niesprzyjajàcych warunków atmosferycznych. Dla u∏atwienia monta˝u ci´˝kich elementów zbudowano tak˝e pochylnie prowadzàce na pok∏ad jednostki. Prace nad monta˝em kad∏uba zosta∏y zakoƒczone w po∏owie grudnia 1871 roku, a 17 grudnia w obecnoÊci cara Aleksandra II odby∏a si´ uroczystoÊç nadania nazwy Nowgorod pierwszemu z czarnomorskich pancerników. Na poczàtku stycznia nast´pnego roku kad∏ub Nowgoroda zacz´to demontowaç i przygotowywaç do transportu elementów na po∏udnie. Tymczasem zbyt optymistyczne za∏o˝enia co do mo˝liwoÊci rozbudowy infrastruktury stoczniowej w Niko∏ajewie oraz ograniczenie Êrodków przeznaczonych na budowanie tam jednostek spowodowa∏y, ˝e zdo∏ano przygotowaç zaledwie zaplecze do monta˝u elementów dostarczanych z Petersburga oraz pochylni´ dla budowy jednej jednostki od podstaw. Budow´ t´ rozpocz´to w ostatniej dekadzie stycznia 1872 roku, a okr´t mia∏ otrzymaç nazw´ Kijew. Jednak ju˝ w po∏owie 1872 roku zapad∏a decyzja, ˝e budowa pozosta∏ych dwóch jednostek zostanie od∏o˝ona na nast´pny rok12, a na dodatek, wobec unikatowoÊci samej koncepcji okràg∏ych okr´tów i wprowadzanych jeszcze w trakcie budowy zmian w konstrukcji Nowgoroda postanowiono przerwaç budow´ Kijewa do czasu ukoƒczenia i poddania próbom prototypowej jednostki. Ta zw∏oka pozwoli∏a A. A. Popowowi na przekonanie Admiralicji o mo˝liwoÊci wyposa˝enia drugiej „popowki” w l˝ejsze i nowoczeÊniejsze urzàdzenia nap´dowe, co pozwoli∏o równie˝ na zwi´kszenie kalibru artylerii i gruboÊci pancerza, a w konsekwencji doprowadzi∏o do powi´kszenia jej wymiarów i wypornoÊci. Transport elementów Nowgoroda powierzono petersburskiemu towarzystwu przewozowemu „Dru˝yna”. Poniewa˝ linia kolejowa z Odessy do Niko∏ajewa dopiero powstawa∏a, to w pierwszym okresie dostaw elementy dociera∏y kolejà do Odessy, a stamtàd na barkach Bohem i Ingu∏em dostarczane by∏y do miejsca przeznaczenia. Równie˝ w póêniejszym okresie, gdy funkcjonowa∏o ju˝ po∏àczenie kolejowe, cz´Êç ci´˝kich elementów nadal trafia∏o z Odessy do Niko∏ajewa drogà rzecznà. Jedynie kot∏y i maszyny parowe dostarczono z Petersburga drogà morskà przez Gibraltar i Bosfor. Pierwsze elementy znalaz∏y si´ w Niko∏ajewie 21 marca 1872 roku, a w dniu 29 marca zaczà∏ si´ ich monta˝ na pochylni. Mimo olbrzymiego nak∏adu pracy budowa Nowgoroda nie by∏a tak efektywna jak w Petersburgu. Przyczyn by∏o kilka, najwa˝niejsze z nich to niedostatek doÊwiadczonej si∏y roboczej i odpowiednich narz´dzi, nieregularne dostawy prefabrykatów, a nawet tak prozaiczny powód jak brak drewna – miejscowi dostawcy za˝àdali tak wysokich cen, ˝e... rosyjskie drewno reimportowane by∏o z Wielkiej Brytanii!

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

Kad∏ub Wice-Admira∏ Popow w trakcie budowy w Niko∏ajewie.

Wszystko to sta∏o si´ przyczynà niedotrzymania pierwotnego dziesi´ciomiesi´cznego terminu ukoƒczenia budowy kad∏uba z zainstalowanymi urzàdzeniami nap´dowymi. Bogata korespondencja prowadzona z Admiralicjà i Wielkim Ksi´ciem Konstantinem pozwoli∏a przesunàç dat´ wodowania o ponad dwa miesiàce, z tym jednak zastrze˝eniem, ˝e okr´t mia∏ zostaç wodowany w stanie kompletnym. W styczniu i lutym 1873 roku przy budowie „popowki” zatrudnionych by∏o nawet 2000 robotników, pracujàcych dniem i nocà w dni powszednie i Êwiàteczne. W marcu Wielki Ksià˝´, w zwiàzku z ch´cià osobistego uczestnictwa w ceremonii, ponownie zgodzi∏ si´ na prze∏o˝enie daty wodowania Nowgoroda, tym razem na maj. Pozwoli∏o to na spokojne dokoƒczenie budowy i wyposa˝anie okr´tu. W dniu 21 maja 1873 roku Nowgorod bez problemów zsunà∏ si´ z pochylni, stajàc si´ pierwszym du˝ym rosyjskim okr´tem wodowanym z kompletnym wyposa˝eniem i mechanizmami, ale bez uzbrojenia. Obie armaty zosta∏y zamontowane pod koniec miesiàca, po pierwszych rejsach próbnych. W paêdzierniku 1873 roku, po odbyciu kompleksowych prób, okr´t zosta∏ oficjalnie wcielony do s∏u˝by. Swoistà ciekawostkà jest, ˝e Nowgorod „urós∏” na pochylni z projektowanej Êrednicy 29,26 m o ponad 1,5 m za sprawà zaokràglenia i zaoblenia burt. * * * 3 sierpnia 1873 roku Morski Komitet Techniczny rozpatrzy∏ zmieniony projekt drugiej „popowki”, a 13 sierpnia po pozytywnym zaopiniowaniu skierowano go do realizacji. W paêdzierniku tego roku zapad∏a decyzja o zmianie nazwy jednostki z Kijew na Wice-Admira∏ Popow – dla oddania zas∏ug A. A. Popowa w procesie rozwoju rosyjskiej floty. By∏o to ewenementem w ówczesnej praktyce nadawania nazw, gdy˝

fot. zbiory Siergiej Ba∏akin

po raz pierwszy jednostk´ bojowà nazwano imieniem ˝yjàcej osoby. 15 paêdziernika podpisany zosta∏ kontrakt na budow´ okr´tu, okreÊlono w nim terminy: rozpocz´cia prac na wczesnà wiosn´ 1874 roku, wodowanie na jesieƒ 1875 roku, gotowoÊç do prób na maj 1876 roku. Prace przygotowawcze na pochylni w Niko∏ajewie oraz gromadzenie materia∏u niezb´dnego do budowy rozpocz´∏y si´ jeszcze jesienià 1873 roku, lecz poczàtek w∏aÊciwych prac odwleka∏ si´ w czasie, g∏ównie za sprawà z∏ej jakoÊci ˝elaza dostarczonego przez jekatierinos∏awskie zak∏ady metalurgiczne Juza. Budowa Wice-Admira∏a Popowa rozpocz´∏a si´ faktycznie 27 sierpnia 1874 roku, i po równie trudnych i goràczkowych jak na Nowgorodzie pracach 25 wrzeÊnia 1875 wodowano jego kad∏ub. Tym razem nie uda∏o si´ do czasu wodowania zainstalowaç du˝ej cz´Êci urzàdzeƒ, mi´dzy innymi kot∏y i artyleri´ montowano ju˝ na wodzie, przy u˝yciu dêwigu p∏ywajàcego. Okr´t rozpoczà∏ próby w po∏owie 1876 roku, a ostatecznie oddano go do s∏u˝by na poczàtku 1877 roku.

Kad∏ub Konstrukcja kad∏ubów obu jednostek by∏a w zasadzie identyczna, a drobne ró˝nice dotyczy∏y rozplanowania pomieszczeƒ i innej budowy górnego pasa pancerza oraz barbety na Wice-Admirale Popowie. Kad∏ub okr´tów mia∏ idealnie okràg∏y przekrój poziomy i soczewkowy przekrój pionowy. Szkielet podwójnego dna tworzy∏y rozchodzàce si´ promieniÊcie denniki, wzmocnione wiàzaniami wzd∏u˝nymi montowanymi jako okr´gi. Ca∏oÊç tej konstrukcji tworzy∏a liczne komory wodoszczelne, zapewniajàce jednostkom spory zapas p∏ywalnoÊci i niezatapialnoÊci. Zewn´trzne poszycie dna by∏o dodat12. Ostatecznie nigdy nie podj´to ich budowy. Sama decyzja by∏a czystà formalnoÊcià, poniewa˝ i tak nie by∏o warunków umo˝liwiajàcych ich budow´ równoczeÊnie z ju˝ powstajàcymi jednostkami.

7

Admira∏ Popow i jego „popowki” kowo wy∏o˝one drewnem i obite blachà miedzianà. Do poszycia dna przymocowanych zosta∏o 12 (pierwotnie mia∏o byç ich 7) symetrycznie rozmieszczonych st´pek o wysokoÊci 200 mm, pe∏niàcych kilka zadaƒ: mia∏y one chroniç p∏askie dno okr´tu przed uszkodzeniami odniesionymi w wyniku ewentualnego wejÊcia na mielizn´, zapewniç trzymanie si´ na kursie, zapobiec wirowaniu przy niejednoczesnym odpalaniu dzia∏ oraz oczywiÊcie poprawiç statecznoÊç (a raczej zmniejszyç amplitud´ przechy∏ów). Wr´gi zamontowane zosta∏y na koƒcach denników. Na wr´gach opiera∏o si´ poszycie zewn´trzne burt i cz´Êciowo dna o gruboÊci 38 mm. Do pionowej cz´Êci wr´g mocowane by∏o opancerzenie o budowie przek∏adkowej. Do p∏yt poszycia zamontowane by∏y kszta∏towniki ˝elazne w kszta∏cie zygzaka (odleg∏oÊç mi´dzy brzegami wynosi∏a 178 mm), wype∏nione i obudowane drewnem teakowym o gruboÊci 229 mm. Na drewnie z kolei spoczywa∏y dwa pasy pancerza ˝elaznego rozciàgajàcego si´ oko∏o 47 cm (1,5 stopy) ponad lini´ wodnà i oko∏o 137 cm (4,5 stopy) pod nià – górny o gruboÊci 229 mm i wysokoÊci 91 cm (3 stopy), który opiera∏ si´ na pasie dolnym, oraz dolny o wysokoÊci równie˝ 3 stopy i gruboÊci 178 mm. Dla uproszczenia konstrukcji ˝elazne p∏yty pancerza nie by∏y zaokràglane, tak ˝e sam pancerz w przekroju poziomym dawa∏ obraz wielokàta. Zaokràglenie i zaoblenie burt zapewnia∏o poszycie z bali drewnianych pokrywajàce pasy pancerza. Na Wice-Admirale Popowie górny pas pancerza sk∏ada∏ si´ z dwóch p∏yt ˝elaznych, wewn´trznej o gruboÊci 178 mm i zewn´trznej 229 mm. Konstrukcja taka wymuszona zosta∏a wzgl´dami technologicznymi – ˝aden z rosyjskich zak∏adów metalurgicznych nie by∏ wówczas w stanie dostarczyç p∏yt pancerza o gruboÊci wi´kszej ni˝ 9 cali. Od góry okr´ty przykrywa∏ wypuk∏y pok∏ad opierajàcy si´ na promieniÊcie rozchodzàcych si´ pok∏adnikach. Pok∏ad skonstruowany by∏ z trzech kr´gów p∏yt poszycia o gruboÊci od 25,4 mm (kràg zewn´trzny) do 19 mm (wewn´trzny) i pokryty p∏ytami pancerza ˝elaznego o gruboÊci 70 mm. W miejscach przejÊcia przewodów kominowych oraz Êwietlika maszynowni opancerzenie pok∏adu wzmocnione by∏o p∏ytami gruboÊci 152 mm, t´ samà gruboÊç mia∏a tu˝ nad pok∏adem Êciana kominów i zr´bnica luku Êwietlika. Na Êrodku pok∏adu jako integralna cz´Êç konstrukcji kad∏uba okr´tów zbudowana by∏a barbeta, opancerzona w identyczny sposób jak kad∏ub (na Wice-Admirale Popowie pancerz sk∏ada∏ si´ równie˝ z dwóch p∏yt). Ca∏kowita masa pancerza na Nowgorodzie wynosi∏a oko∏o 760 ton, na Wice-Admirale Popowie oko∏o dwieÊcie ton wi´cej. BezpoÊrednio pod barbetà znajdowa∏y si´ pomieszczenia bojowe i mechanizmów pomocniczych dzia∏ artylerii g∏ównej, a tak˝e cz´Êç po-

8

mieszczeƒ mieszkalnych za∏ogi. Pozosta∏e pomieszczenia mieszkalne, socjalne i u˝ytkowe rozlokowane by∏y w dziobowej cz´Êci jednostek wewnàtrz kad∏uba. W cz´Êci rufowej ulokowane zosta∏y maszynownie, a kot∏ownie rozmieszczone by∏y symetrycznie po bokach wewn´trznej cz´Êci barbety. Wzd∏u˝ burt, dooko∏a kad∏uba, prowadzi∏ korytarz stanowiàcy wa˝nà cz´Êç ciàgów komunikacyjnych. Na pok∏adzie Nowgoroda przed barbetà znajdowa∏a si´ doÊç obszerna, zbudowana z ˝elaza nieopancerzona nadbudówka, mieszczàca pomieszczenia oficerskie, kambuzy oraz mes´ za∏ogi. Nadbudówka dziobowa w czasie p∏ywania z du˝à pr´dkoÊcià spe∏niaç mia∏a dodatkowo rol´ dziobowego nadburcia. Nadbudówka na Wice-Admirale Popowie, w zwiàzku z doÊwiadczeniami z eksploatacji poprzedniej jednostki, zajmowa∏a wi´kszà powierzchni´ pok∏adu, otaczajàc barbet´ i przechodzàc bezpoÊrednio w nadbudówk´ rufowà, a jej Êciany tworzy∏y swego rodzaju dodatkowe burty ustawione na pok∏adzie g∏ównym. W pierwszym okresie istnienia Nowgorod nie posiada∏ pomostu nawigacyjnego. Jego rol´ w czasie zwyk∏ego p∏ywania pe∏ni∏a lekka, drewniana nadbudówka umieszczona za barbetà, mieszczàca ko∏o sterowe i kompas, a w czasie walki sterowanie okr´tem przenoszone by∏o do jego wn´trza, gdzie znajdowa∏o si´ identycznie wyposa˝one stanowisko. Po przebudowie Nowgorod otrzyma∏ zamkni´tà kabin´ nawigacyjnà umieszczonà na pok∏adzie dodanych nadbudówek rufowych. Wice-Admira∏ Popow od razu mia∏ zabudowanà nadbudówk´ rufowà i na niej pomost nawigacyjny. Wyposa˝enia okr´tów dope∏nia∏a kotwica umieszczona wraz z ˝urawikiem na dziobie oraz dwie do czterech (w ró˝nych okresach) ∏odzi okr´towych.

Nap´d Budow´ maszyn i kot∏ów na obie „popowki” powierzono petersburskim zak∏adom Byrd’a, które mia∏y dostarczyç do Niko∏ajewa wszystkie urzàdzenia do 1 czerwca 1872 roku. Termin ten nie zosta∏ dotrzymany i pierwszà maszyn´ parowà na Nowgorodzie rozpocz´to montowaç dopiero pod koniec paêdziernika. Urzàdzenia nap´dowe Nowgoroda zajmowa∏y rozmieszczone symetrycznie na obu burtach dwie kot∏ownie i dwie maszynownie. W ka˝dej z kot∏owni na planie kwadratu umieszczono cztery wodnorurkowe kot∏y typu parowozowego (cylindryczne), po∏àczone ze wspólnym dla nich przewodem kominowym. Zasobnie w´glowe rozmieszczone by∏y pomi´dzy kot∏owniami i burtami oraz w cz´Êci przestrzeni pod barbetà. W maszynowniach znajdowa∏o si´ szeÊç maszyn parowych o mocy po 560 KM. Ka˝da z maszyn nap´dza∏a bezpoÊrednio jeden wa∏ Êrubowy z osadzonà na niej cztero∏opatowà Êrubà Griffitha o Êrednicy 3,20 m.

Tu˝ po wodowaniu, podczas pierwszego samodzielnego rejsu, Nowgorod przy 62 obrotach Êrub na minut´ osiàgnà∏ pr´dkoÊç 6 w´z∏ów (dla porównania ba∏tyckie monitory typu Bronienosiec osiàga∏y 6,5 do 8 w´z∏ów przy mocy indykowanej 340-530 KM). Na oficjalnych próbach trwajàcych na poczàtku sierpnia, okr´t osiàgnà∏ pr´dkoÊç 7 w´z∏ów przy 104 obrotach i zu˝yciu w´gla w zale˝noÊci od jakoÊci od 1,6 do 2 ton na godzin´. Nale˝y jeszcze dodaç, ze jakoÊç kot∏ów i maszyn by∏a wysoce niezadowalajàca. Maszyny parowe od samego poczàtku nie osiàga∏y znamionowej mocy, a po krótkim okresie eksploatacji ograniczono ze wzgl´dów bezpieczeƒstwa ciÊnienie wytwarzanej w kot∏ach pary. Rozmieszczenie maszynowni i kot∏owni na Wice-Admirale Popowie by∏o identyczne jak na Nowgorodzie, zwi´kszeniu uleg∏a jednak zarówno iloÊç kot∏ów i maszyn parowych, jak i ich parametry techniczne i eksploatacyjne. Zak∏ady Byrd’a dostarczyç mia∏y dodatkowe urzàdzenia, a ju˝ gotowe – zmodyfikowaç. Tak˝e w tym przypadku dostawcy nie uda∏o si´ zapewniç dostatecznej jakoÊci maszyn, jednak zwiàzana podpisanym jeszcze w 1871 roku kontraktem, ograniczona przyznanymi Êrodkami finansowymi i terminem ukoƒczenia okr´tu Admiralicja nie mia∏a mo˝liwoÊci dokonaç ˝adnych zmian w kwestii dostawcy. Osiem pionowych maszyn podwójnego rozpr´˝ania o mocy nominalnej 560 KM nap´dza∏o bezpoÊrednio szeÊç cztero∏opatowych Êrub, przy czym ka˝da z wewn´trznych Êrub by∏a obracana przez dwie maszyny. W ka˝dej z kot∏owni umieszczono szeÊç (dwa rz´dy po trzy kot∏y) wodnorurkowych kot∏ów cylindrycznych, po∏àczonych wspólnym przewodem kominowym. Zasobnie w´glowe rozmieszczone by∏y podobnie jak na Nowgorodzie. W wyniku doÊwiadczeƒ z eksploatacji Nowgoroda zwi´kszono Êrednic´ dwóch wewn´trznych Êrub do 4,27 m. Poniewa˝ bezpoÊrednio rzutowa∏o to na wielkoÊç zanurzenia, dla Wice-Admira∏a Popowa opracowano metod´ polegajàcà na zatapianiu w razie koniecznoÊci cz´Êci dziobowych przedzia∏ów dna wewn´trznego, by poprzez uzyskanie przeg∏´bienia spowodowaç cz´Êciowe wynurzenie Êrub. Podczas przeprowadzonych w sierpniu 1876 roku prób Wice-Admira∏ Popow uzyska∏ pr´dkoÊç 8 w´z∏ów, przy maksymalnym ciÊnieniu pary 4,2 atmosfery, mocy indykowanej jednej maszyny parowej 511 KM i zu˝yciu w´gla rz´du 2,15-3,3 tony na godzin´. Wentylacj´ pomieszczeƒ kot∏owni na obu „popowkach” zapewnia∏y po dwa nawiewniki umieszczone symetrycznie po bokach kominów, a wymuszonà cyrkulacje powietrza uzyskiwano dzi´ki wentylatorom. Wymian´ powietrza w maszynowniach zapewnia∏ luk Êwietlika maszynowni i przewody wentylacyjne wyprowadzone do g∏ównego luku w barbecie.

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Admira∏ Popow i jego „popowki” Warty podkreÊlenia jest fakt, ˝e oba okr´ty zosta∏y wyposa˝one w doÊç prymitywne nawet na ówczesne czasy i niewystarczajàce urzàdzenia sterowe. Pojedynczy niezrównowa˝ony ster zbudowany z drewna wzmocnionego miedzianà ramà poruszany by∏ bez ˝adnego wspomagania ko∏em sterowym poprzez ci´gna. Przy p∏ywaniu w dobrych warunkach pogodowych sterowanie wymaga∏o 2 – 3 sterników, a czas wykonania pe∏nego zwrotu wy∏àcznie za pomocà steru wynosi∏ oko∏o 45 minut, stàd te˝ bardzo cz´sto – szczególnie przy wzburzonym morzu – praca steru wspomagana by∏a maszynami, co by∏o nieco skomplikowanym i trudnym do zsynchronizowania manewrem.

Uzbrojenie Jak ju˝ wczeÊniej wspomniano, na nowych pancernych okr´tach Floty Czarnomorskiej planowano zamontowaç artyleri´ sk∏adajàcà si´ co najmniej z dwóch dzia∏ gwintowanych kalibru 11 cali (280 mm) lub g∏adkolufowych kalibru 20 cali (508 mm). WÊród stworzonych przez Popowa projektów znajdowa∏y si´ plany jednostek uzbrojonych nawet w cztery dzia∏a 508 mm, by∏a tak˝e konstrukcja z pi´cioma dzia∏ami 280 mm. Ostatecznie do realizacji (w postaci przysz∏ego Nowgoroda) wybrano wariant z dwoma odtylcowymi gwintowanymi dzia∏ami 280 mm konstrukcji Kruppa. Cztery armaty wz. 186713 zamówiono w pruskich zak∏adach Kruppa ju˝ w 1869 roku, z przeznaczeniem dla czarnomorskich pancerników. Nosi∏y numery fabryczne 73, 74, 75 i 77, a dostarczono je w sierpniu 1871 r. Pierwsze dwie armaty trafi∏y na Nowgorod. Ca∏kowita masa armaty na stanowisku wynosi∏a 25 979 kg, z tego 1 000 kg przypada∏o na cylindryczny zamek klinowy. Armata mia∏a d∏ugoÊç ca∏kowità 5588 mm, d∏ugoÊç przewodu lufy wynosi∏a 4750 mm, a cz´Êci gwintowanej 3480 mm. Lufa gwintowana by∏a 36 bruzdami o g∏´bokoÊci 3,429 mm. Armaty te strzela∏y dwoma rodzajami pocisków. Pociski przeciwpancerne mia∏y mas´ 225,2 kg, a ich g∏owica zawiera∏a 3,28 kg czarnego prochu, pociski burzàce o masie 222 kg mia∏y g∏owic´ zawierajàcà 7,45 kg czarnego prochu. D∏ugoÊç pocisku wynosi∏a 2,5 kalibru, czyli 700 mm. ¸adunek miotajàcy stanowi∏o 36,437,5 kg czarnego prochu. W 1876 r. dla dzia∏ 280 mm opracowano kartacz. Jego masa wynosi∏a 98,28 kg, zawiera∏ 95 kul o masie 0,836 kg i Êrednicy 55,4 mm. ¸adunkiem miotajàcym dla tego pocisku by∏o 18 kg czarnego prochu. Zasi´g ognia wynosi∏ 3 700 m przy kàcie podniesienia 9,5° i pr´dkoÊci wylotowej 392 m/s14. Pociski przeciwpancerne mia∏y przebijalnoÊç równà swojemu kalibrowi na dystansie oko∏o 750 m. Powa˝nym mankamentem by∏a szybkostrzelnoÊç – r´czne ∏adowanie zabiera∏o oko∏o 10 minut, a ustawienie armaty w pozycji gotowej do oddania strza∏u kolejne 2 – 3 minuty. Ka˝de

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

Dzia∏a kal. 305 mm na Wice-Admira∏ Popow.

z dzia∏ mog∏o prowadziç ogieƒ niezale˝nie i mog∏o byç naprowadzane w p∏aszczyênie poziomej w zakresie +/- 11°. Drugi z czarnomorskich pancerników – Wice-Admira∏ Popow – jako g∏ówne uzbrojenie otrzyma∏ dwie odtylcowe gwintowane 12-calowe (305 mm) armaty wz. 1867. Zosta∏y one zbudowane w Rosji przez Obuchowskij Stalilitielnyj Zawod na podstawie zakupionej od Kruppa w 1871 r. licencji. Na okr´cie zamontowane zosta∏y armaty o numerach 532 i 592. Ca∏kowita masa armaty 305 mm na stanowisku wynosi∏a 35 690 kg, z tego zamek wa˝y∏ 1 433 kg. Armata mia∏a d∏ugoÊç ca∏kowità 6096 mm, a d∏ugoÊç cz´Êci gwintowanej wynosi∏a 3790 mm. Lufa gwintowana by∏a 36 bruzdami o g∏´bokoÊci 3,34 mm. Pocisk przeciwpancerny o masie 301-303 kg nie mia∏ ∏adunku wybuchowego, pocisk burzàcy o masie 290 kg zawiera∏ 9,34 kg czarnego prochu, a ponadto by∏ wyposa˝ony w zapalnik uderzeniowy. Kartacz mia∏ mas´ 132,7 kg i zawiera∏ 91 do 95 kul o Êrednicy 61 mm i masie 1,143 kg. D∏ugoÊç pocisków równie˝ równa∏a si´ 2,5 kalibrom i wynosi∏a 760 mm. ¸adunek miotajàcy stanowi∏o 53,2 kg lub 65,5 kg prochu produkcji rosyjskiej lub zamiennie 51,2 kg lub 57,3 kg prochu niemieckiego. Przy pr´dkoÊci wylotowej 447 m/s i kàcie podniesienia 6° zasi´g wynosi∏ 2 960 m, a zasi´g skuteczny 600-700 m. Armaty na obu okr´tach poczàtkowo posadowione by∏y na poruszajàcych si´ po szynach ∏o˝ach ko∏owych systemu Piesticza, które po oddaniu strza∏u cofa∏y si´ do wn´trza barbety magazynujàc energi´ odrzutu w akumulatorach hydrauliczno-mechanicznych. Po za∏adowaniu armaty energia ta by∏a wykorzystywana do ustawienia armat w pozycji ogniowej. Po wojnie rosyjsko – tureckiej armaty na Wice-Admirale Po-

fot. zbiory Siergiej Ba∏akin

powie ustawiono na przegubowo-wahad∏owych ∏o˝ach systemu Rasskazowa. W systemie tym odrzut wystrza∏u powodowa∏ cofni´cie i obni˝enie armaty, a po jej za∏adowaniu si∏owniki hydrauliczne ponownie jà podnosi∏y i wysuwa∏y. Jeszcze przed wojnà z Turcjà na okr´tach, na pok∏adzie nadbudówki i skrzyd∏ach pomostów zainstalowano szybkostrzelne dzia∏a kalibru 87 mm (czterofuntowe), dla obrony przed zagro˝eniem ze strony torpedowców. By∏y to dzia∏a làdowe przystosowane do monta˝u na okr´tach przez posadowienie na morskich podstawach. Armata na stanowisku mia∏a mas´ 360 kg. D∏ugoÊç ca∏kowita armaty wynosi∏a 1713 mm, d∏ugoÊç przewodu lufy 1543 mm, a cz´Êci gwintowanej 1182 mm. Lufa gwintowana by∏a 12 bruzdami o g∏´bokoÊci 1,27 mm. Z dzia∏ tych strzelano granatami o masie 5,74 kg (∏adunek wybuchowy 0,205 kg prochu), kilkoma rodzajami szrapneli, kartaczy i pocisków od∏amkowych ró˝niàcych si´ przede wszystkim stopniem fragmentacji i zawartoÊcià g∏owicy bojowej. Wszystkie rodzaje amunicji by∏y zespolone z wa˝àcym 0,615 kg ∏adunkiem miotajàcym prochu. Granaty mia∏y zasi´g oko∏o 3300 m przy pr´dkoÊci wylotowej 306 m/s i kàcie podniesienia 14°8”, kartacze – zasi´g oko∏o 2 560 m 13. OkreÊlenie „wzór” jest w przypadku rosyjskiej artylerii okr´towej bardzo mylàce. W rosyjskiej flocie drugiej po∏owy XIX wieku istnia∏y dwa oznaczenia armat gwintowanych – wzór 1867 i 1877, którymi oznaczano modele skonstruowane przed i po 1877 roku, a ró˝niàce si´ sposobem gwintowania. (za: Szirokorad A. B., Korabielnaja artilleria Rossijskogo f∏ota 1867 1922 gg, „Morskaja Kollekcija” 2/1997). Szerzej o ró˝nicach mi´dzy oboma wzorami patrz w: Szirokorad A. B., Encik∏opedia Otiecziestwiennoj Artillerii, Harwest, Miƒsk 2000.. 14. W. G. Andrijenko w Krug∏yje suda admira∏a Popowa podaje zasi´g 4 250 m przy kàcie podniesienia 14,5°.

9

Admira∏ Popow i jego „popowki”

Nowgorod w trakcie ostatnich prac wyposa˝eniowych w 1873 roku.

przy pr´dkoÊci 288 m/s i kàcie 12°, a szrapnele – zasi´g oko∏o 2 240 m przy pr´dkoÊci 301 m/s i tym samym kàcie podniesienia. Zasi´g ognia efektywnego wynosi∏ oko∏o 550 m15. Nowgorod otrzyma∏ poczàtkowo dwa takie dzia∏a, a Wice-Admira∏ Popow – szeÊç. Liczby te zmienia∏y si´ w poszczególnych okresach s∏u˝by okr´tów, zmienia∏a si´ tak˝e, z uwagi na ∏atwoÊç monta˝u i demonta˝u podstawy, ich lokalizacja – dzia∏a 87 mm najcz´Êciej ustawiane by∏y na skrzyd∏ach i pod skrzyd∏ami bocznych pomostów, na dachu nadbudówki dziobowej i na pomoÊcie rufowym. Równie˝ tymczasowo na okr´tach ustawiano dzia∏a desantowe konstrukcji Baranowskiego kalibru 63,5 mm. Uzbrojenie okr´tów uzupe∏nia∏ montowany na dziobie wytyk minowy, którego celowoÊç zastosowania wobec niewielkiej pr´dkoÊci i manewrowoÊci okr´tów by∏a co najmniej problematyczna. Nigdy zresztà nie przeprowadzono ˝adnych prób jego u˝ycia, a otwór s∏u˝àcy mocowaniu wytyka z biegiem czasu zaÊlepiono.

Elsploatacja, modernizacje i historia okr´tów Nowgorod tu˝ po ukoƒczeniu poddany zosta∏ serii prób, obejmujàcych badania dzielnoÊci morskiej i strzelania artyleryjskie. Pierwsze rejsy odbywa∏y si´ z niewielkà szybkoÊcià i krótkich dystansach na redzie Sewastopola i zdawa∏y si´ potwierdzaç s∏usznoÊç koncepcji Popowa. W czerwcu 1873 roku przeprowadzono pierwsze strzelania artyleryjskie do holowanych tarcz na dystansie 4 kabli (740 metrów). Jakkolwiek uzyskano zadowalajàcà celnoÊç, to na jaw wysz∏a istotna wada konstrukcyjna – ∏o˝a i platforma dzia∏ konstrukcji F. B. Piesticza nie by∏y w stanie zniwelowaç energii odrzutu dzia∏ przy ich niejednoczesnym odpalaniu, co powodowa∏o wprowadzanie okr´tu w ruch wirowy i schodzenie z kursu, niezwykle trudne do skorygowania nawet przy pomocy Êrub nap´dowych. Okr´t niemal od razu trafi∏ do warsztatów, gdzie poprzez przekonstruowanie i wzmocnienie oporopowrotników wad´ t´ usuni´to. Ca∏e to wydarzenie przyczyni∏o si´ jednak do powstania jesz-

10

fot. zbiory Siergiej Ba∏akin

cze dziÊ ˝ywej legendy o „wirujàcych pancernikach”. Paêdziernik poÊwi´cono na forsowne próby nap´du przy ró˝nych stanach morza. Jedna z tych prób, prowadzona osobiÊcie przez A. A. Popowa, niemal doprowadzi∏a do utraty okr´tu – idàcy z maksymalnà pr´dkoÊcià Nowgorod zaczà∏ braç na pok∏ad spi´trzonà przed dziobem wod´, która zacz´∏a przelewaç si´ do wn´trza jednostki przez niedok∏adnie zabezpieczone luki zasobni w´glowych, a nawet – poprzez pok∏ad dziobowej nadbudówki – przez otwór podajnika amunicyjnego w barbecie. Z wieloma tonami wody wewnàtrz kad∏uba Nowgorod z trudem dotar∏ do Sewastopola. Zim´ i wiosn´ 1874 roku okr´t sp´dzi∏ w warsztatach Rosyjskiego Towarzystwa ˚eglugi i Handlu w Sewastopolu (b´dàcych wówczas jedynym zapleczem stoczniowym w tej bazie), gdzie wprowadzono szereg zmian i udoskonaleƒ. Przede wszystkim, na podstawie dotychczasowych doÊwiadczeƒ, ostatecznie ustawiono skok Êrub. Poczàwszy od zewn´trznych wynosi∏ on 3,66 m, 3,35 m i 3,05 m. Okr´t otrzyma∏ tak˝e (w tajemnicy!) umieszczony pod linià wodnà zamykany otwór wytyku torpedowego. Dla zapewnienia wi´kszego komfortu podczas ˝eglugi na pe∏nym morzu rozbudowane zosta∏y nadbudówki. Dodano dwa pomieszczenia, jedno przylegajàce do tylnej cz´Êci barbety, drugie niemal˝e na samej rufie. Przykryte zosta∏y one pomostem, na którym z kolei ustawiono kabin´ nawigacyjnà oraz podwy˝szony Êwietlik pomieszczeƒ maszynowych. Rozbudowane zosta∏y i wzmocnione dla umo˝liwienia ustawiania dzia∏ 87 mm boczne pomosty, si´gajàce teraz od dziobowej nadbudówki do burt okr´tu okalajàc przy tym z obu stron kominy. Nad g∏ównym lukiem barbety ustawiono nawiewnik o du˝ej Êrednicy, a znajdujàcy si´ tam dotychczas palowy maszt przeniesiony zosta∏ na czo∏owà Êcian´ kabiny nawigacyjnej. Z okr´tu zdj´to równie˝, jako podobno nie spe∏niajàce swojego zadania, mechanicznie nap´dzane wentylatory.

Tak zmodernizowany okr´t rozpoczà∏ zwyk∏e rejsy szkoleniowe, mi´dzy innymi odbywajàc podró˝ wzd∏u˝ wybrze˝y Kaukazu, a potem po Morzu Azowskim, docierajàc do Taganrogu. Podczas jednego z tych rejsów ustanowiony zosta∏ rekord pr´dkoÊci – okr´t po intensywnym szkoleniu obsady maszynowni i kot∏owni rozwinà∏ przy spokojnym morzu 7,5 w´z∏a. Wyczynu tego nigdy ju˝ nie uda∏o si´ powtórzyç, tym bardziej, ˝e coraz wi´cej problemów zacz´∏y przysparzaç fatalnie wykonane urzàdzenia nap´dowe. Równie˝ decyzja o zdj´ciu wentylatorów okaza∏a si´ pochopna, utrudniajàc wykonywanie obowiàzków szczególnie w kot∏owni. Bardzo pozytywnie wypad∏a statecznoÊç okr´tu, podczas najgorszej pogody i przy bardzo wzburzonym morzu amplituda przechy∏ów nie przekracza∏a 10o, lecz gwa∏towne prostowanie si´ z przechy∏ów stanowi∏o pewien dyskomfort dla za∏ogi. Nie utrudnia∏o to jednak prowadzenia ognia artyleryjskiego, poniewa˝ stosunkowo ∏atwo mo˝na by∏o uchwyciç moment pozostawania jednostki w pozycji neutralnej. Tak wi´c ten aspekt konstrukcji, jako jeden z niewielu, znalaz∏ swoje potwierdzenie w praktyce. Znacznie gorzej wypada∏a zdolnoÊç okr´tów do d∏ugotrwa∏ej ˝eglugi. Przy przeciwnej fali i wietrze okr´t cz´sto nie by∏ w stanie posuwaç si´ naprzód, ogromne trudnoÊci sprawia∏o równie˝ ca∏kowicie r´czne sterowanie i samo utrzymywanie okr´tu na zadanym kursie przez d∏u˝szy czas. W mi´dzyczasie jesienià 1876 roku i wiosnà 1877 próby rozpoczà∏ Wice-Admira∏ Popow. W zasadzie potwierdzi∏y si´ wszystkie wady i zalety stwierdzone na Nowgorodzie, ∏àcznie z „ryciem” okr´tu w spi´trzonej przed dziobem fali przy marszu z du˝à pr´dk¡oÊcià. Pomimo wi´c prawid∏owego wykorzystania zapasu wypornoÊci na zwi´kszenie mocy urzàdzeƒ nap´dowych nie uzyskano w praktyce z tego tytu∏u ˝adnych korzyÊci. W trakcie çwiczeƒ zespo∏owych okaza∏o si´, ˝e niecelowe i wr´cz niemo˝liwe b´dzie p∏ywanie z pr´dkoÊciami zbli˝onymi do maksymalnych, a ró˝nica pr´dkoÊci obu „popowek” utrudnia∏a wspólne manewrowanie. Poza tym stwierdzono, ˝e zewn´trzne zespo∏y nap´dowe Wice-Admira∏a Popowa nie przynoszà praktycznie ˝adnych korzyÊci w postaci przyrostu pr´dkoÊci. Zimà z 1876 na 1877 rok oba okr´ty trafi∏y wi´c do stoczni, gdzie zdj´to zewn´trzne Êruby i nap´dzajàce je maszyny parowe. W wyniku tych zmian na Nowgorodzie pr´dkoÊç maksymalna spad∏a do 6 w´z∏ów przy mocy indykowanej 2 000 KM, a na Wice-Admirale Popowie przy nie zmienionej pr´dkoÊci maksymalnej 8,5 w´z∏a moc spad∏a do 3 000 KM. Równie˝ artyleria drugiej „popowki” przysporzy∏a k∏opotów, tyle ˝e innego rodzaju ni˝ 15. Dane dotyczàce artylerii za: Szirokorad A. B., Encik∏opedia Otiecziestwiennoj Artillerii, Harwest, Miƒsk 2000.

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Admira∏ Popow i jego „popowki” na Nowgrodzie. Przenoszàca zbyt du˝e obcià˝enia barbeta powodowa∏a p´kanie pok∏adu i po∏àczeƒ z nadbudówkà. Aby temu zaradziç wzmocniono konstrukcj´ zarówno ∏ó˝ artyleryjskich systemu Piesticza, jak i samej barbety przez wbudowanie dodatkowej usztwnionej okràg∏ej grodzi otaczajàcej jej wewn´trznà cz´Êç. Wczesnà wiosnà 1877 roku Nowgorod zerwa∏ si´ z kotwicy i rzucony zosta∏ przez silny wiatr na wybrze˝a Krymu, nie odnoszàc jednak powa˝niejszych uszkodzeƒ. BezpoÊrednio przed wojnà rosyjsko-tureckà oba okr´ty otrzyma∏y nowe przyrzàdy celownicze, a tak˝e urzàdzenia pozwalajàce synchronizowaç wystrza∏y z amplitudà ko∏ysania (wskaêniki Dawydowa). 12 kwietnia 1877 roku wybuch∏a wojna. Oba okr´ty wesz∏y w sk∏ad zespo∏u „aktywnej obrony Odessy” i praktycznie ca∏y rok sp´dzi∏y na redzie odeskiego portu. Tylko raz, w dniach 27 i 28 czerwca, okr´ty wzi´∏y udzia∏ w akcji bojowej, ubezpieczajàc dzia∏ania Flotylli Dunajskiej przy ujÊciu Dunaju. Prócz tego 25 lipca i 8 sierpnia oba okr´ty odby∏y rejsy szkoleniowe w okolicach Odessy. Okr´ty odbywa∏y równie˝ co jakiÊ czas çwiczebne strzelania.

Stojàce bezczynnie okr´ty planowano wykorzystaç do os∏ony innych akcji podejmowanych na wybrze˝ach Rumunii i Turcji, jednak z∏e warunki pogodowe uniemo˝liwi∏y ich rozpocz´cie. Z kolei postulowanemu przez Wielkiego Ksi´cia wys∏aniu „popowek” w rejs krà˝owniczy po Morzu Czarnym zdecydowanie sprzeciwili si´ admira∏owie Araks – dowódca Floty Czarnomorskiej, i Czichacziew – dowódca obrony Odessy. W swoich raportach wykazali, ˝e „popowki” wobec przewagi pr´dkoÊci okr´tów tureckich, nie w pe∏ni sprawnych maszyn, z∏ej dzielnoÊci morskiej, ma∏ego zasi´gu i wreszcie z samego za∏o˝enia b´dàce okr´tami obrony wybrze˝a – nie nadajà si´ do prowadzenia akcji o charakterze ofensywnym, zaÊ ich obecnoÊç w okolicach w∏asnego wybrze˝a powstrzymuje flot´ tureckà przed bardziej zdecydowanymi dzia∏aniami. Ten ostatni pisa∏ mi´dzy innymi: „...rozs∏awiç rosyjskà bander´ na otwartym morzu popowki mogà nie inaczej, jak tylko za cen´ w∏asnego zatoni´cia...”16 Tak wi´c, pomimo udanych w sumie przy spokojnym morzu przedwojennych rejsów, obie „popowki” tkwi∏y na redzie portu w Odessie z powodu braku realnych zadaƒ mogàcych byç przez nie wype∏nianych.

W celu dodatkowego zwi´kszenia niezatapialnoÊci okr´tów przed koƒcem 1877 roku zdj´to z nich nawiewniki i zaÊlepiono ich otwory, a Êwietliki wyposa˝ono w wodoszczelne os∏ony zamykane w czasie przygotowania do rejsu. Zupe∏ny brak wentylacji doprowadzi∏ do tego, ˝e temperatura w kot∏owniach wynosi∏a podczas pracy 50°C, co z kolei uniemo˝liwia∏o obsadzie kot∏owni wydajnà prac´, a w konsekwencji – utrzymanie sta∏ej pr´dkoÊci okr´tów. Akcje ofensywne floty rosyjskiej na Morzu Czarnym prowadzone by∏y wi´c si∏ami mniejszych okr´tów wojennych i przy udziale przystosowanych do celów wojskowych jednostek cywilnych. Wydarzenia te jednoznacznie wskaza∏y na b∏´dne za∏o˝enia le˝àce u podstaw pierwotnego programu rozwoju Floty Czarnomorskiej w oparciu o okr´ty konstrukcji Andrija Popowa. Nawet pe∏ne zrealizowanie tego programu, czyli wybudowanie 10 okr´tów, w niczym nie zmieni∏oby przybrze˝nego charakteru takiej floty, niezdolnej do podj´cia jakiejkolwiek akcji o zna16. Andrijenko W. G., Krug∏yje suda admira∏a Popowa, Gangut, Sankt Petersburg 1994.

czeniu operacyjnym na wodach kontrolowanych

DANE TAKTYCZNO-TECHNICZNE

Rozpocz´cie budowy (w Petersburgu) Rozpocz´cie budowy (w Nikolajewie) Wodowanie Przekazanie do s∏u˝by Ârednica Zanurzenie przy pe∏nej wypornoÊci WysokoÊç wolnej burty WypornoÊç (pe∏na) G∏ówne Pomocnicze Burta Barbeta Pok∏ad Liczba maszyn parowych Moc Liczba kot∏ów Liczba Êrub Maksymalna Ekonomiczna Zapas w´gla Zasi´g przy pr´dkoÊci maks. Za∏oga Koszt budowy

Nowgorod PODSTAWOWE DATY 01.04.1871 29.03.1872 21.05.1873 11.10.1873 WYMIARY 30,78 m 4,11 m 0,46 m 2 491 t UZBROJENIE 2 x 280 mm zmienne OPANCERZENIE 178-229 mm 229 mm 70 mm NAP¢D 6 3 360 KM 8 6 PR¢DKOÂå 7w 5w 200 ton 480 Mm 15 oficerów 136 marynarzy 2 830 000 rubli

Wice-Admira∏ Popow (eks-Kijew) – 27.08.1874 25.09.1875 poczàtek 1877 36,57 m 4,11 m 0,46 m 3 600 t 2 x 305 mm zmienne 178-406 mm 406 mm 70 mm 8 4 480 KM 12 6 8,5 w 6,5 w 250 ton 540 Mm 19 oficerów 187 marynarzy 3 260 000 rubli

Uwaga: dane dotyczace nap´du, pr´dkoÊci i zasi´gu zmieni∏y si´ po przebudowie si∏owni w 1876 roku – patrz dalej w tekÊcie zasadniczym.

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

11

Admira∏ Popow i jego „popowki” przez przeciwnika. Warto jednak podkreÊliç w tym miejscu, ˝e nie jest winà admira∏a Popowa przyj´cie do realizacji programu w takiej postaci, a zaprojektowane przez niego okr´ty okaza∏y si´ solidnymi i spe∏niajàcymi pierwotne wymagania konstrukcjami. Prze∏om 1877 i 1878 roku okr´ty sp´dzi∏y w stoczni. Przeglàdowi i remontom poddano urzàdzenia nap´dowe, w pomieszczeniach wykonano drewniane poszycie pok∏adów i grodzi oraz ponownie zamontowano urzàdzenia wentylacyjne – na Nowgorodzie pierwotnie z niego zdj´te nawiewniki i wentylatory, a na Wice-Admirale Popowie – zdemontowane z pancernika Pietr Wielikij. W nowo wybudowanym doku oba okr´ty poddano równie˝ czyszczeniu cz´Êci podwodnej kad∏uba, niekonserwowanej od poczàtku ich istnienia. Po tych zabiegach wczesnà wiosnà 1878 roku okr´ty wróci∏y do s∏u˝by na redzie Odessy. Pomimo podpisania 19 lutego w San Stefano traktatu koƒczàcego wojn´ oba okr´ty pozostawa∏y w gotowoÊci bojowej. Dopiero latem powrócono do rutynowej dzia∏alnoÊci w czasie pokoju, odbywajàc mi´dzy innymi rejs w okolice ujÊcia Dunaju. Jesienià Nowgorod zosta∏ przebazowany do Sewastopola, natomiast na Wice-Admirale Popowie rozpocz´∏y si´ prace przy instalacji zamówionych jeszcze w 1876 roku w Wielkiej Brytanii ∏ó˝ i platformy artylerii g∏ównej wed∏ug projektu ¸. A. Rasskazowa. Prace te zakoƒczono w listopadzie, a w styczniu 1879 roku Wice-Admira∏ Popow odby∏ strzelania. Oddano na przemian z obu luf ∏àcznie 33 wystrza∏y, Êrednio co 7 minut, na dystansach od 2 do 30 kabli. Nie stwierdzono ˝adnych nieprawid∏owoÊci w dzia∏aniu mechanizmów, w ˝aden sposób nie zosta∏a tak˝e naruszona struktura i konstrukcja okr´tu. Wed∏ug oceny specjalistów czas ∏adowania dzia∏a móg∏ zostaç skrócony z 14 do oko∏o 5 minut pod warunkiem wprowadzenia cz´Êciowej mechanizacji tego procesu. W pierwszej po∏owie 1879 roku okr´ty pomalowano na bia∏o od pok∏adu g∏ównego w∏àcznie w gór´, kad∏ub do linii wodnej pozosta∏ czarny. Do czasu ukoƒczenia w 1889 roku pierwszych okr´tów typu Jekatierina II17 obie „popowki” by∏y, poza równie˝ niezbyt udanym Pietrem Wielikim, jedynymi okr´tami pancernymi Floty Czarnomorskiej i pomimo wszystkich wad intensywnie je wykorzystywano. Rejsy szkoleniowe przerywane by∏y corocznymi mniej lub bardziej powa˝nymi pracami remontowymi i przeglàdami. W 1882 na Nowgorodzie wskutek nieostro˝nego obchodzenia nastàpi∏a eksplozja ∏adunku wybuchowego (miotajàcego?), w wyniku której zgin´∏o dwóch oficerów i 3 marynarzy. Okr´t nie odniós∏ powa˝niejszych uszkodzeƒ, lecz jego ówczesny dowódca, kapitan II rangi A. O. Ba∏ka, zosta∏ wkrótce potem zdj´ty ze stanowiska i przeniesiony do s∏u˝by làdowej za brak nadzoru. W 1883 roku Wice-Admira∏ Popow otrzyma∏

12

nowe kot∏y, a jego poprzednie kot∏y ustawione zosta∏y na Nowgorodzie. Na poczàtku lat osiemdziesiàtych XIX wieku oba okr´ty wyposa˝one zosta∏y równie˝ w instalacj´ elektrycznà przeznaczonà do oÊwietlania pomieszczeƒ. Obie jednostki a˝ do 1893 roku klasyfikowane by∏y jako okr´ty I rangi. W tym samym roku planowany by∏ generalny remont „popowek”. Zakres wymaganych prac by∏ bardzo powa˝ny. Nowgorod wymaga∏ niemal gruntownej odbudowy kad∏uba, a na drugim z okr´tów nale˝a∏o wymieniç artyleri´ g∏ównà. Wiceadmira∏ Kopytow, ówczesny dowódca Floty Czarnomorskiej, pisa∏ w raporcie dla G∏ównego Sztabu Morskiego: „Nie uwa˝a∏em popowek za okr´ty w pe∏ni bojowe ju˝ od poczàtku ich istnienia; jedyne zadania, jakimi mo˝na by∏o je obarczyç to obrona ujÊcia Dunaju (...) lecz bez powa˝nej modernizacji (...) nie mogà ju˝ teraz wype∏niaç nawet takiej roli” 18. W dalszej cz´Êci tego raportu Kopytow rekomendowa∏ wykorzystanie Êrodków przeznaczonych na przebudow´ „popowek” na inne cele, a same okr´ty ze zdj´tymi mechanizmami nap´dowymi przeznaczyç albo do obrony baz morskich, albo wr´cz wycofaç ze s∏u˝by. Raport ten stanowi∏ poczàtek koƒca aktywnej s∏u˝by okr´tów. Ich modernizacji zaniechano, a obie jednostki sta∏y praktycznie bezczynnie w bazie niko∏ajewskiej s∏u˝àc jako p∏ywajàce baterie. Na poczàtku 1903 roku okr´ty przeholowano do portu w Niko∏ajewie, gdzie 4 lipca tego roku Nowgorod, a 21 lipca Wice-Admira∏ Popow, zosta∏y skreÊlone ze spisu floty. Na prze∏omie lat 1911/1912 rozpocz´to ich z∏omowanie19.

pierwszy na „popowkach” rozwiàzaƒ, które – przyj´te póêniej we wszystkich wi´kszych flotach – zmieni∏y w znaczàcy sposób konstrukcj´ okr´tów. Nale˝à do nich przede wszystkim badania i próby modeli w basenach20, wodoszczelna, „pontonowa” konstrukcja podwójnego dna oraz ostateczny monta˝ prefabrykowanych elementów kad∏uba w innym miejscu ni˝ je wytworzono. Od Autora: Sk∏adam serdeczne podzi´kowania Jarkowi Odrobinie z Krakowa za inspiracj´, pomoc w gromadzeniu materia∏ów, ˝yczliwà krytyk´ i s∏owa zach´ty przy pisaniu tego tekstu. Tekst – zw∏aszcza faktografia – powsta∏ g∏ównie w oparciu o prac´ W. G. Andrijenki pt. Krug∏yje suda admira∏a Popowa. Pomimo staraƒ nie uda∏o mi si´ dotrzeç do kilku opracowaƒ zachodnich, dlatego wdzi´czny b´d´ za wszelkie uwagi i s∏owa krytyki, które mogà przyczyniç si´ do jeszcze g∏´bszego poznania tematu (adres e-mail: [email protected])). Bibliografia: Andrijenko W. G., Krug∏yje suda admira∏a Popowa, Gangut, Sankt Petersburg 1994. Bieriezowskij N. J., Docjenko W. D., Tiurin B. P., Rossijskij Im-

pieratorskij F∏ot 1696-1917. Wojenno-istoriczieskij sprawocznik, Russkij Mir, Moskwa 1996. Conway’s All the World’s Fighting Ships 1860-1905, Conway Maritime Press, London 1979. Gozdawa-Go∏´biewski J., Od wojny krymskiej do ba∏kaƒskiej, Wydawnictwo Morskie, Gdaƒsk 1985. Heller M., Historia Imperium Rosyjskiego, Ksià˝ka i Wiedza, Warszawa 2002. Joƒca A., Pancernik Nowgorod, „Modelarz” 1/1971.

Konkluzja

Langensiepen B., Güleryüz A., The Ottoman Steam Navy

Chocia˝ ju˝ na pierwszy rzut oka ca∏a koncepcja okr´tów A. A. Popowa wyglàda∏a na bardzo karko∏omnà i ostatecznie si´ nie sprawdzi∏a w praktyce, to pami´taç jednak nale˝y, ˝e ich konstrukcja przypad∏a na okres gwa∏townego rozwoju techniki wojennomorskiej i koncepcji u˝ycia floty, w wyniku czego na morzach pojawia∏y si´ nierzadko równie ekstrawaganckie i kuriozalne jednostki. Powstanie i eksploatacja obu jednostek by∏a bacznie obserwowana przez ówczesne mocarstwa morskie wywierajàc poczàtkowo du˝e wra˝enie, a prasa brytyjska posun´∏a si´ wr´cz do wysuni´cia ˝àdaƒ wobec swojej Admiralicji, by obron´ Wysp Brytyjskich oprzeç w∏aÊnie na licznych bateriach p∏ywajàcych konstrukcyjnie podobnych do rosyjskich okr´tów. Dopiero póêniejsze trudnoÊci eksploatacyjne wynikajàce ze z∏ej dzielnoÊci morskiej nawet na stosunkowo spokojnym akwenie Morza Czarnego spowodowa∏y ostudzenie nastrojów i lawin´ krytyki pod adresem konstruktora zarówno w Rosji, jak i za granicà. Nie wolno te˝ zapomnieç, ˝e Andriejowi Aleksandrowiczowi Popowowi zawdzi´czaç nale˝y kilka zrealizowanych w praktyce po raz

1828-1923, Conway Maritime Press, London 1995. Piwowoƒski J., Niezwyk∏e okr´ty, Nasza Ksi´garnia, Warszawa 1986.

Rundschiff der russisch-zaristischen Marine „NOVGOROD”, cfm Verlag Hauszeitung 1/97, Mü¡nchen 1997 Szirokorad A. B., Encik∏opedia Otiecziestwiennoj Artillerii, Harwest, Miƒsk 2000 Szirokorad A. B., Korabielnaja artilleria Rossijskogo f∏ota

1867-1922 gg, Morskaja Kollekcija 2/1997 Internet – ró˝ne strony i fora dyskusyjne Miesi´cznik „Morze” – ró˝ne numery 17. Dane taktyczno-techniczne za Conway’s All the World’s Fighting Ships 1865-1905: budowa 1883-1894, wypornoÊç 11 032-11 396 t., wymiary 103,48 x 21,03 x 8,48-8,76, pr´dkoÊç 15-16,5 w., uzbrojenie 6 x 305 mm, 7 x 152 mm, 8 x 76 mm, 7 w. t. 381 mm, 100 min, pas pancerny na linii wodnej 203-406 mm, cytadela 305 mm, barbety 203-305 mm. 18. Andrijenko W. G., Krug∏yje suda admira∏a Popowa, Gangut, Sankt Petersburg 1994. 19. Bardzo zdewastowane resztki kad∏ubów istnia∏y ponoç jeszcze w czasie okupacji Krymu przez Niemców w 1941 roku. 20. Badania modelowe w basenach doÊwiadczalnych przeprowadzone zosta∏y na zlecenie carskiej Admiralicji w Wielkiej Brytanii i Holandii jako element prac studialnych nad b´dàcym we wst´pnej fazie projektowania pancernikiem o eliptycznym przekroju poziomym kad∏uba. Wyniki tych badaƒ zosta∏y w praktyce wykorzystane przy projekcie i budowie carskiego jachtu Liwadia.

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Ucieczka Goebena

Maciej Szopa Niemiecki krà˝ownik liniowy Goeben uwieczniony na pamiàtkowej, zresztà interesujàcej, fotografii.

Sytuacja strategiczna na Morzu Âródziemnym na poczàtku sierpnia 1914 Eskadra Âródziemnomorska, b´dàca niegdyÊ najsilniejszà cz´Êcià Royal Navy, nie by∏a w poczàtkowym okresie wojny zbyt silna. W sierpniu 1914 roku w sk∏ad jej si∏ g∏ównych wchodzi∏y: 2 eskadra krà˝owników liniowych, 1 eskadra krà˝owników i 5 flotylla kontrtorpedowców, w sile 16 jednostek. Oprócz tego w bazie na Malcie znajdowa∏o si´ 6 torpedowców i 3 okr´ty podwodne zaÊ w Gibraltarze 11 torpedowców i dalsze 3 okr´ty podwodne. ¸àcznie dawa∏o to 3 dysponujàce silnà artylerià krà˝owniki liniowe, 4 krà˝owniki pancerne, 4 nowoczesne krà˝owniki i 33 torpedowce i kontrtorpedowce. Wspomniane okr´ty podwodne nale˝a∏y do typu B i nie by∏y jednostkami o du˝ej wartoÊci. Nie posiada∏y dzia∏, dysponowa∏y tylko dwiema rurami torpedowymi, a ich pr´dkoÊç wynosi∏a zaledwie 7 do 9 w´z∏ów. Eskadra ta, choç swojà liczebnoÊcià i jakoÊcià przewy˝sza∏a flot´ niejednego paƒstwa europejskiego, to bioràc pod uwag´ iloÊç zadaƒ jakie mia∏a wykonywaç, pot´g´ potencjalnych wrogów i wielkoÊç terenu operacyjnego wydawa∏a si´ niewystarczajàca. I rzeczywiÊcie by∏aby niewystarczajàca gdyby nie wspó∏praca z marynarkà francuskà, której zasady ustalono ostatecznie w lutym 1913 roku. Wg porozumienia g∏ówne si∏y Francuzów, tzw. 1 Armia Morska (1-re Armee Navale)

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

pod dowództwem wiceadmira∏a A. Boue de Lapeyrere’a stanowi∏y trzon si∏ sprzymierzonych na tym akwenie. Francja posiada∏a dwie wa˝ne bazy w tym rejonie: Tulon i Bizert´, dzi´ki czemu mog∏a podjàç si´ kontrolowania zachodniej cz´Êci basenu Morza Âródziemnego (na zachód od Malty), Royal Navy podj´∏a si´ dozoru nad wschodnià cz´Êcià morza, gdzie dysponowa∏a bazà w Aleksandrii i na Malcie. W sk∏ad 1 Armii Morskiej wchodzi∏y: 2 drednoty – Courbet i Jean Bart (wkrótce wzmocnione o 2 kolejne jednostki), 17 przeddrednotów, 11 krà˝owników pancernych, 3 stare krà˝owniki, 42 kontrtorpedowce, g∏ównie ma∏e, 15 okr´tów podwodnych, transportowiec lotniczy i mniejsze jednostki. Eskadra z Brestu (12 przeddrednotów i 6 krà˝owników pancernych) stacjonowa∏a tutaj ju˝ od wrzeÊnia 1912 roku, czyli w czasie kiedy rozmowy o wspó∏pracy jeszcze trwa∏y. Dawa∏o to Francji status najsilniejszego mocarstwa na Morzu Âródziemnym, dominujàcego nawet nad kombinacjà flot Austro-W´gier i W∏och. Anglicy mieli zajàç si´ ochronà pó∏nocnego wybrze˝a Francji, w czym pomagaç im mia∏y pozostawione tam lekkie si∏y francuskie. Na Morzu Âródziemnym mieli dowodziç Francuzi. Obie strony mog∏y korzystaç z baz swoich sojuszników. Patrzàc na stosunek iloÊci poszczególnych grup okr´tów nie sposób si´ oprzeç wra˝eniu, ˝e dowództwo francuskie mia∏o mniej nowoczesne poj´cie o prowa-

fot. zbiory Jaros∏aw Malinowski

dzeniu wojny morskiej ni˝ Brytyjczycy. Brakuje tu przede wszystkim krà˝owników lekkich, które s∏u˝y∏yby jako zwiadowcy czy stra˝e floty. Uderza za to olbrzymia iloÊç krà˝owników pancernych. W tej sytuacji Francuzi i Brytyjczycy mogli doskonale si´ uzupe∏niaç. 1-re Armee Navale mia∏a zajàç si´ os∏onà w∏asnych wojsk p∏ynàcych do Francji z kolonii, przede wszystkim z Afryki Pó∏nocnej, innym jej zadaniem by∏a wspólna wraz z Brytyjczykami blokada Morza Adriatyckiego w celu niedopuszczenia okr´tów Austro-W´gierskich na Morze Âródziemne. Wkrótce po rozpocz´ciu wojny 3 krà˝owniki pancerne oddelegowano do s∏u˝by w koloniach. Nieprzyjacielem w nadchodzàcym konflikcie mia∏ byç z pewnoÊcià niemiecki Dywizjon Âródziemnomorski (Die Mittelmeer-Division) w sk∏adzie krà˝ownik liniowy Goeben i krà˝ownik Breslau. Przewidywano, ˝e po wybuchu wojny Niemcy b´dà próbowali atakowaç francuskie konwoje z wojskiem lub b´dà chcieli uciec przez Gibraltar i przedrzeç si´ do ojczyzny. Oba kaiserowskie okr´ty rozwija∏y du˝à pr´dkoÊç 27 w´z∏ów i tylko brytyjskie krà˝owniki liniowe by∏y w stanie je przechwyciç i pokonaç. To w∏aÊnie mia∏o staç si´ ich pierwszym zadaniem. Bardzo prawdopodobna te˝ by∏a walka z Austro-W´grami. Mimo ˝e si∏a tego paƒstwa mierzona by∏a raczej w wojskach làdowych, to w czasie wyÊcigu w budowaniu pancerników, kosztem wielu wyrzeczeƒ uda∏o

13

Ucieczka Goebena mu si´ wystawiç a˝ 3 drednoty – Prinz Eugen, Tegetthoff i Viribus Unitis. Poza tym cesarstwo dysponowa∏o 9 przeddrednotami, 4 pancernikami obrony wybrze˝a, 3 krà˝ownikami pancernymi, 9 krà˝ownikami w tym 4 nowoczesnymi, 18 kontrtorpedowcami, 71 torpedowcami i 6 okr´tami podwodnymi oraz szeregiem pomniejszych jednostek. Minusem floty Austro- W´gierskiej by∏o po∏o˝enie geograficzne jej baz, wszystkie le˝a∏y w g∏´bi Adriatyku i bardzo ∏atwo mo˝na je by∏o zablokowaç np. poprzez po∏o˝enie zagród minowych w CieÊninie Otranto. Niepewne by∏o stanowisko W∏och, formalnego cz∏onka Trójprzymierza, i du˝ej pot´gi morskiej. W∏ochy posiada∏y w∏asny przemys∏ stoczniowy zdolny do budowy drednotów we w∏asnym zakresie. By∏ on tak rozwini´ty, ˝e rozkwita∏a tam nawet w∏asna, nowatorska myÊl konstrukcyjna, na pomys∏ach w∏oskich wzorowano si´ w Austro-W´grzech (potrójne wie˝e dzia∏ g∏ównego kalibru) czy Rosji (jedyne rosyjskie drednoty, typu Ganut by∏y niemal kopià pancernika Dante Alighieri). Na poczàtku sierpnia 1914 roku w ró˝nych stadiach budowy by∏y 4 drednoty, 2 by∏y ju˝ w s∏u˝bie (Guilio Cesare i Dante Alighieri), oprócz tego W∏osi posiadali 14 przeddrednotów, jednak cz´Êç z nich by∏a totalnie przestarza∏a i s∏u˝y∏a jako okr´ty obrony wybrze˝a, 7 krà˝owników pancernych, 12 krà˝owników, z czego tylko 4 wybudowane w XX wieku (!) 33 kontrtorpedowce, oko∏o 40 torpedowców, 20 okr´tów podwodnych i mniejsze okr´ty. W∏ochy znajdowa∏y si´ w samym centrum i posiadanie baz na P∏w. Apeniƒskim (Tarent, Neapol, Spezia), Sardynii i Sycylii, w Tobruku i na wyspach Dodekanezu dawa∏o im du˝e mo˝liwoÊci dzia∏ania. Wp∏yw na stosunek si∏ na tym akwenie mog∏y mieç jeszcze dwa paƒstwa: Turcja i Grecja. Pierwsze z nich sk∏ania∏o si´ bardziej ku Paƒstwom Centralnym, z powodu chocia˝by budowy kolei Berlin – Bagdad i innych inwestycji niemieckich. To w∏aÊnie cesarz niemiecki lubi∏ si´ okreÊlaç jako

obroƒca i przyjaciel krajów islamskich. By∏ jeszcze inny powód, dla którego Turcja mog∏a opowiedzieç si´ po stronie paƒstw centralnych. W ramach budowy swojej floty zamówi∏a ona w Wielkiej Brytanii dwa drednoty. Zakup ten, warty 30 milionów funtów by∏o olbrzymim obcià˝eniem dla ca∏ego kraju, pieniàdze zaÊ zosta∏y pozyskane z powszechnej po˝yczki narodowej. Mo˝na wi´c sobie wyobraziç furi´ Turków, gdy okr´ty zosta∏y zarekwirowane ju˝ pod sam koniec budowy. Stawia∏o to Turcj´ w bardzo ci´˝kiej sytuacji, gdy˝ poza tymi dwoma planowanymi, bardzo pot´˝nymi okr´tami, jej marynarka by∏a w op∏akanym stanie. W jej sk∏ad wchodzi∏y 3 bardzo stare przeddrednoty, 2 stosunkowo nowe krà˝owniki, 8 kontrtorpedowców, 9 torpedowców, 19 kanonierek, stawiacz min i jednostki pomocnicze. Zamówione w Anglii okr´ty mia∏y stanowiç trzon floty tureckiej, bez którego by∏a ona niemal bezradna. Turcja mia∏a bardzo s∏abo rozwini´tà sieç dróg i kolei i jakikolwiek przewóz materia∏ów strategicznych musia∏ odbywaç si´ droga morskà. Ta zaÊ by∏a cz´sto zagro˝ona przez rosyjskà Flot´ Czarnomorskà, która, choç poczàtkowo nie posiada∏a drednotów, dysponowa∏a 7 przeddrednotami, 3 krà˝ownikami, 21 kontrtorpedowcami, 9 torpedowcami i 5 okr´tami podwodnymi, czyli by∏a wystarczajàca do zablokowania ˝eglugi na pó∏nocnych wybrze˝ach Turcji. Mimo op∏akanego stanu swojej marynarki Turcy mogli ∏atwo zablokowaç CieÊniny Dardanelskie, jedyne dogodne morskie po∏àczenie pomi´dzy Rosjà a jej zachodnimi sojusznikami a tak˝e u∏atwiç paƒstwom centralnym dost´p do pól naftowych Iraku. Grecja posiada∏a okr´ty najcz´Êciej kupione od U.S. Navy lub przynajmniej wybudowane w USA. By∏y to min. 2 przeddrednoty, 2 pancerniki obrony wybrze˝a, krà˝ownik pancerny, krà˝ownik, 14 kontrtorpedowców, 11 torpedowców i dwa okr´ty podwodne. Poczàtkowo nikt nie bra∏ pod uwag´ zaanga˝owania Grecji w wojn´,

na tej samej zasadzie jak nie myÊlano i˝ b´dzie to konflikt d∏ugotrwa∏y. Wiadomo by∏o natomiast, ˝e Grecja raczej nie stan´∏aby po stronie Turcji, obydwa te kraje by∏y tradycyjnymi wrogami i mia∏y wobec siebie roszczenia terytorialne. Grecja równie˝ zamówi∏a 2 drednoty za granicà jednak ich budowa zosta∏a wstrzymana. JeÊli chodzi o stanowisko Wielkiej Brytanii do obu tych krajów jak i o perspektywy wspó∏pracy z nimi to dobitnie ilustruje je wypowiedê Pierwszego Lorda Admiralicji Battenberga: „z morskiego punktu widzenia trzeba zdaç sobie spraw´, ˝e turecka marynarka jest beznadziejna. Ch´tnie kupujà stare, zu˝yte okr´ty niemieckie, ale nigdy nie zrobià z nich u˝ytku. Wschodzàca pot´ga morska Grecji jest o wiele bardziej godna naszej uwagi i pomocy”. Ta wypowiedê mia∏a miejsce w chwili kiedy pomimo kilkuletniej pomocy Anglików w reorganizacji floty tureckiej, ta nadal pozostawa∏a w tym samym stanie. W latach 1908-1913 zadania tego podejmowa∏o si´ trzech admira∏ów: kontradmira∏ D. Gamble, od kwietnia 1910 kontradm. H. P. Williams i od kwietnia 1912 kontradm. A. H. Limpus. Ostatni z nich by∏ oficjalnym doradcà ottomaƒskiego ministra marynarki. W ramach tej˝e pomocy w∏aÊnie zacz´to budowaç dla Turcji wspomniane 2 drednoty, planowano te˝ sprzeda˝ 2 przeddrednotów typu Royal Soveregein za przyst´pnà cen´ 120 000 -160 000 funtów, potem nawet mówiono o cenie 100 000 funtów. W koƒcu admiralicja uzna∏a ˝e nie chce pozbywaç si´ ˝adnych pancerników nowszych od typu Royal Soveregein i ˝e jest gotowa sprzedaç tylko 2 jednostki tych ostatnich. Na tym ca∏a sprawa si´ skoƒczy∏a, prawdopodobnie w wyniku przetasowaƒ w rzàdzie tureckim.

Poczàtek dzia∏aƒ wojennych i ucieczka Goebena Od czasu swego przybycia na Morze Âródziemne, Miettelmeer-Division by∏ zmorà dla Ententy. Najwa˝niejszym okr´-

Goeben nale˝a∏ do typu Moltke, by∏ drugim i ostatnim okr´tem tej serii. Powsta∏ w stoczni Blohm & Voss i kosztowa∏ równowartoÊç 22 000 000 funtów szterlingów. St´pk´ po∏o˝ono w kwietniu 1909 roku, w ramach programu rozbudowy na rok 1909, zaÊ do s∏u˝by w paêdzierniku 1912 r. Uzbrojenie g∏ówne stanowi∏o 10 dzia∏ 280 mm rozmieszczonych w pi´ciu wie˝ach dwudzia∏owych, ponadto krà˝ownik dysponowa∏ 12 dzia∏ami 150 mm, takà samà liczbà dzia∏ 88 mm i czterema rurami torpedowymi 500 mm (po 3 torpedy na wyrzutni´).Z jednej burty mo˝na by∏o prowadziç ogieƒ z wszyskich 10 dzia∏ 280 mm i 6-ciu 150 mm. Nap´d stanowi∏y 4 turbiny nap´dzane przez 24 kot∏y, dajàce pr´dkoÊç maksymalnà 28 w´z∏ów (tyle uda∏o si´ osiàgnàç maksymalnie w czasie ca∏ego ˝ywota okr´tu). Maksymalnie móg∏ zabraç na pok∏ad 3 300 ton w´gla plus ewentualnie 600 ton na pok∏adzie. Po ucieczce do Turcji Goeben pozosta∏ w marynarce tego kraju do koƒca swojej kariery, by∏ jedynym nowoczesnym pancernikiem zbudowanym w Niemczech, który przetrwa∏ I wojn´ Êwiatowà. W latach pi´çdziesiàtych istnia∏ w RFN pomys∏ ponownego odkupienia go od Turcji, jednak zosta∏ on zarzucony z przyczyn politycznych. W latach 1948- 63 sta∏ zacumowany w Izmirze, z∏omowany w 1966 roku. Wymiary: 186,5 x 29,8 x 8,2 m. WypornoÊç 22 979 ton. Opancerzenie: pas burtowy (Êrodek) 280 mm, pas burtowy (na ∏ukach) 100 mm, pok∏ady 75 mm, wie˝e 200 mm, podstawy wie˝ 260 mm, podstawy kominów 150 mm. Za∏oga: 1107 ludzi.

14

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Ucieczka Goebena

Krà˝ownik lekki Breslau pozosta∏ nieod∏àcznym towarzyszem Goebena do 1918 r.

tem tej formacji by∏ Goeben – najszybszy ci´˝ki okr´t w rejonie (27 w´z∏ów). Ta udana jednostka dysponowa∏a równie˝ du˝à si∏à ognia (10 dzia∏ kalibru 280 mm, z czego ostrza∏ burtowy mog∏o prowadziç a˝ 8 dzia∏ na raz) i grubym pancerzem, znacznie przewy˝szajàc pod tym wzgl´dem swoich brytyjskich adwersarzy. Krà˝ownik Breslau dysponowa∏ podobnà pr´dkoÊcià co jego „wielki brat”, dzi´ki czemu móg∏ si´ go trzymaç w krytycznych momentach, gdy˝ jego uzbrojenie (12 dzia∏ kal. 105 mm) nie by∏o bowiem zbyt silne. Zespo∏em niemieckim dowodzi∏ kontradmira∏ Wilhelm Souchon. Ten niedu˝y i mobilny zespó∏ móg∏ w sprzyjajàcych okolicznoÊciach wymykaç si´ przeciwnikom i atakowaç konwoje p∏ynàce z Afryki Pó∏nocnej do Francji. Na poczàtku wojny stosunek si∏ na Morzu Âródziemnym by∏ bardzo niepewny. 3 sierpnia Niemcy byli ju˝ w stanie wojny z Francjà, jednak wojna z Wielkà Brytanià jeszcze nie wybuch∏a. 1 Armia Morska musia∏a chwilowo radziç sobie sama co mimo jej teoretycznie mia˝d˝àcej przewagi nie by∏o takie ∏atwe. Dwa francuskie drednoty dysponowa∏y pr´dkoÊcià zaledwie 21 w´-

z∏ów, jeÊli chodzi o pozosta∏e okr´ty liniowe sytuacja wyglàda∏a jeszcze gorzej. Jedynà szansà Francuzów by∏o zaskoczenie Souchona poprzez przeci´cie mu kursu i trzymanie go w zasi´gu swoich dzia∏ przez wystarczajàcy czas, ˝eby go spowolniç. Stworzenie takiej sytuacji by∏o jednak bardzo trudne i bez pomocy krà˝owników liniowych Royal Navy Goeben móg∏by zadaç powa˝ne ciosy francuskim transportom wojska. To zaÊ mog∏o powa˝nie skomplikowaç sytuacj´ na g∏ównym froncie europejskim. Tak przedstawia∏a si´ sytuacja w oczach sprzymierzonych, jednak nie wiedzieli oni o tym, ˝e Goeben boryka∏ si´ z powa˝nymi problemami technicznymi i mia∏ byç zastàpiony na jesieni tego roku przez swojego bliêniaka – krà˝ownik liniowy Moltke. Usterki te wzi´∏y si´ z tego, ˝e okr´t niemal zaraz po ukoƒczeniu zosta∏ wys∏any na po∏udnie, bez przeprowadzenia wszystkich testów, obecnie szwankowa∏y mu kot∏y i nie móg∏ rozwinàç wi´kszej sta∏ej pr´dkoÊci ni˝ 18 w´z∏ów, zaÊ maksymalnie móg∏ wycisnàç oko∏o 24 w´z∏ów. Dowódcà zespo∏u brytyjskiego by∏ admira∏ Archibald Berkeley Milne, „oficer ma-

fot. zbiory Siegfried Breyer

∏ego kalibru, nie majàcy doÊç polotu i wyobraêni”, który swoje stanowisko zawdzi´cza∏ w du˝ej mierze swoim znajomoÊciom na dworze królewskim (by∏ kapitanem królewskiego jachtu a tak˝e przyjacielem królowej Aleksandry). Krà˝ownikami pancernymi dowodzi∏ kontradmira∏ Ernest Troubridge, cz∏owiek kompetentny i lubiany, jednak nie odznaczajàcy si´ nadzwyczajnymi zdolnoÊciami. Mimo, ˝e wojna jeszcze nie wybuch∏a Admiralicja powzi´∏a pewne kroki, majàce pomóc sojusznikowi. Ju˝ 30 lipca do stacjonujàcego na Malcie adm. Milne dotar∏a depesza ostrzegajàca go o mo˝liwoÊci wojny i dajàca pierwsze rozkazy. Pierwszym zadaniem mia∏a byç os∏ona francuskich transportów z Afryki i ewentualna walka z próbujàcymi je atakowaç okr´tami niemieckimi. Dodatkowo dowództwo zabrania∏o walki w przypadku przewagi nieprzyjaciela. 2 sierpnia zezwolono Milne’owi na kontaktowanie si´ z Francuzami, mia∏ te˝ „strzec” Adriatyku, na wypadek wyjÊcia Austriaków. Tego dnia okr´ty Souchona znajdowa∏y si´ w Messynie, w∏oskim porcie na pó∏nocnym wschodzie Sycylii o czym

Lekki krà˝ownik Breslau nie móg∏ odegraç du˝ej roli w starciu z okr´tami brytyjskimi. Szybszy od brytyjskich krà˝owników lekkich (27 w´z∏ów) by∏ od nich s∏abiej uzbrojony (12 dzia∏ 105 mm, 2 rury torpedowe 500 mm i 120 min). Okr´t ukoƒczono w roku 1912, zatonà∏ na brytyjskich minach ko∏o wyspy Imbros w 2 stycznie 1918 roku. Opancerzenie: pok∏ad 50 mm, pas centralny 8,5 mm, koƒce pasa 56 mm, wie˝a dowodzenia 100 mm. Wymiary: 138,7 x 13,4 x 4,9 m. Za∏oga: 370 ludzi.

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

15

Ucieczka Goebena

Inflexible i Indomitable nale˝a∏y do 3 okr´towego typu Invincible i by∏y pierwszymi krà˝ownikami liniowymi na Êwiecie. Budow´ ich rozpocz´to w 1906 roku, jeszcze przed ukoƒczeniem Dreadnoughta zaÊ do s∏u˝by wesz∏y w 1908. Koszt jednej jednostki to oko∏o 1 750 000 funtów szterlingów. Ka˝dy okr´t mia∏ 8 dzia∏ 305 mm, 12 dzia∏ 102 mm (plus jedno przeciwlotnicze) i 5 rur torpedowych 457 mm. Z jednej burty mog∏a prowadziç ostrza∏ ca∏a ci´˝ka artyleria oraz 6 dzia∏ artylerii Êredniej. Nap´d stanowi∏y 4 Êruby, pr´dkoÊç maksymalna wynosi∏a oko∏o 26-26,5 w´z∏a. Wadà tej klasy jednostek by∏a s∏aba stabinoÊç, co utrudnia∏o prowadzenie ognia. Obydwa okr´ty przetrwa∏y szcz´Êliwie wojn´, co mo˝na uznaç za du˝e szcz´Êcie, zwa˝ywszy na los siostrzanego Invincible, który wylecia∏ w powietrze z ca∏à za∏ogà w czasie Bitwy Jutlandzkiej. Po wojnie jednak szybko posz∏y na z∏om z powodu du˝ego zu˝ycia materia∏owego i niewielkiej (w porównaniu z coraz nowszymi drednotami) wartoÊci bojowej. Wymiary: 172,7 x 23,9 x 7,7 m. WypornoÊç: 17 250 ton. Opancerzenie: pas burtowy (ma∏y kawa∏ek w cz´Êci Êrodkowej) 150 mm, pas burtowy (ca∏a reszta) 100 mm, dziób i rufa 150- 175 mm, barbety 175 mm, wie˝e 175 mm, pok∏ady od 20 (wi´kszoÊç) do 50 mm. Za∏oga: 837 ludzi. Indefatigable (oprócz niego wybudowano jeszcze 2 krà˝owniki liniowe tego typu Australia i New Zealand, s∏u˝àce we flotach Australii i Nowej Zelandii), budowany w latach 1909- 1911, by∏ bardzo podobny do swoich poprzedników. Podobnie uzbrojony (posiada∏ 10 dzia∏ 102 mm zamiast 12) i opancerzony (do∏o˝ono min. opancerzenie mostka 175 mm),rozwija∏ nieco wi´kszà pr´dkoÊç równà 26,5 w´z∏a. Okr´t by∏ nieco wi´kszy (18 800 ton wypornoÊci, 179,8 x 24,4 x 7,5 m) i mia∏ za∏og´ liczniejszà o 16 osób. Indefatigable podzieli∏ los Invincible, zniszczony w tej samej bitwie kilka godzin wczeÊniej przez najs∏abszy niemiecki krà˝ownik liniowy von der Tann. Brytyjczycy dowiedzieli si´ dzieƒ póêniej, po przybyciu tam krà˝ownika lekkiego Chatham. Admiralicja przesàdzi∏a z góry, ˝e Niemcy spróbujà p∏ynàç na zachód, aby zagroziç konwojom na Atlantyku. 3 sierpnia rano patrolujàce CieÊnin´ Otranto Indefatigable i Indomitable pod dowództwem kapitana Francisa Kennedy’ego zosta∏y wys∏ane na zachód, aby przechwyciç Goebena w rejonie Gibraltaru. Patrolowanie cieÊniny kontynuowa∏a 1 eskadra krà˝owników kontradm. Troubridge’a. O godzinie 10.30, 4 sierpnia krà˝owniki liniowe

napotka∏y Souchona p∏ynàcego w ich kierunku! Jak si´ póêniej okaza∏o Niemcy po zbombardowaniu portów w Algierii wracali do Messyny po w´giel. Jako, ˝e oficjalnie okr´ty nie by∏y jeszcze swoimi wrogami, obie formacje przep∏yn´∏y obok siebie w ciszy, podejrzliwie obserwujàc si´ nawzajem. Wkrótce brytyjskie jednostki zawróci∏y i próbowa∏y obserwowaç poczynania przeciwnika, jednak ten wykorzystujàc przewag´ pr´dkoÊci zniknà∏ im z oczu. Kiedy 5 sierpnia Niemcy i Wielka Brytania wypowiedzia∏y sobie wojn´, Goeben i Breslau

mia∏y ju˝ pe∏ny zapas w´gla i mog∏y wyjÊç w morze. Najbardziej optymalnym dzia∏aniem w tej sytuacji by∏oby obstawienie obydwu „koƒców” CieÊniny Messyƒskiej, dzi´ki czemu Souchon musia∏by trafiç na co najmniej 1 krà˝ownik liniowy wspierany przez krà˝owniki lekkie i kontrtorpedowce. Tymczasem Milne, pomny wyznaczonych mu zadaƒ po wys∏aniu Indomitable do Bizerty (na okr´cie koƒczy∏ si´ zapas w´gla) ruszy∏ z pozosta∏ymi okr´tami eskadry i rozpoczà∏ patrolowanie rejonu wysepki Pallanteria, pomi´dzy Sycylià a Tunezjà. Jedynym

Brytyjskie krà˝owniki liniowe równie˝ nie zdzia∏a∏y wiele z powodu b∏´dów brytyjskiego dowództwa. Na fotografii Indomitable (na pierwszym planie) oraz Australia i New Zealand – bliêniacy Indefatigable. fot. zbiory Siegfried Breyer

16

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Ucieczka Goebena

Brytyjski krà˝ownik lekki Gloucester utracil kontakt niemieckim zespo∏em ko∏o przylàdka Matapan.

okr´tem obserwujàcym port w Messynie by∏ lekki krà˝ownik Gloucester. Ta niew∏aÊciwa decyzja zosta∏a podj´ta z dwóch przyczyn. Po pierwsze Admiralicja zabroni∏a Milne’owi zbli˝yç si´ na mniej ni˝ 6 mil do w∏oskiego wybrze˝a, nie chciano dra˝niç W∏ochów, pogwa∏cajàc ich neutralnoÊç. Po drugie Milne ciàgle sàdzi∏, ˝e Niemcy spróbujà przedrzeç si´ na zachód i próbowa∏ chroniç francuskie transporty. Wg niego jedynym celem na wschód od Messyny, do którego móg∏ si´ udaç Goeben by∏ Adriatyk, do którego wejÊcia strzeg∏y 4 krà˝owniki pancerne. Wariant turecki nie by∏ brany pod uwag´. 6 sierpnia o 17.00 Souchon wymknà∏ si´ z Messyny i obra∏ kurs na wschód. Za nim podà˝y∏ Gloucecter. Poczàtkowo Niemcy p∏yn´li w stron´ Adriatyku jednak o 22.45 zmienili kurs na po∏udniowo-wschodni. Glouchester informowa∏ o wszystkim dowodzàcego blokadà Adriatyku kontradm. Troubridge’a, który nagle

znalaz∏ si´ najbli˝ej Êciganych. W tamtej chwili dysponowa∏ on wszystkimi czterema krà˝ownikami pancernymi i oÊmioma kontrtorpedowcami, a wkrótce mia∏ do nich do∏àczyç krà˝ownik lekki Dublin i dwa kontrtorpedowce. Troubridge, znajdujàcy si´ na po∏udnie od wyspy Korfu móg∏ przeciàç drog´ Souchonowi. Nie otrzymawszy ˝adnych rozkazów od Milne’a postanowi∏ obraç kurs na przechwycenie, majàc nadziej´, ˝e uda mu si´ zbli˝yç jeszcze pod os∏onà nocy. Troubridge waha∏ si´ przed walkà z przeciwnikiem dysponujàcym wi´kszym zasi´giem dzia∏ i szybkoÊcià, dlatego chcia∏ podejÊç do niego jak najbli˝ej. Jednak o 03.30, kiedy powoli zaczyna∏o si´ rozwidniaç a zespo∏u niemieckiego nadal nie by∏o widaç sta∏o si´ jasne, ˝e nie b´dzie walczy∏ w sprzyjajàcych warunkach. Wreszcie, z ci´˝kim sercem, za namowà kapitana swojego okr´tu flagowego Fawceta Wray’a, eksperta w sprawach artylerii za-

fot. zbiory Jan Piwowoƒski

wróci∏ o godzinie 04.05. O swoim dzia∏aniu poinformowa∏ radiowo admira∏a Milne’a i powróci∏ do wykonywanego wczeÊniej zadania. Czy jednak by∏a to s∏uszna decyzja? Na swoim procesie Troubridge t∏umaczy∏ si´ zakazem anga˝owania si´ w starcia z silniejszym nieprzyjacielem. Jak jednak mog∏aby wyglàdaç ta walka? Gdyby rzeczywiÊcie Goeben dysponowa∏ ca∏à swojà pr´dkoÊcià i du˝ymi zapasami w´gla z pewnoÊcià móg∏by trzymaç Anglików na dystans, zadaç im powa˝ne uszkodzenia lub je zatopiç i uciec. Troubridge nie móg∏ wiedzieç o defektach na niemieckim okr´cie, móg∏ jednak za∏o˝yç, ˝e walka sk∏oni wroga do zmiany kursu i jeÊli nie naprowadzi go na okr´ty Milne’a to przynajmniej wyczerpie jego zapasy paliwa. Ponadto kontrtorpedowce, nale˝àce do typów G i H, dysponujàce pr´dkoÊcià 27 w´z∏ów mog∏yby spróbowaç podejÊç i dokonaç ataku torpedowego. Unikajàc walki kontradmira∏

Lekki krà˝ownik Gloucester nale˝a∏ do typu Bristol, nazywanej te˝ „Town” (poniewa˝ wszystkie okr´ty tego typu nosi∏y nazwy zaczerpni´te od miast w Wielkiej Brytanii) powsta∏ej w ramach programu z roku 1908 w latach 1909-11. Okr´t zosta∏ wybudowany w stoczni w Beardmore i wypiera∏ 4 800 ton. Za∏og´ stanowi∏o 411 oficerów i marynarzy. Pr´dkoÊç maksymalna Gloucestera, gwarantowana przez zasilajàcy 4 turbiny nap´d, wynosi∏a 25 w´z∏ów, dzi´ki czemu swobodnie móg∏ Êledziç ruchy niemieckiej eskadry. Uzbrojenie stanowi∏y 2 dzia∏a 152 mm jedno na rufie, jedno na dziobie,10 dzia∏ 102 mm rozmieszczonych w wie˝ach na burtach, 76 mm dzia∏o przeciwlotnicze oraz dwie rury torpedowe kalibru 457 mm. Salw´ burtowà mog∏y oddaç obydwa najci´˝sze dzia∏a oraz 5 dzia∏ 102 mm, Gloucester mia∏ wi´c porównywalne parametry do Breslau. Pancerz pok∏adu mia∏ gruboÊç od 20 do 50 milimetrów zaÊ mostek 150 mm. SpoÊród pi´ciu bliêniaków Gloucestera najs∏ynniejszy by∏ Glasgow, uczestnik bitew pod Coronelem i Falklandami

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

17

Ucieczka Goebena sprzeniewierzy∏ si´ bezkompromisowej taktyce stosowanej tradycyjnie przez najwi´kszà flot´ Êwiata, polegajàcej na dà˝eniu do starcia wtedy, gdy walka nie by∏a jeszcze przedsi´wzi´ciem beznadziejnym i kiedy mia∏a jakiÊ sens. Tymczasem Troubridge krà˝y∏ jeszcze jakiÊ czas w okolicy wyspy Zakinthos, czekajàc na ewentualne posi∏ki, potem zaÊ zawinà∏ do tamtejszego portu w celu wzi´cia paliwa. Kolejny b∏àd pope∏ni∏ sam Milne rozkazujàc Gloucesterowi o 05.30 powolne zostawanie w tyle za Niemcami, sàdzàc ˝e Souchon nadal b´dzie próbowa∏ ruszyç na zachód i bojàc si´ utraty krà˝ownika. Jednak dowódca Gloucestera, kapitan Howard Kelly Êledzi∏ dalej poczynania nieprzyjaciela. Wreszcie o 13.40, kiedy zosta∏ zaatakowany przez Breslau a potem przez samego Goebena zwi´kszy∏ dystans ale nadal pozostawa∏ w kontakcie. Zerwa∏ go dopiero o godzinie 16.40, na wysokoÊci przylàdka Mapatan 7 sierpnia. Tymczasem Souchon skierowa∏ si´ w stron´ zatoki Denusa na Morzu Egejskim, gdzie mia∏ pobraç paliwo z w´glowca Bogadir (zbunkrowany napr´dce w´giel z Messyny nie móg∏ wystarczyç na podró˝ do Konstantynopola). Tymczasem g∏ówne si∏y Milne’a pobiera∏y paliwo na Malcie po powrocie z patrolu mi´dzy Tunezjà a Sycylià. Wprawdzie Indomitable nie bra∏ w nim udzia∏u i móg∏ wyruszaç, admira∏ uzna∏, ˝e trzeba naprawiç w nim kot∏y, co mia∏o zajàç 12 godzin. Dowódca Indomitable, kapitan Creswell stwierdzi∏ póêniej, ˝e Indomitable móg∏ wyruszyç utrzymujàc pr´dkoÊç 22 w´z∏ów i ˝e powinien zostaç wys∏any. Wreszcie kwadrans po pó∏nocy 8 sierpnia wszystkie trzy krà˝owniki liniowe wyruszy∏y w kierunku przylàdka Mapatan, ostatniego miejsca, gdzie widziano zespó∏ Souchona. Mimo, ˝e poÊcig i tak wyruszy∏ bardzo póêno zosta∏ jeszcze zmylony przez samà Admiralicj´, z której wys∏ano o 14.30 tego samego dnia depesz´ o treÊci „natychmiast rozpoczàç dzia∏ania wojenne przeciwko Austrii”. By∏a to pomy∏ka, spo-

wodowana przez niedouczenie m∏odego pracownika, ale sygna∏ sprostowujàcy pomy∏k´ i mówiàcy jednoczeÊnie o krytycznej sytuacji w stosunkach z monarchià habsburskà tylko wzmocni∏y przekonanie Milne’a o koniecznoÊci po∏àczenia si´ z Troubridge’m, który w pojedynk´ móg∏by mieç powa˝ne k∏opoty np. z trzema austriackimi drednotami. Dopiero o 9 sierpnia o godzinie 12.30, kiedy Milne zameldowa∏ o swojej pozycji kazano mu natychmiast wznowiç pogoƒ. Jednak by∏o ju˝ za póêno: 10 czerwca o godzinie 17.00 Dywizjon Âródziemnomorski, prowadzony przez dwa tureckie torpedowce przekracza∏ ju˝ dardanelskie pola minowe. Kiedy 11 wrzeÊnia przybyli tam Brytyjczycy, dowiedzieli si´, ˝e oba okr´ty zosta∏y sprzedane Turcji.

Skutki ucieczki Goebena Goeben i Breslau zosta∏y kupione przez Turcj´ zaÊ ich za∏oga nadal na nich s∏u˝y∏a w charakterze najemników. Turcy, mimo nacisków niemieckich i wzrostu sympatii dla Niemiec z powodu sprzeda˝y okr´tów i pomocy wojskowej nadal nie chcia∏a otwarcie w∏àczyç si´ do wojny. 26 wrzeÊnia zamkn´li cieÊniny dla handlu, co odseparowa∏o Rosj´ o sojuszników a˝ do koƒca wojny i by∏o jednà z g∏ównych przyczyn póêniejszego upadku monarchii Romanowów i haniebnego pokoju zawartego przez bolszewików z Niemcami. Jedynym rosyjskim „oknem na Êwiat” by∏ odtàd Archangielsk, skuty przez pó∏ roku lodem i W∏adywostok, le˝àcy 13 000 kilometrów od frontu. W Rosji, kraju rolniczym i w du˝ej mierze polegajàcym na handlu z Francjà i Anglià import zmniejszy∏ si´ o 95%, eksport zaÊ o 98%. Jakkolwiek zablokowanie handlu by∏o dla Niemców bardzo na r´k´, to wiedzieli oni, ˝e w ka˝dej chwili mo˝e ona zostaç zniesiona w wyniku pertraktacji i tylko wciàgni´cie Turcji do wojny mo˝e takowe pertraktacje uniemo˝liwiç. W nocy z 28 na 29 paêdziernika 1914 roku Yavuz Sultan Selim (eks-Goeben) i Mi-

dilli (eks-Breslau), pozostajàce pod rozkazami Souchona, b´dàcego teraz g∏ównodowodzàcym floty tureckiej wraz z kilkoma innymi okr´tami ostrzela∏y Odess´, Sewastopol i Teodozj´ stawiajàc tym samym przywódców Turcji w obliczu faktów dokonanych. Mimo, ˝e wi´kszoÊç rzàdu tureckiego chcia∏a odciàç si´ od tego posuni´cia i nie rozpoczynaç wojny, to jednak nie by∏ on w stanie tego udowodniç. Aby przekonaç Rosj´ o swojej neutralnoÊci Turcja powinna pozbyç si´ niemieckiej misji wojskowej. Niestety „wyprosiç” Souchona z Dardaneli nie by∏o jak, szczególnie, ˝e stolica znajdowa∏a si´ wówczas w zasi´gu dzia∏ jego krà˝ownika. Wobec przed∏u˝ajàcej si´ ciszy dyplomatycznej 4 listopada Rosja wypowiedzia∏a Turcji wojn´, a dzieƒ póêniej zrobi∏a to Francja i Wielka Brytania. Turcja jako sojusznik by∏a cenna jeszcze z innych powodów. Ten biedny, szachowany przez pojedynczy okr´t kraj mia∏ jednak ogromny wielomilionowy potencja∏ ludzki i móg∏ wystawiç olbrzymià armi´. Wyposa˝ona w sprz´t z fabryk niemieckich i dowodzona przez niemieckich oficerów mog∏a ona przewa˝yç szal´ na korzyÊç paƒstw centralnych. Faktycznie Turcy udowodnili swojà wartoÊç jako ˝o∏nierze zwyci´˝ajàc pod Gallipoli i poczàtkowo w Mezopotamii. Turcja wiàza∏a tam, a tak˝e na Kaukazie i w Egipcie znaczne si∏y Trójporozumienia, tak potrzebne na g∏ównych frontach. Bibliografia: Corbett J. S. , Naval Operations, vol I-V; London 1920-31. Creswell J., The Flight of the „Goeben” and „Breslau”, Londyn 1921. Cunningham A. B., A Sailor’s Oddysey, London 1951. Gozdawa-Go∏´biowski J. Wywerka Prekurat T., Pierw-

sza Wojna Âwiatowa na Morzu; Gdaƒsk 1973. Kosiarz E., Bitwy Morskie; Warszawa 1995.

Jane’s Fighting Ghips of World War I, London 1990. Marder A. J., From Dreadnought to Scapa Flow; vol I-III; London 1961-1966.

rys. Przemys∏aw Federowicz

18

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Krà˝ownik Reina Victoria Eugenia cz´Êç I

Alejandro Anca Alamillo (Hiszpania) Niko∏aj W. Mitiuckow (Rosja) Republica (eks-Reina Victoria Eugenia) prawdopodobnie w ltach 1933-1934, zwraca uwag´ napis z nazwà krà˝ownika przeniesiony na rufowà nadbudówk´. fot. zbiory Alejandr Anca Alamillo

Krà˝ownik dla „skautów” Poczàwszy od czasu kl´ski w wojnie hiszpaƒsko-amerykaƒskiej, morski sztab generalny Hiszpanii z zadziwiajàcà konsekwencjà przedk∏ada∏ parlamentarzystom do rozpatrzenia jeden za drugim programy budownictwa okr´towego. Przyk∏adowo zgodnie z pierwotnym planem z 1900 roku proponowano wyrównanie wszystkich poniesionych strat, w tym celu za ka˝dy zniszczony krà˝ownik mia∏ powstaç nowy, podobnie rzecz si´ mia∏a równie˝ z pancernikami (we flocie hiszpaƒskiej krà˝owniki typu Infanta Maria Teresa oraz Cristobal Colon zaliczano do pancerników). Z równie zadziwiajàcà konsekwencjà Kortezy nak∏ada∏y weto na nowe programy budownictwa okr´towego. Z du˝ych okr´tów wojennych zdo∏ano w tym okresie oddaç do s∏u˝by jedynie krà˝ownik Reina Regente, którego budow´ rozpocz´to jeszcze w 1895 roku wkrótce po tragedii noszàcego t´ samà nazw´ imiennika oraz krà˝owniki Estramadura i Rio de la Plata, które finansowane by∏y ze sk∏adek spo∏eczeƒstwa. Dopiero po dojÊciu do w∏adzy gabinetu konserwatystów na którego czele sta∏ Don Antonio Maura, dyskusje o odbudowie floty mog∏y znaleêç swój praktyczny wyraz. Przewodniczàcy i za∏o˝yciel Liga Maritima Española, A. Maura potrafi∏ przyciàgnàç do swej apolitycznej organizacji licznych znaczàcych hiszpaƒskich dzia∏aczy optujàcych za podj´ciem dzia∏aƒ nad wzmocnieniem narodowej floty. Wst´pne przygoto-

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

wania podj´te przez premiera da∏y o sobie znaç, gdy 7 stycznia 1908 roku Kortezy zatwierdzi∏y w koƒcu nowà ustaw´ o rozbudowie floty, przedstawionà przez ministra marynarki wojennej adm. Ferrandisa. W okresie 7 lat za kwot´ 200 mln pesetów mia∏y zostaç zbudowane 3 pancerniki (w rzeczywistoÊci by∏y to miniaturowe drednoty España, Alfonso XIII i Jaime I, lecz historia wybaczy∏a premierowi ten podst´p), 3 kontrtorpedowce (Bustamante, Villamil i Cadarso), 24 torpedowce (od No 1 do No 24) oraz 4 kanonierki (Recalde, Bonifaz, Laya i Laura). Ustawa Maura-Ferrandis mia∏a niewàtpliwie liczne mankamenty, jednym z nich by∏o zdecydowane nastawienie si´ na obron´ wybrze˝a a drugim niezbalansowanie si∏, bowiem w powsta∏ej eskadrze by∏y albo du˝e okr´ty albo niewielkie, natomiast brakowa∏o krà˝owników. Oceniajàc dzia∏alnoÊç gabinetu Maura nale˝y uwzgl´dniç równie˝ dwie inne przyj´te ustawy, które sprzyja∏y powstaniu boomu w budownictwie okr´towym, a mianowicie ustawy z 14 lutego 1907 r „O ochronie narodowego przemys∏u” i z 14 czerwca 1909 r. „O wsparciu przemys∏u i transportu morskiego”. Dzia∏alnoÊç Maura doprowadzi∏a do powstania Sociedad Española de Construccion Naval – SECN, bardzo krytykowanego tak wówczas jak i dziÊ z powodu jego formu∏y, b´dàcej swego rodzaju hiszpaƒskà filià brytyjskich firm Vickers i John Brown oraz zorientowania ca∏oÊci rodzimego

budownictwa okr´towego na Wielkà Brytani´. Zadowolone z uzyskanego sukcesu Ministerstwo Marynarki Wojennej szybko rozpocz´∏o prace nad nowym programem, tak by utworzyç „drugà” eskadr´ pancerników. O ile jednak za pierwszym razem uda∏o si´ owinàç parlamentarzystów wokó∏ palca, o tyle za drugim ju˝ taki trik si´ nie powiód∏, powstawa∏y bowiem zasadnicze pytania: dlaczego niby neutralna Hiszpania ma dysponowaç eskadrami pancerników? przeciwko komu skierowana zostanie ta ogromna i niezmiernie kosztowna si∏a? OczywiÊcie paƒstwo mia∏o okreÊlone komplikacje w relacjach z Marokiem, lecz do dzia∏aƒ w Afryce wystarcza∏y ju˝ z naddatkiem te du˝e okr´ty, którymi dysponowano, a po prawdzie do tego rodzaju operacji najbardziej pasowa∏y flotylle niewielkich kanonierek. 25 paêdziernika 1913 rzàd hrabiego Romanonesa przed∏o˝y∏ Kortezom ustaw´ o rozbudowie floty ministra marynarki wojennej Don Amalio Himene. Powo∏ujàc si´ na przyk∏ad przodujàcych pot´g morskich, które rozpocz´∏y budow´ super-drednotów, minister marynarki wojennej proponowa∏ wyasygnowanie w ciàgu 10 lat kwoty 242 mln. pesetów na zbudowanie 3 drednotów po 2 000 t, 2 krà˝owników po 5 000 t oraz 9 kontrtorpedowców i 3 okr´tów podwodnych. Poniewa˝ nowe p∏ywajàce monstra zupe∏nie nie wpisywa∏y si´ w obraz infrastruktury marynarki wojennej, ogólna

19

Krà˝ownik Reina Victoria Eugenia suma wydatków z uwzgl´dnieniem kosztów przygotowania portów do bazowania nowych okr´tów wraz z modernizacjà doków wzrasta∏a do 343 mln., co by∏o w owych czasach sumà niebotycznà. Dalsze debaty w Kortezach, niezliczone poprawki i skierowanie ustawy do dopracowania, doprowadzi∏y faktycznie do tego, ˝e parlament ostatecznie zatwierdzi∏ jedynie budow´ kontrtorpedowców typu Alsedo: Alsedo, Velasco i Lazaga oraz okr´tów podwodnych typu Fiat-Laurenti: A-1, A-2 i A-3. Na budow´ nowego okr´tu, który na papierze otrzyma∏ ju˝ nazw´ Reina Victoria Eugenia wyasygnowano raptem 15 mln. pesetów. W zwiàzku z tym warto wspomnieç pewnà historycznà anegdot´ o tym, co spowodowa∏o, ˝e Kortezy w ogóle przeznaczy∏y takà sum´. Wobec faktu, ˝e z budowà drednotów zupe∏nie nie wysz∏o, w ministerstwie marynarki wojennej, ca∏à spraw´ potraktowano filozoficznie. W zwiàzku ze zwolnieniem po wodowaniu pancernika Alfonso XIII pochylni, na którym nie podj´to prac przy nowym okr´cie tej klasy, postanowiono w celu wykorzystania si∏y roboczej po∏o˝yç st´pk´ pod mniejszà jednostk´, choçby krà˝ownik. W czasie debat w parlamencie powsta∏a kwestia budowy „Scouta” (przyp. t∏umacza – jednostki rozpoznawczej). W zwiàzku w dwuznacznoÊcià tego ostatniego poj´cia, liczni parlamentarzyÊci, my-

Êleli, ˝e sprawa dotyczy budowy okr´tu szkolnego dla za∏o˝onej niedawno w Hiszpanii organizacji skautowskiej. Czego nie robi si´ dla dobra dzieciaków. W kuluarach ca∏kiem powa˝nie prowadzono rozmowy o okr´cie, na którym b´dà ˝y∏y dzieci stopniowo wyrastajàce na znakomitych kapitanów i admira∏ów. Ca∏kiem symbolicznie potraktowano równie˝ nazw´ przysz∏ego okr´tu. Wnuczka królowej Wiktorii o imieniu Wiktoria Eugenia Julia de Battenberg zosta∏a w pewnym czasie uznana za swojà córk´ przez w∏adczyni´ Hiszpanii Eugeni´, a w dniu 31 maja 1906 roku zawar∏a w Madrycie zwiàzek ma∏˝eƒski z królem Alfonso XIII. W ten sposób zupe∏nie nieoczekiwanie w dniu 30 lipca 1914 Kortezy zatwierdzi∏y budow´ krà˝ownika-scouta za kwot´ 15 mln pesetów jako uzupe∏nienie do przyj´tej wczeÊniej ustawy adm. Ferrandisa 1. By∏ to pierwszy hiszpaƒski krà˝ownik, który powsta∏ po wojnie hiszpaƒsko-amerykaƒskiej. Jako wzór dla prac projektowych wybrano bez zb´dnych debat najbardziej nowoczesny i udany brytyjski krà˝ownik tego okresu – Birmingham. Krà˝owniki tego typu budowane w Wielkiej Brytanii od 1912 roku stanowi∏y efekt dalszego rozwoju brytyjski krà˝owników rozpoznawczych – „Scoutów”. W dniu 31 marca 1915 roku, miesiàc po wodowaniu kad∏uba pancernika Alfonso

21 kwietnia 1921, wodowanie krà˝ownika Reina Victoria Eugenia.

20

XIII na zwolnionej pochylni po∏o˝ono st´pk´ pod nowy krà˝ownik. W zwiàzku z toczàcà si´ w Europie wojnà Êwiatowà budowa okr´tu przebiega∏a ˝a∏oÊnie wolno. Pragnàc choç troch´ przyspieszyç ten proces, ministerstwo marynarki wojennej postanowi∏o zastàpiç cz´Êç zagranicznych dostawców rodzimymi, dzi´ki czemu krà˝ownik wyró˝nia∏ si´ wyjàtkowo wysokim udzia∏em procentowym hiszpaƒskich komponentów. Generalnie jednak zamiana nie przynios∏a spodziewanych rezultatów, jakoÊç rodzimych komponentów by∏a znacznie ni˝sza, a ich cena wy˝sza. Poza tym produkcja szeregu precyzyjnych elementów wyposa˝enia i p∏yt pancernych w Hiszpanii by∏a po prostu niemo˝liwa, z powodu braku mo˝liwoÊci technicznych. W tej sytuacji z ostatecznym wykoƒczeniem krà˝ownika trzeba by∏o oczekiwaç do czasu zakoƒczenia wojny. Wszystko to spowodowa∏o, ˝e uroczyste wodowanie jednostki odby∏o si´ dopiero w dniu 21 kwietnia 1920 roku. Na przekór pierwotnym planom królowa Hiszpanii z powodu ca∏ego szeregu przyczyn nie mog∏a byç matkà chrzestnà swojej „imienniczki”. Dlatego te˝ tradycyjnà butelk´ szampana o burt´ Reina 1. tak si´ ju˝ z∏o˝y∏o, ˝e finansowanie krà˝ownika odbywa∏o si´ na „doczepk´”, poza tym z powodu d∏ugotrwa∏ej budowy, w szeregu dokumentów jednostka figuruje jako uzupe∏nienie do Ustawy Ferrandisa, zaÊ w innych jako wst´p do nowej Ustawy Mirandy. Dlatego te˝ by uniknàç g∏upich sporów, wspó∏czeÊni badacze ∏àczà obie ustawy w jednà Ustaw´ Ferrandisa-Mirandy.

fot. zbiory Alejandro Anca Alamillo

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Krà˝ownik Reina Victoria Eugenia

Krà˝ownik Reina Victoria Eugenia po z mianie nazwy na Republica.

Victoria Eugenia rozbi∏a seniorita Andrea Larrondo de Enrique. Warto zauwa˝yç, ˝e okr´t zosta∏ oficjalnie wpisany na list´ floty dekretem z 27 marca 1918, na dwa lata przed wodowaniem. Co sk∏oni∏o kierownictwo marynarki wojennej do podj´cia tak wielce oryginalnego kroku, trudno dziÊ powiedzieç, lecz prace wykoƒczeniowe jednostki przebiega∏y ju˝ zdecydowanie szybciej. W czerwcu 1922 Reina Victoria Eugenia rozpocz´∏a próby morskie, które zakoƒczono w paêdzierniku tego roku, a 15 grudnia przeprowadzono pierwsze çwiczebne strzelania. W dniu 15 stycznia 1923 krà˝ownik do∏àczy∏ do Eskadry, co mo˝na uznaç za faktyczne wejÊcie do s∏u˝by.

Opis konstrukcji Kad∏ub Mimo, ˝e hiszpaƒska doktryna morska przewidywa∏a mo˝liwoÊç dzia∏ania krà˝owników w sk∏adzie eskadr, to jednak uwa˝ano, ˝e najbardziej prawdopodobne zadania okr´ty tej klasy wykonywaç b´dà samodzielnie (ochrona konwojów czy dzia∏anie na szlakach komunikacyjnych przeciwnika), wobec czego szczególnà uwag´ przy projektowaniu kad∏uba zwrócono na dzielnoÊç morskà. W∏aÊnie dlatego jako prototyp wybrano bodaj czy nie najwi´kszy brytyjski krà˝ownik tego okresu Birmingham zamiast nie mniej doskona∏ego i taƒszego, ale mniejszego Arethusa.

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

Kad∏ub Reine Victoria Eugenia pod wzgl´dem uk∏adu i konstrukcji przypomina∏ kad∏ub Birmingham, by∏ od niego jednak o 1 metr d∏u˝szy. Kad∏ub zosta∏ wykonany ze stali odpowiadajàcej w∏aÊciwoÊciami stali Martin-Siemens. Z uwagi na ni˝szà jakoÊç prac w zak∏adach hiszpaƒskich w porównaniu z brytyjskimi, wypornoÊç wzros∏a o ponad 100 t, co zwi´kszy∏o zanurzenie o 0,3 m. Pok∏ad dziobowy zajmowa∏ prawie 2/3 d∏ugoÊci kad∏uba i podnosi∏ si´ nieznacznie w kierunku stewy dziobowej. W spadku po Brytyjczykach Eugenia otrzyma∏a wyraênie widoczny taran. Przy czym w tym okresie ju˝ nikt nie budowa∏ taranów, które jeszcze w koƒcu XIX wieku uwa˝ano za ma∏o przydatne. Z tego te˝ powodu stewa dziobowa nie otrzyma∏a tak silnego wzmocnienia, jak to mia∏o miejsce w przypadku okr´tów budowanych 20-30 lat wczeÊniej. Z powodu silnego wyoblenia w cz´Êci dziobowej krà˝ownik ∏atwo wchodzi∏ w fal´, czym zdecydowanie odró˝nia∏ si´ od wczeÊniejszych okr´tów hiszpaƒskich. W∏aÊnie nie branie wody na pok∏ad, obok relatywnie wysokiej pr´dkoÊci, powodowa∏o, ˝e w poczàtku lat dwudziestych przewidywano dla Reina Victoria Eugenia funkcj´ jachtu dla wysoko postawionych osób, nierzadko odrywajàc krà˝ownik od wykonywania zadaƒ bojowych na rzecz zadaƒ paƒstwowo-reprezentacyjnych.

fot. zbiory Vicente Nieto

Krà˝ownik posiada∏ dwa ciàg∏e pok∏ady górny i g∏ówny. Poza przedzia∏ami kot∏owni i maszynowni rozciàga∏ si´ jeszcze tak˝e pok∏ad dolny. Kad∏ub podzielony by∏ 28 grodziami poprzecznymi i jednà wzd∏u˝nà na przedzia∏y wodoszczelne. Posiada∏ tak˝e podwójne dno. Szkielet konstrukcji i pokrycie nitowane, zaÊ pok∏ad pokryty dodatkowo warstwà drewna. Dwa rurowe maszty oraz trzy lekko odchylone do ty∏ kominy nadawa∏y Reina Victoria Eugenia lekkà i dynamicznà sylwetk´. Wobec znacznego oddalenia kominów, a tak˝e z powodu ich nachylenia istnia∏o bardzo niewielkie prawdopodobieƒstwo zadymiania mostku. W czasie przebudowy lat 1937-38 krà˝ownik radykalnie zmieni∏ swój wyglàd zewn´trzny, jednak sam kad∏ub zosta∏ poddany jedynie nieznacznym przeróbkom. W rezultacie wypornoÊç standardowa wynosi∏a 4 860 t, a pe∏na 6 500 t. Szereg historyków analizujàc wyglàd Navarry po modernizacji, wskazuje, ˝e dziobowa nadbudówka zosta∏a zaprojektowana pod wyraênym wp∏ywem niemieckich „pancerników kieszonkowych”, co dowodzi tym samym g∏´bokiej penetracji Hiszpanii przez kapita∏ z Niemiec. W samej rzeczy jednak wskazuje to bardziej na wp∏ywy brytyjskie, bowiem jeszcze w czasie projektowania krà˝owników typu Canarias Hiszpanie przyj´li dogodne pod wzgl´dem aerodynamicznym formy mostku, liczàc, ze dzi´ki te-

21

Krà˝ownik Reina Victoria Eugenia

Monta˝ kot∏ów dla krà˝ownika Reina Victoria Eugenia.

mu uda si´ uzyskaç wzrost pr´dkoÊci o pó∏ lub nawet ca∏y w´ze∏. Tak wi´c nadbudówk´ Navarry nale˝y raczej rozpatrywaç jako kontynuacj´ prac w tym kierunku. Si∏ownia Si∏ownia zosta∏a praktycznie w ca∏oÊci przej´ta od brytyjskiego prototypu, jednak przedzia∏ maszynowy hiszpaƒskiej kopii zosta∏ w znacznym stopniu przekomponowany. Przede wszystkim cztery wa∏y nap´dowe brytyjskiej jednostki zosta∏y zastàpione przez Hiszpanów dwoma. Âruby nap´dowe o trzech piórach, odlane zosta∏y z bràzu, mia∏y Êrednic´ 2,895 m i skok 2,59 m. Zmieniono równie˝ uk∏ad kot∏ów. Podobnie jak w przypadku prototypu Hiszpanie zastosowali mieszany system opalania, w rezultacie czego po∏owa wodnorurkowych kot∏ów typu Yarrow by∏a w´glowa, a po∏owa na paliwo p∏ynne. Birmingham posiada∏ 12 kot∏ów zgrupowanych w 4 kot∏owniach, po trzy w ka˝dej, których spaliny odprowadzane by∏y przez 4 kominy. Na Reina Victoria Eugenia kot∏y zosta∏y zgrupowane w 3 pomieszczeniach, podzielonych jeszcze wzd∏u˝nà grodzià, tak ˝e ostatecznie kot∏y znajdowa∏y si´ w 6 przedzia∏ach. Ka˝de z pomieszczeƒ kot∏owni odprowadza∏o spaliny przez odr´bny komin, wobec czego ich liczba na krà˝owniku wynosi∏a 3. Ruch okr´tu zapewnia∏y 4 zespo∏y turbin parowych Parsonsa bezpoÊredniego dzia∏ania (bez przek∏adni redukcyjnej). Turbiny by∏y zgrupowane w 2 przedzia∏ach po dwie w ka˝dej. G∏ównym producentem urzàdzeƒ uk∏adu nap´dowego by∏y firmy hiszpaƒskie, przede wszystkim SECN. W literaturze spotyka si´ poglàd, ˝e ca∏oÊç si∏owni zosta∏a wykonana w Hiszpanii, co wywo∏uje jednak wàtpliwoÊci co do mo˝liwoÊci produkcji wirników turbin czy innych elementów wy-

22

fot. zbiory Alejandro Anca Alamillo

posa˝enia wymagajàcych wysokiej precyzji. Normalna moc si∏owni wynosi∏a 13 500 KM, a z forsowaniem wzrasta∏a do 25 500 KM, co pozwala∏o na rozwini´cie pr´dkoÊci do 25,5 w´z∏a. W czasie 8-godzinnej próby krà˝ownik osiàgnà∏ pr´dkoÊç 25,77 w´z∏a przy mocy si∏owni 26 049 KM, a w czasie 4-godzinnej odnotowano odpowiednio 26,9 w´z∏a i 28 387 KM. Zasobnie w´glowe krà˝ownika mog∏y pomieÊciç do 1 227 t w´gla, zaÊ zbiorniki do 230 t mazutu, co przy pr´dkoÊci 15 w´z∏ów gwarantowa∏o zasi´g 4 000 Mm, a przy 11 w´z∏ach do 5 000 Mm. W czasie przebudowy zdemontowano 4 dziobowe kot∏y, a pozosta∏e zamieniono na nowsze o wi´kszej wydajnoÊci, opalane paliwem p∏ynnym. W tej sytuacji kot∏y zosta∏y skupione w dwóch grupach w dwóch pomieszczeniach, co pozwoli∏o na zdemontowanie dziobowego komina. Na jego miejscu ustawiono dodatkowe dzia∏o g∏ównego kalibru. Pozosta∏e kominy zosta∏y podwy˝szone i wyprostowane. W zwiàzku z rezygnacjà z opalania w´glowego przebudowano równie˝ dawne zasobnie w´glowe. Rozbudowane zbiorniki paliw p∏ynnego mia∏y pojemnoÊç do 1 215 t mazutu, co pozwala∏o przy pr´dkoÊci 11 w´z∏ów osiàgaç zasi´g 4 000 Mm. Mimo zredukowania liczby kot∏ów, uda∏o si´ zwi´kszyç produkcj´ pary w pozosta∏ych, dzi´ki czemu pr´dkoÊç okr´tu zmniejszy∏a si´ jedynie nieznacznie. W czasie prób maksymalna pr´dkoÊç dochodzi∏a do 25 w´z∏ów. OczywiÊcie by∏a to pr´dkoÊç zbyt ma∏y by jednostka mog∏a wspó∏pracowaç z g∏ównymi si∏ami eskadry frankistów, jednak po utracie krà˝ownika Baleares dowództwo floty nie mia∏o po prostu ˝adnego wyboru. Zmienione zosta∏o równie˝ ca∏e wyposa˝enie elektryczne krà˝ownika.

Opancerzenie G∏ównym i podstawowym dostawcà opancerzenia dla krà˝ownika by∏ koncern Vickers, a poniewa˝ hiszpaƒskie zak∏ady nie zdo∏a∏y opanowaç wymaganej jakoÊci pancerza, stocznia musia∏a cierpliwie czekaç na zakoƒczenie wojny Êwiatowej, aby Brytyjczycy mogli wype∏niç swoje ustalone wczeÊniej zobowiàzania. P∏yty pancerne wykonane by∏y ze stali niklowej o podwy˝szonej wytrzyma∏oÊci. Zgodnie z brytyjskà doktrynà krà˝owniki typu Birmingham przeznaczone by∏y do prowadzenia rozpoznania w ramach eskadry, a tak˝e udzia∏u w atakach si∏ torpedowo-minowych. Tym samym g∏ównym ich przeciwnikiem by∏y niemieckie kontrtorpedowce z dzia∏ami kal. 52 mm i 88 mm i pod takiego nieprzyjaciela zaprojektowano opancerzenie jednostek. Pas pancerza burtowego Birmingham mia∏ na Êródokr´ciu gruboÊç 51 mm, a na dziobie i rufie spada∏ do 25 mm, gruboÊç pok∏adu pancernego wynosi∏a od 15 do 40 mm. Hiszpaƒski krà˝ownik przeznaczony by∏ do walki z równorz´dnym przeciwnikiem, to znaczy okr´tem tej samej klasy uzbrojonym w dzia∏a kal. 152 mm, w zwiàzku z czym zwi´kszono gruboÊç jego opancerzenia. Z powodu ostrych ograniczeƒ wagowych nie uda∏o si´ stworzyç prawdziwie efektywnej ochrony zabezpieczajàcej przed ogniem krà˝owników, bowiem ca∏a rezerwa masy posz∏a na zwi´kszenie gruboÊci opancerzenia na dziobie i rufie okr´tu. GruboÊç g∏ównego pasa pancerza burtowego wynosi∏a na dziobie 43,6 mm, na Êródokr´ciu wzrasta∏a do 49,8 mm by nast´pnie na rufie spaÊç do 31,1 mm. Pas pancerza burtowego na∏o˝ony by∏ na poszycie kad∏uba, które stanowi∏o swego rodzaju dodatkowe zabezpieczenie, poza tym gruboÊç warstwy podk∏adki pod pancerz dochodzi∏a nawet do 25 mm. Swojà maksymalnà gruboÊç pancerz burtowy mia∏ na oko∏o 1/3 d∏ugoÊci kad∏uba, zabezpieczajàc przedzia∏y kot∏owni i maszynowni, w tym rejonie posiada∏ tak˝e maksymalnà wysokoÊç dochodzàc do poziomu g∏ównego pok∏adu. Pok∏ad pancerny w odró˝nieniu od brytyjskiej jednostki, mia∏ sta∏à gruboÊç wynoszàcà 38 mm (spotykane w rocznikach flot informacje o 76 mm pok∏adzie pancernym, sà ca∏kowicie nieprawdopodobne). Skraj pok∏adu pancernego opiera∏ si´ o kraw´dê pasa pancerza burtowego. Po modernizacji, która w minimalnym jedynie zakresie dotyczy∏a kad∏uba, system opancerzenia nie uleg∏ zmianie. Artyleri´ g∏ównego kalibru chroni∏ pancerz o gruboÊci 150 mm z przodu i boków, natomiast 62,5 mm od góry. Stanowisko dowodzenia zabezpiecza∏y p∏yty o gruboÊci 150 mm.

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

Navarra (eks-Reina Victoria Eugenia, eks-Republica) 1937

Reina Victoria Eugenia 1923

Krà˝ownik Reina Victoria Eugenia

23

Krà˝ownik Reina Victoria Eugenia

Warsztaty artyleryjskie arsena∏u La Carraca w 1921 roku. Widoczne zmontowane dzia∏o kal. 150 mm Vickers dla krà˝ownika Reina Victoria Eugenia. fot. zbiory Alejandro Anca Alamillo

Nie baczàc na ewidentnie s∏abe zabezpieczenie jednostki, specyfika s∏u˝by pod banderà Hiszpanii nie wykaza∏a braków przyj´tego systemu ochrony. Krà˝ownik dzia∏a∏ g∏ównie przeciwko celom làdowym przy s∏abej g´stoÊci ognia przeciwnika, co wyklucza∏o ewentualne powa˝ne uszkodzenia. W zwiàzku z tym w czasie swej ca∏ej kariery krà˝ownik nie mia∏ ˝adnych problemów ze s∏abym opancerzeniem

Uzbrojenie G∏ówne uzbrojenie krà˝ownika stanowi∏o 9 dzia∏ Vickers kal. 152mm o d∏ugoÊci lufy 50 kalibrów, wyprodukowanych na licencji przez Taller de Artilleria de la Carraca San Fernando, Cadiz, o charakterysty-

24

ce zbli˝onej do angielskiego modelu Mk XII, montowanego na krà˝ownikach typu Birmingham. Schemat rozmieszczenia dzia∏ stanowi∏ równie˝ powtórzenie brytyjskiego pierwowzoru. Dwa dzia∏a na dziobie, cztery na centralnej nadbudówce i trzy na rufie. Dzia∏a kal. 152 mm trafi∏y na uzbrojenie hiszpaƒskiej floty w dwóch wariantach „T” i „U”. Na pok∏adzie Reina Victoria Eugenia znalaz∏y si´ dzia∏a w wersji „T”. Lufa dzia∏ w obu wariantach sk∏ada∏a si´ z rury „A” oraz 3 rur „B” osadzonych jedna na drugiej. Maksymalny kàt podniesienia +15°. Ca∏kowita waga lufy z ∏o˝em 8,74 t, pe∏na d∏ugoÊç dzia∏a 7 867,1 mm, w tym d∏ugoÊç lufy – 7 620 mm, a jej cz´Êci gwin-

towanej 6 647,76 mm. D∏ugoÊç komory nabojowej 889,94 mm, a jej obj´toÊç 25,4 dcm∏. SzybkostrzelnoÊç 4-5 strza∏ów na minut´, masa pocisku 45,4 kg, a ∏adunku miotajàcego 15 kg. Pr´dkoÊç poczàtkowa pocisku 900 m/s. Uzbrojenie przeciwlotnicze sk∏ada∏o si´ z 4 automatycznych dzia∏ Vickers kal. 47 mm o d∏ugoÊci lufy 50 kalibrów, rozmieszczonych na 3 platformach na Êródokr´ciu oraz 1 na rufowej nadbudówce. Platforma mi´dzy pierwszym a drugim kominem przesuni´ta by∏a na lewà burt´, a mi´dzy drugim a trzecim na prawà burt´. Uzbrojenie uzupe∏nia∏y 2 dwururowe wyrzutnie torpedowe kal. 533 mm do strzelaƒ standardowymi brytyjskimi torpedami. Wyrzutnie znajdowa∏y si´ na g∏ównym pok∏adzie w rejonie dziobowej nadbudówki, a strzela∏y przez specjalne luki. Po przezbrojeniu na pok∏adzie Novarry ustawiono dzia∏a g∏ównego kalibru tego samego systemu, lecz nie posiada∏y one oryginalnych luf, a wszystko wskazuje na to, ˝e pochodzi∏y one z demonta˝u umocnieƒ nadbrze˝nych w Ferrolu i Gijon. Nowe ∏o˝a pozwala∏y na zwi´kszenie maksymalnego kàta podniesienia luf do +35°, co pozwala∏o na zwi´kszenie donoÊnoÊci do 24 000 m. Mimo, ˝e z pierwotnych 9 dzia∏ pozosta∏o jedynie 6, ale za to ustawionych w osi symetrii okr´tu, salwa burtowa zwi´kszy∏a si´ o jedno dzia∏o. Po 2 dzia∏a w super pozycji znajdowa∏y si´ na dziobie i rufie. Jedno dzia∏o znajdowa∏o si´ na specjalnej platformie mi´dzy kominem a rufowym mostkiem, zaÊ ostatnie z dzia∏ sta∏o równie˝ na specjalnej platformie na miejscu uzyskanym w wyniku likwidacji przedniego komina. Do kierowania ogniem artyleryjskim ustawiono na krà˝owniku nowe przyrzàdy produkcji niemieckiej. Uzbrojenie przeciwlotnicze sk∏ada∏o si´ z 4 otrzymanych z Niemiec dzia∏ plot. Krupp kal. 88 mm o d∏ugoÊci lufy 45 kalibrów. By∏y to dzia∏a wzoru 1914, które Niemcy montowali na swoich du˝ych okr´tach w charakterze artylerii przeciwlotniczej jeszcze w czasie I wojny Êwiatowej. Zmodernizowany model tych dzia∏ zosta∏ zainstalowany na „pancerniku kieszonkowym” Deutschland. Choç sami Niemcy dzia∏a tego systemu wymienili jeszcze w poczàtku lat trzydziestych, to Hiszpanie szczególnego wyboru nie mieli. Standardowe niemieckie ∏o˝e posiada∏o kàt podniesienia lufy do +90°, zaÊ pr´dkoÊç poczàtkowa wa˝àcego 9 kg pocisku wynosi∏a 790 m/s. Dzia∏a zosta∏y rozmieszczone na starych stanowiskach dzia∏ g∏ównego kalibru: 2 na g∏ównym pok∏adzie w rejonie rufowego mostka i uskoku pok∏adu, a dalsze 2 na górnym

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Krà˝ownik Reina Victoria Eugenia

Dane taktyczno-techniczne kràêowników

Wyp. normalna (t) pe∏na (t) D∏. maks., (m) mi´dzy pionami SzerokoÊç. (m) Zanurzenie norm. (m) pe∏ne (m) Wa∏y nap´dowe Turbiny Kot∏y Moc (KM) Pr´dkoÊç maks. (w´z∏y) Zapas paliwa (t w´giel/mazut) Zasi´g (Mm) Uzbrojenie

Za∏oga

Birmingham 5 440 6 040 141,00 139,30 15,20 4,9 ? 4 4 Parsons 12 Yarrow 25 000 25,5 1 165/235 4 140/16 w 9 x 152 L/45 MkXII 4 x 47 plot 2 km 2 wt 533 480

pok∏adzie na sponsonach na wysokoÊci tylnego komina. Obron´ przeciwlotniczà na bliskich dystansach zapewnia∏y 4 automatyczne dzia∏ka Scotti kal., 20 mm o d∏ugoÊci 70 kalibrów. Opierajàc si´ na doÊwiadczeniach II wojny Êwiatowej liczb´ ma∏okalibrowych dzia∏ plot. systematycznie zwi´kszano, doprowadzajàc w roku 1949 do 23 luf.

Reina Victoria Eugenia 5 590 6 450 140,82 134,10 15,22 4,8 5,59 2 4 Parsons 12 Yarrow 25 500 26 1 227/230 4 000/15 w 9 x 152 L/50 4 x 47 plot 1 dp, 4 km 4 wt 533 450

Navarra 4 860 6 500 140,82 ? 15,22 ? 6,63 2 2 Parsons 8 Yarrow 25 000 25 -/1215 4 000/11 w 6 x 152 L/50 4 x88 L/45 plot 4 x 20 plot 404

Na pok∏adzie Navarry po zakoƒczeniu remontu w 1938 roku nie by∏y ju˝ wyrzutni torpedowych, choç informacje o ich istnieniu spotyka si´ w rocznikach flot. Za∏oga W toku s∏u˝by liczebnoÊç za∏ogi krà˝ownika ulega∏a ciàg∏ym zmianom, lecz z du˝ym prawdopodobieƒstwem mo˝na przy-

Krà˝ownik proj. 166 4 866 6 754 142,45 134,11 15,09 4,35 5,41 2 2 Parsons 8 Yarrow 45 000 28 762/778 ? 8 x 120 L/45(8 x I) 10 x 37 plot (5 x II) 8 x 20 plot (8 x I) 4 mbg ?

jàç, ˝e przeci´tnie wynosi∏a ona oko∏o 400 marynarzy i oficerów. Po przezbrojeniu liczebnoÊç za∏ogi obni˝y∏a si´ z 450 do 404 ludzi, g∏ównie za sprawà zmniejszenia obsady kot∏owni i maszynowni. (ciàg dalszy nastàpi) T∏umaczenie z j´zyka rosyjskiego Maciej S. Sobaƒski

Krà˝ownik Navarra (eks-Reina Victoria Eugeina, eks-Republica) w marszu w czasie wojny domowej. Na krà˝owniku alarm bojowy, dzia∏a plot. kal. 88 mm skierowane na aparat fotograficzny. fot. zbiory Alejandro Anca Alamillo

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

25

„Czarny dzieƒ” Floty Czarnomorskiej

Radomir Pyzik Lider Charkow opuszcza baz´.

Niemal ka˝dego dnia wojny morskiej o du˝ej skali dnia tonie jakiÊ okr´t. Niekiedy jednak nat´˝enie strat w jednym dniu, tygodniu czy miesiàcu jest tak wielkie, i˝ mówi si´ o „czarnych” dniach, tygodniach itd. Ustalenie „najczarniejszego dnia” wi´kszoÊci flot podczas ostatniej wojny nie budzi wi´kszych trudnoÊci. Dla dla floty amerykaƒskiej b´dzie to 08.12.1941 (Pearl Harbor), w∏oskiej – 12.11.1940 (Tarent), francuskiej – 27.11.1942 (Tulon), brytyjskiej – 10.12.1941 (Kuantan), niemieckiej – 12.4.1940 (Narvik) itd. Nieco inna sytuacja zasz∏a w przypadku floty radzieckiej – zasadniczo mo˝na mówiç o dwóch czarnych dniach – 19.8.1941 dla Floty Ba∏tyckiej oraz 06.10.1943 dla Floty Czarnomorskiej. Pierwszy to tragiczna ewakuacja Tallina, drugi, b´dàcy tematem artyku∏u, to niezrozumia∏y do dzisiaj w swoim przebiegu wypad 1-szego dywizjonu niszczycieli zakoƒczony powietrzno-morskà bitwà pod Teodozjà. W porównaniu z innymi sytuacjami tego typu nazwanie 6 paêdziernika 1943 roku czarnym dniem wydaje si´ przesadzone – wszak˝e zaton´∏y „tylko” trzy niszczyciele. Jednak˝e niezwyk∏oÊç sytuacji, w której nie ocala∏ nawet „Êwiadek kl´ski” rozwiewa te wàtpliwoÊci. Do niedawna szerzej o tej bitwie wspomina∏y jedynie êród∏a zachodnie. Lliteratura radziecka zazwyczaj skrywa∏a wydarzenia tego dnia wstydliwym milczeniem lub, w najlepszym razie, ogranicza∏a si´ do suchych i lakonicznych opisów podkreÊlajàcych przewag´ Niemców, bohater-

26

fot. zbiory Anatolij N. Odajnik

stwo marynarzy i nieudolnoÊç dowódcy zespo∏u kpt. II rangi Niegody1. Nie wspominano przy tym o kulisach ca∏ej akcji oraz o roli, jakà odegrali lub mogli odegraç w niej prze∏o˝eni Niegody. Mo˝na by∏o odnieÊç przy tym wra˝enie, i˝ zespó∏ Niegody niczym deus ex machina pojawi∏ si´ pod wybrze˝em Krymu, a jego dowódca nie doÊç ˝e sam nieudolny, to jeszcze nie potrafi∏ wykorzystaç dobrych rad prze∏o˝onych i – w rezultacie – dopuÊci∏ do straty okr´tów. NieprawdopodobnoÊç mo˝liwoÊci realizacji takiego scenariusza wydarzeƒ w warunkach radzieckich by∏a konsekwentnie pomijana. Niewàtpliwie tej sytuacji sprzyja∏ fakt, i˝ prze∏o˝eni Niegody z 1943 roku przez d∏ugie powojenne lata zaliczali si´ do Êcis∏ego kierownictwa radzieckiej marynarki. Niedomówienia historyków radzieckich oraz jednostronnoÊç relacji na których opierali si´ historycy zachodni doprowadzi∏y do sytuacji, w której ten jeden z najtragiczniejszych epizodów ostatniej wojny nie doczeka∏ si´ szczegó∏owej analizy przyczyn i omówienia przebiegu. W niniejszym artykule oprócz próby sprostania temu zadaniu znajdzie si´ równie˝ próba wyjaÊnienia wyst´pujàcych w literaturze rozbie˝noÊci. Tych ostatnich jest niema∏o, od czego nie jest wolna tak˝e nasza rodzima literatura. Pomimo i˝ pierwsza kompleksowa próba przedstawienia bitwy pod Teodozjà pióra Jerzego Pertka liczy sobie blisko 15 lat2 nadal zdarzajà si´ autorzy, którzy ignorujàc wszystkie rzeczowe êród∏a i zasady logiki

ka˝à niszczycielom zatonàç w sewastopolskim porcie (to nic, ˝e Niemcy okupowali Sewastopol jeszcze przez 7 miesi´cy!) przekr´cajàc przy tym niemi∏osiernie ich nazwy (Charków, Spasobnyj i Biezproszadnyj)3. Mo˝na mieç tylko nadziej´, i˝ wina le˝y po stronie chochlika drukarskiego, a nie autora. W drugiej po∏owie 1943 roku, po bitwie pod Kurskiem, sytuacja na froncie wschodnim sta∏a si´ dla strony niemieckiej bardzo z∏a. Wehrmacht, po z∏amaniu przez Rosjan jego ostatniej ofensywy mogàcej wp∏ynàç na losy wojny, nieustannie wycofywa∏ si´ na zachód tracàc terytoria po∏o˝one mi´dzy Donem a Dnieprem. Ponadto Niemcy, po kapitulacji W∏och, sami musieli zabezpieczyç swojà po∏udniowà flank´ na Pó∏wyspie Apeniƒskim. W sytuacji, gdy Niemcy praktycznie przegrali wojn´, w zwartym dotychczas obozie przysz∏ych zwyci´zców zacz´∏y pojawiaç si´ niesnaski. Brak sytuacji kryzysowych powodowa∏ wydobycie na Êwiat∏o dzienne ambicji i animozji za1. Stopnie oficerskie obu stron podano w tekÊcie w oryginalnym brzmieniu (w nawiasach polskie odpowiedniki) – kapitan I rangi i Kapitan z. See (komandor), kapitan II rangi i Fregattenkapitan (komandor porucznik), kapitan III rangi i Korvettenkapitan (komandor podporucznik), kapitan-liejtienant i Kapitan-Leutnant (kapitan), starszyj lejtienant i Oberleutnant z.See (Oblt)(porucznik), liejtienant i Leutnant z.See (Lt) (podporucznik). 2. Jerzy Pertek, Na Ba∏tyku, w Arktyce i na Morzu Czarnym, Poznaƒ 1989, s.75-85 3. Zbigniew Lalak, Bombowiec nurkujàcy Ju-87 Stuka, (w:) „Nowa Technika Wojskowa” Nr 8/1994 i 11/1994

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

„Czarny dzieƒ” Floty Czarnomorskiej równo przywódców politycznych, jak i dowódców wojskowych. Szczególnie widowiskowe formy przybra∏a rywalizacja Montgomery’ego i Pattona, co nie znaczy jednak ˝e by∏o to jedyne zjawisko tego typu. W ZSRR osobà numer dwa sta∏ si´ ˚ukow. Nie by∏o to niczym dziwnym, jako ˝e do zwyci´stwa przyczyni∏y si´ g∏ównie wojska làdowe. Jednak˝e o wzgl´dy Stalina walczyli te˝ inni marsza∏kowie, genera∏owie i admira∏owie. W jego ∏aski naj∏atwiej by∏o si´ wkraÊç odnoszàc jakiÊ widowiskowy sukces – znane sà fakty k∏ótni o przebieg linii rozgraniczejàcych pomi´dzy pasami natarcia frontów podczas walk o Kijów i Berlin. Sporo rozterek mia∏ zw∏aszcza ludowy komisarz marynarki admira∏ Niko∏aj S. Kuzniecow, który w latach przedwojennych w wojskowo-partyjno-paƒstwowej hierarchii sta∏ wy˝ej ni˝ sam ˚ukow. Jego flota, na rozbudow´ której w latach poprzedzajàcych wojn´ wydano olbrzymie Êrodki pieni´˝ne, nie zdo∏a∏a wykazaç si´ praktycznie niczym porównywalnym z sukcesami odniesionymi na làdzie. Szczególnie wstydliwe by∏y osiàgni´cia Floty Czarnomorskiej, tym bardziej, i˝ ze wszystkich radzieckich flot ta w∏aÊnie dysponowa∏a najwi´kszà przewagà nad przeciwnikiem. Tymczasem po okresie aktywnoÊci trwajàcym do upadku Sewastopola sta∏a si´ ona rezerwuarem osobowym dla Frontu Pó∏nocnokaukazkiego. Jesienià 1942 roku znacznà cz´Êç oddzia∏ów broniàcych prze∏´czy Kaukazu stanowi∏y formowane pospiesznie bataliony i brygady piechoty morskiej, czyli spieszone za∏ogi bez-

czynnych okr´tów. Jedynym zaj´ciem dla du˝ych okr´tów nawodnych sta∏y si´ sporadycznie podejmowane wypady przeciwko nieprzyjacielskiej ˝egludze i portom. Po ci´˝kich uszkodzeniach krà˝owników Mo∏otow i Woroszy∏ow ci´˝ar tych dzia∏aƒ spad∏ na niszczyciele. We wrzeÊniu 1943 roku, w zwiàzku z wymuszonà post´pami radzieckiej ofensywy ewakuacjà niemieckiej 17 Armii z Kubania na Krym, g∏ównym celem tych ataków sta∏ si´ akwen po∏o˝ony na pó∏noc od linii Noworossyjsk – Przylàdek Sarycz. Ze wzgl´du na niewielkie odleg∏oÊci pomi´dzy portami Tamania i Krymu oraz niemieckà taktyk´ „przeciekania” niewielkich konwojów z portu do portu, radzieckie niszczyciele cz´stokroç ostrzeliwa∏y jedynie przystanie, w których wg danych wywiadu mia∏a skupiç si´ znaczna iloÊç jednostek ewakuacyjnych. Zawsze jednak wiàza∏o si´ to z krà˝eniem po morzu i próbami przechwycenia konwoju, do czego nigdy jednak nie dosz∏o. Jeden z ostatnich takich wypadów z 29/30 wrzeÊnia w wykonaniu 1-go dywizjonu niszczycieli (Biesposzczadnyj, Bodryj i Sposobnyj) zakoƒczy∏ si´ niczym. Nie natrafiono wprawdzie na konwój, ale te˝ nie spotkano si´ z jakàkolwiek nieprzyjacielskà kontrakcjà. Wyciàgni´to z tego wniosek (potwierdzony wynikami rozpoznania z powietrza krymskich lotnisk, na których zaobserwowano oko∏o 40 samolotów) o znacznym ograniczeniu niemieckiej aktywnoÊci w tym rejonie. Warto wspomnieç, i˝ jednà z przyczyn radzieckiej omy∏ki by∏o przepro-

Niszczyciel Biesposzczadnyj w jednej z baz morskich wybrze˝a Kaukazu.

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

wadzenie tej nocy dozoru w∏asnego wybrze˝a przez R-booty z 3. R-Flotille w miejsce zazwyczaj patrolujàcych S-bootów. Za∏ogi tych ostatnich by∏y po prostu przem´czone czterema nocami patrolów pod rzàd, ale Rosjanie nie mogli naturalnie o tym wiedzieç. W tej sytuacji wiceadm. Lew W∏adymirski postanowi∏ powtórzyç wypad przy udziale niszczycieli, z tym ˝e tym razem dla pewnoÊci uzyskania sukcesu mia∏y one ostrzelaç porty – Teodozj´, Ja∏t´ i A∏uszt´ – do których zawija∏y konwoje ewakuacyjne. Uleg∏ zmianie tak˝e sk∏ad zespo∏u: zamiast niszczyciela Bodryj mia∏ pop∏ynàç lider Charkow. Ogólne kierownictwo ca∏ej operacji mia∏ sprawowaç, z wysuni´tego punktu dowodzenia w Gelend˝yku, b´dàcy szefem sztabu dowódcy eskadry4 kontradm. Basistego kpt. I rangi Michai∏ F. Romanow5. Oprócz 1-go dywizjonu niszczycieli (kpt. II rangi G.P. Niegoda na Biesposzczadnym) w rajdzie mia∏y wziàÊç udzia∏ samoloty Floty i 8 kutrów torpedowych. Te ostatnie prawdopodobnie mia∏y uderzyç na konwój w wypadku napotkania go na morzu, nie przewidziano bowiem ˝adnej wspó∏pracy tej formacji z si∏ami g∏ównymi. Do os∏ony plot wyznaczono 6 „Kittyhawków” (wszystkie myÊliwce dalekiego zasi´gu jakimi dysponowa∏a Flota), które przy podejÊciu do wybrze˝a 4. W organizacji flot radzieckich eskadra by∏a fomacjà obejmowa∏a jednostki stricto bojowe. 5. Dziwnym trafem Romanow zwiàzany by∏ z zatopieniem drugiego czarnomorskiego lidera typu Leningrad – Moskwy (dowodzi∏ nieudanym wypadem pod Konstanc´ 26.6.1941).

fot. zbiory Anatolij N. Odajnik

27

„Czarny dzieƒ” Floty Czarnomorskiej

Ciekawe uj´cie lidera Charkow na morzu.

kaukaskiego mia∏y byç wsparte przez 12 samolotów typów Jak-1 i ¸aGG-3. Ponadto w rajdzie mia∏y wziàç 2 bombowce DB-3F i 4 szturmowce I∏-26 z zadaniem korygowania ognia i uciszenia artylerii nadbrze˝nej. Przygotowania przebiega∏y w tak du˝ej tajemnicy, ˝e nie wiedzia∏o o nich dowództwo Frontu Pó∏nocnokaukaskiego, któremu podlega∏a Flota Czarnomorska. Fakt ten okaza∏ si´ brzemienny w skutkach – 6 paêdziernika lotnictwo frontowe wykonywa∏o rozmaite wczeÊniej wyznaczone zadania i nie by∏o w stanie wydzieliç jakichkolwiek realnych si∏ dla wsparcia niszczycieli. Bazà wypadowà mia∏o byç Tuapse, gdzie ju˝ 4 paêdziernika skierowano 1-szy dywizjon niszczycieli. 5 paêdziernika o 16.307 dowódcy okr´tów – kpt. II rangi P.I. Szewczenko (Charkow), kpt. III rangi W.A. Parchomienko (Biesposzczadnyj) oraz kpt. III rangi A.N. Gorszenin (Sposobnyj) – zostali poinformowani o planie wypadu. Celem Charkowa by∏y Ja∏ta i A∏uszta, podczas gdy niszczyciele mia∏y ostrzelaç Teodozj´, w której wg danych rozpoznania lotniczego skupi∏o si´ oko∏o 25 jednostek. Niestety, pomimo prób zachowania wypadu w tajemnicy, radzieckie przygotowania nie usz∏y uwadze Niemców. Rozpoznanie lotnicze wykry∏o niszczyciele ju˝ albo podczas przejÊcia do Tuapse (Meister) albo podczas postoju w tym porcie (P∏atonow). Pomimo to Admiral Schwarzes Meer wiceadm. Gustav Kiesieritzky postanowi∏ nie odwo∏ywaç popo∏udniowego wyjÊcia konwoju z Kerczu

28

fot. zbiory Anatolij. N. Odajnik

Teodozji8,

do gdy˝ koncentracja okr´tów w Tuapse mog∏a oznaczaç równie˝ przygotowania do wsparcia artyleryjskiego wojsk làdowych. O 20.30 zespó∏ Niegody wyszed∏ z Tuapse, a ju˝ ok. 22.00 niemiecka stacja radiopelengacyjna w Eupatorii donios∏a kontradm. Ottonowi Schulzowi (Seekomandant Krim) o tym, i˝ przynajmniej jeden z niszczycieli znajduje si´ na morzu. O 22.37 Schultz og∏osi∏ alarm dla wszystkich podleg∏ych sobie jednostek. Dok∏adnie o pó∏nocy z bazy 1. S-Boot Flotille (Korvkpt. Buchting) w Iwan Baba wysz∏y kutry torpedowe S 28 (Oblt. K. Kunzel), S 42 (Kptlt. Siems) i S 45 (Oblt. G. Lutherer) dowodzone przez Siemsa, a ponadto podejÊcia do po∏udniowych wybrze˝y Krymu mia∏a patrolowaç ∏ódê latajàca BV-138. Tymczasem ju˝ 6 paêdziernika o godzinie 01.00 1-szy dywizjon niszczycieli rozdzieli∏ si´. Charkow wzià∏ kurs na Ja∏t´, zaÊ oba niszczyciele podà˝a∏y kursem zachodnim, tak aby zbli˝yç si´ do Teodozji od ciemnej strony horyzontu. Oko∏o godziny drugiej zespó∏ Niegody zosta∏ wykryty przez powietrznego zwiadowc´. Autorowi nie uda∏o si´ ustaliç, czy radzieccy marynarze zauwa˝yli maszyn´. JeÊli nawet tak by∏o, to zgodnie z rozkazem zachowania ciszy radiowej, nie powiadomiono o tym làdu. Szewczenko z Charkowa doceni∏ niebezpieczeƒstwo i o 02.30 nada∏ meldunek radiowy (dzi´ki niemu stacja z Eupatorii o 02.31 mog∏a podaç Schultzowi dok∏adny namiar lidera). Brak analogicznego meldunku z niszczycieli sta∏ si´ dla Romanowa i W∏adymirskiego

podstawà przypuszczenia, i˝ to tylko lider zosta∏ wykryty, tak wi´c nie wydano ˝adnych nowych rozkazów. Wróçmy do Charkowa. Po nawiàzaniu ∏àcznoÊci z Gelend˝ykiem nast´pne prawie 3,5 godziny min´∏y spokojnie, pomimo i˝ Niemcy analizujàc dotychczasowe dane byli ju˝ niemal pewni celu wypadu. O 05.50 lider zosta∏ wykryty przez stacj´ radarowà z przyl. Ajtodor (namiar 110°, odleg∏oÊç 15 km), a o 06.03 otworzy∏y do niego ogieƒ baterie nadbrze˝ne (3 dzia∏a 75 mm z 1/601 dan oraz 6 dzia∏ 155 mm z 1/701 dan). Charkow odpowiedzia∏ niemal równoczeÊnie wystrzeliwujàc w ciàgu 16 minut 104 pociski 130 mm, a nast´pnie tak˝e 32 pociski na A∏uszt´. Wg niemieckich danych nie zniszczono ˝adnych instalacji militarnych: w Ja∏cie ostrza∏ doprowadzi∏ do uszkodzenia kilku domów, podczas gdy w A∏uszcie wszystkie pociski spad∏y do morza. Po ostrzelaniu A∏uszty lider uda∏ si´ do wyznaczonego miejsca spotkania z resztà dywizjonu. Zupe∏nie inny przebieg mia∏ rejs Biesposzczadnego i Sposobnego, które ciàgle by∏y Êledzone z powietrza. Dowodzàcy S-bootami kpt. leut. Siems mia∏ podawanà 6. Wg P∏atonowa, Konecki (Sewastopol...., s. 140) podaje, i˝ by∏y to 4 DB-3F i po jednym Pe-2 i I∏-2. 7. Wszystkie godziny podano wg czasu moskiewskiego – czas berliƒski spotykany w opracowaniach zachodnich zasadniczo ró˝ni si´ od niego „in minus” o 2 godziny. 8. Wg P∏atonowa – Hervieux w Air power... twierdzi, i˝ by∏ to konwój Teodozja-Kercz; nie mo˝na jednak wykluczyç i˝ na morzu znajdowa∏y si´ jednoczeÊnie te dwa konwoje.

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

„Czarny dzieƒ” Floty Czarnomorskiej pozycj´ niszczycieli poczàwszy od 02.10, ale zdawa∏ sobie spraw´, i˝ przy ich dotychczasowym kursie nie ma szans na doÊcigni´cie radzieckiego zespo∏u przed Êwitem, tak wi´c postanowi∏ pozostaç na pozycji wyczekiwania. Dopiero o 04.00, gdy samolot doniós∏ o zmianie kursu niszczycieli na pó∏noc w stron´ Teodozji, kutry ruszy∏y z takim wyliczeniem, aby przechwyciç przeciwnika 1215 mil na po∏udnie od portu. O 05.04 Siems poprosi∏ przez radio o wskazanie pozycji Rosjan bombami oÊwietlajàcymi. Samolot zrzuci∏ je na po∏udnie od niszczycieli, przez co sta∏y si´ one doskonale widoczne dla S-bootów. Niegoda dopiero wówczas zda∏ sobie spraw´ z wykrycia zespo∏u i zdecydowa∏ si´ przerwaç cisz´ radiowà. Poniewa˝ jednak z Gelend˝yku nie nadesz∏y ˝adne nowe rozkazy, a zrzucanie bomb oÊwietlajàcych zdarza∏ si´ tak˝e podczas poprzednich wypadów, Niegoda postanowi∏ realizowaç plan wg wczeÊniejszych za∏o˝eƒ. Tymczasem o 05.30 z pok∏adów niszczycieli zauwa˝ono – zdradzone przez odkosy dziobowe – wychodzàce do ataku S-booty, kiedy te znajdowa∏y si´ ju˝ w odleg∏oÊci 1 200 metrów. Jasna noc sprzyja∏a radzieckim artylerzystom: ju˝ jedna z pierwszych salw idàcego na czele Biesposzczadnego rozerwa∏a si´ tu˝ za rufà atakujàcego go S 28 obsypujàc kuter deszczem od∏amków. Ten czym pr´dzej wystrzeli∏ swoje torpedy i os∏aniajàc si´ stawianà zas∏onà dymnà zawróci∏. Wi´kszego pecha mia∏ atakujàcy Sposobnego S 45 trafiony przez swojego antagonist´ 37 mm pociskiem w maszynowni´ (pomimo to przez 30 minut zdo∏a∏ on zachowaç maksymalnà pr´dkoÊç). Âlady czterech torped (S 42 nie odpali∏ swoich z powodu uszkodzenia wyrzutni) by∏y doskonale widoczne na g∏adkiej powierzchni morza i niszczyciele bez trudu uchyli∏y si´ od ataku. S-booty rozdzieli∏y si´. S 28 podà˝y∏ na po∏udnie, natomiast S 42 i S 45, który zdo∏a∏ powtórzyç atak torpedowy a nast´pnie równie˝ postawi∏ zas∏on´ dymnà, na pó∏noc. Rozdzieli∏y si´ tak˝e niszczyciele – walka ze kutrami trwa∏a przez 1,5 godziny, kiedy to ostatecznie uda∏o si´ im oderwaç od przeÊladowców. Nadchodzàcy Êwit oraz ostrza∏ ze strony artylerii nadbrze˝nej uÊwiadomi∏ Niegodzie bezcelowoÊç ostrza∏u Teodozji i o 06.10 oba niszczyciele skierowa∏y si´ w stron´ punktu spotkania z Charkowem. Nie by∏o to jednak ostatnie spotkanie z S-bootami tego ranka. Oko∏o 07.00, gdy niszczyciele mija∏y w odleg∏oÊci 7 mil Przylàdek Meganon zauwa˝ono wychodzàce do ataku dwie jednostki. Tym razem spotkanie by∏o nieoczekiwane tak˝e dla Niemców: dowodzàcy 1.S-Flotille Buchtig po prostu zapomnia∏ o wracajàcych po wymianie silników w Konstancy S 51 (Kptlt. E.A. Seevers)

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

„Bojewaja triewoga!!!” na Charkowie, artylerzyÊci zajmujà stanowiska bojowe. fot. zbiory Anatolij N. Odajnik

i S 52 (Oblt. W. Kaldewey). Dowodzàcy nimi Seevers zdecydowa∏ si´ na atak (co zabrzmi paradoksalnie) z powodu niedotartego silnika S 52, który móg∏ rozwinàç maksymalnie 30 w´z∏ów. Przekonany o wpadni´ciu w radzieckà zasadzk´ Seevers obawia∏ si´ bowiem, i˝ radzieckie niszczyciele odcinajàc S-booty od brzegu bez wi´kszego trudu zniszczà powolny kuter, zaÊ zdecydowany atak mia∏by odebraç Rosjanom ch´ç do poÊcigu. Tak si´ te˝ sta∏o – Biesposzczadnyj i Sposobnyj po wymanewrowaniu torped i ostrzelaniu przeciwnika wi´cej nie Êciga∏y przeciwnika. Starcie trwa∏o nieca∏e 7 minut. Krótko potem o 07.15 do niszczycieli do∏àczy∏ Charkow i ca∏y zespó∏ z pr´dkoÊcià 24 w´z∏ów podà˝a∏ kursem 110* do bazy. Radzieckie niszczyciele ca∏y czas by∏y Êledzone przez ∏ódê latajàcà, która podajàc ich

pozycj´ zacz´∏a naprowadzaç na cel ostatni niemiecki „argument” w tej rozgrywce. Nieszcz´Êliwym dla Rosjan zbiegiem okolicznoÊci na lotnisku w Teodozji znajdowa∏y si´ Ju-87D „Stuka” z dowodzonego przez mjr Bernharda Harmestera III/StG 39,10 9. Wg Hummelchena w nalotach uczestniczy∏y eskadry 7/StG 3 (oblt. Hubert Poelz), 8/StG (Oblt. Erhard Jaehnert) oraz klucz sztabowy – Stab III/StG 3 (Lt. Wilhelm Meyn). Zdaniem niektórych innych autorów (Hervieux, Lalak) „Stukasy” nale˝a∏y do III/StG 77. Rozbie˝noÊci w numeracji pu∏ku sà najprawdopodobniej efektem reformy organizacyjnej, jakà w drugiej po∏owie 1943 roku zacz´∏y przechodziç jednostki Stukasów: wraz z sukcesywnym przezbrajaniem na wersje Ju-87G zmieniono klasyfikacj´ pu∏ków na Pu∏ki Szturmowe (Schlacht Geschwader = SG) oraz cz´Êciowo ich numeracj´. Niekiedy prowadzi∏o to do zamieszania wywo∏anego równoczesnym u˝ywaniem starej i nowej nazwy jednostki. 10. Podstawowà jednostkà niemieckiego lotnictwa by∏o Pu∏k (Geschwader) dzielàcy si´ na 3 dywizjony (Gruppe), te zaÊ na trzy eskadry (Staffel). Na szczeblu taktycznym wyst´powa∏y samodzielnie ju˝ poszczególne dywizjony jak np. III/StG (StukaGeschwader) 3.

Niemieckie kutry torpedowe S 51 i S 52 w bazie Konstanca.

fot. zbiory Siegfried Breyer

29

„Czarny dzieƒ” Floty Czarnomorskiej

Junkersy 87D mia∏y swój „wielki dzieƒ“.

(trzeci dywizjon 3-go Pu∏ku Bombowców Nurkujàcych), przerzucone tam poprzedniego dnia z ewakuowanego Kubania i dlatego „przegapione” przez radzieckie rozpoznanie lotnicze. Feralnego dla Rosjan dnia szykowa∏y si´ one do wsparcia oddzia∏ów làdowych. Wynik∏a stàd koniecznoÊç przezbrojenia w ci´˝kie bomby po∏àczona z powszechnie znanà animozjà pomi´dzy Kriegsmarine a Luftwaffe (wiceadm. Kiesieritzki musia∏ osobiÊcie interweniowaç o wsparcie w dowództwie I Korpusu Lotniczego) sprawi∏a, i˝ ok. godziny ósmej do ataku na zespó∏ Niegody wystartowa∏a tylko jedna niepe∏na eskadra – osiem „Stukasów”11 w eskorcie czterech myÊliwców (po dwa Bf-109 i FW-190). Tak˝e oko∏o ósmej nad niszczycielami pojawi∏y si´ trzy „Kittyhawki” os∏ony powietrznej i ju˝ o 08.10 zestrzeli∏y Êledzàcy okr´ty samolot. Niemieccy lotnicy ratowali si´ na spadochronach i Niegoda wyda∏ dowódcy Sposobnego kontrowersyjny do dzisiaj rozkaz wy∏owienia ich, podczas gdy reszta zespo∏u mia∏a stanàç w dryf. Pomys∏ podj´cia lotników w odleg∏oÊci nieco powy˝ej 20 mil od okupowanego wybrze˝a Krymu by∏ powa˝nym b∏´dem. Jednak wbrew wielu opiniom nie by∏ to b∏àd decydujàcy o póêniejszych wydarzeniach – w ciàgu 20 minut, które zaj´∏a akcja ratownicza, niszczyciele przeby∏yby osiem (utrzymujàc dotychczasowà pr´dkoÊç 24 w´z∏ów) do jedenastu mil (przy pr´dkoÊci 33 w´z∏ów). Jest rzeczà pewnà, i˝ pierwszy nalot by∏by nie do unikni´cia. Jednak˝e niecodzienna akcja na tyle zaaferowa∏a obserwatorów, ˝e „Stukasy” wychodzàce od strony s∏oƒca do ataku na formujàce szyk okr´ty zosta∏y zauwa˝one w ostatniej chwili. Pierwsi zareagowali piloci „Kittyhawków” zestrzeliwujàc po jednym Ju-87 i Bf-109, ale wkrótce

30

fot. Bundesarchiv

po tym zostali zwiàzani walkà przez pozosta∏e myÊliwce. Niemcy skupili swoje ataki na najwi´kszym w zespole Charkowie. Oto jak zrelacjonowa∏ nalot dowódca przeprowadzajàcej go eskadry (wzi´∏a ona udzia∏ we wszystkich nalotach tego dnia): „Sowieci strzelali do nas z dzia∏ek automatycznych, ale prawdopodobnie ze zdenerwowania zapominali o prawid∏owym ustawieniu zapalników, przez co ich ogieƒ by∏ dla nas prawie nieszkodliwy. MogliÊmy wykonaç bardzo dok∏adne zbli˝enie. Wycelowa∏em w bia∏à kapitaƒskà czapk´ i zrzuci∏em moje bomby. Wychodzàc z nurkowania widzia∏em obsady dziobowych dzia∏ le˝àce p∏asko na twarzach. Prawie dosi´gn´∏y nas wystrzeliwujàce z kad∏uba Charkowa p∏omienie eksplozji. Bomby zrzucili tak˝e moi towarzysze. W stron´ wybrze˝a lecieliÊmy bardzo nisko majàc rozkaz skrócenia rundy. G´sty dym z Charkowa wskazywa∏ po∏o˝enie okr´tów u∏atwiajàc

ich odnalezienie”. Ogó∏em w pechowego lidera trafi∏y trzy bomby o wagomiarze 150200 kg. Pierwsza przebi∏a górny pok∏ad w rejonie 135 wr´gi, przelecia∏a przez pierwszà maszynowni´, przebi∏a dno i eksplodowa∏a pod kilem. Wskutek trafienia zostala ca∏kowicie zalana 1-sza maszynownia, a przez uszkodzonà gródê na 141 wr´dze do trzeciej kot∏owni zacz´∏a dostawaç si´ woda. Dwie dalsze bomby trafi∏y odpowiednio w pierwszà i drugà kot∏owni´. Z ca∏ego zespo∏u nap´dowego zdatna do u˝ytku by∏a jedynie turbina z drugiej maszynowni, co i tak z powodu niskiego ciÊnienia pary dostarczanej z trzeciej kot∏owni (5 kg/cm2) nie mia∏o wi´kszego znaczenia. Ponadto od wstrzàsów zosta∏y uszkodzone liczne mechanizmy istotne w walce o przetrwanie okr´tu, w tym m.in. motopompa z drugiej maszynowni i pràdnica Nr 2. Ucierpia∏a tak˝e zdolnoÊç bojowa lidera – do wody zosta∏o zmiecione jedno dzia∏ko 37 mm, a dwa wkm-y w wyniku uszkodzeƒ nie nadawa∏y si´ do u˝ytku. Charkow zastopowa∏ przechylony 9 stopni na prawà burt´ i z 3-metrowym przeg∏´bieniem na dziób. Kiedy tylko niemieckie samoloty odlecia∏y Niegoda wyda∏ Gorszeninowi ze Sposobnego rozkaz wzi´cia na hol rufà w przód uszkodzonego Charkowa. Flagowy Biesposzczadnyj mia∏ zaÊ os∏aniaç oba okr´ty. Tym razem by∏ to rozkaz bezprzecznie fatalny w skutkach. Nie mog∏o byç zresztà inaczej w sytuacji, gdy niszczyciele znajdowa∏y si´ w niewielkiej odleg∏oÊci od wybrze˝y Krymu, gdzie – jak ju˝ tego doÊwiadczono – stacjonowa∏y „Stukasy”. Ponadto niszczyciele dzieli∏o od przyjaznych wybrze˝y Kaukazu z bazami w∏asnych myÊliwców oko∏o 90 mil, co przy aktualnej „pr´dkoÊci” 11. Wg P∏atonowa – Hervieux pisze o 12 „Stukasach”: czy˝by cztery maszyny musia∏y zawróciç lub autor na równi ze „Stukasami” policzy∏ myÊliwce?

Jedna z bomb trafi∏a Charkow w Êródokr´cie, okr´t zastopowa∏, widoczny du˝y ob∏ok dymu i pary. fot. „Der Adler”

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

„Czarny dzieƒ” Floty Czarnomorskiej

Próbujàcy udzieliç pomocy liderowi Charkow niszczyciel Sposobnyj ustawi∏ si´ burtà do ci´˝ko uszkodzonej jednostki (fotografia z lewej) i podejmuje prób´ jego holowania. Nast´pnie Sposobnyj podchodzi do rufy palàcego si´ Charkow i podejmuje prób´ wzi´cia go na hol od rufy (fotografia z prawej). fot. „der Adler”

zespo∏u (6 w´z∏ów) oznacza∏o 15-godzinnà podró˝. Bioràc pod uwag´ rozmiar uszkodzeƒ Charkowa Niegoda powinien raczej zostawiç lider ze szkieletowà obsadà lub nawet zatopiç go po uprzednim zdj´ciu z niego ca∏ej za∏ogi, a nast´pnie z maksymalnà pr´dkoÊcià ruszyç w stron´ Tuapse. Z trzech godzin, które dzieli∏y pierwszy i drugi atak, zdj´cie za∏ogi Charkowa mog∏oby zajàç oko∏o godziny, a dwie pozosta∏e wystarczy∏yby na pokonanie 50-70 mil. W tej sytuacji druga fala nalotu albo zaj´∏aby si´ pozostawionym liderem albo dogoni∏aby oba niszczyciele ju˝ w pobli˝u wybrze˝a Kaukazu, gdzie „Stukasy” zetkn´∏yby si´ z silnà kontrakcjà radzieckich myÊliwców. Nie wybrano jednak ˝adnego z tych wariantów. Niegoda prawdopodobnie obawia∏ si´ konsekwencji jakie mog∏yby go spotkaç w wyniku utraty Charkowa. Pozostawienie lidera jako przyn´ty by∏o ryzykowne z dwóch powodów – do odpowiedzialnoÊci za utrat´ okr´tu dosz∏aby odpowiedzialnoÊç za opuszczenie jego za∏ogi, a ponadto nie mo˝na by∏o wykluczyç ewentualnoÊci poddania przez nià Charkowa Niemcom. Nale˝y pami´taç, i˝ dalece mniejsze „przewinienie” jakim by∏o poddanie si´ traktowano w ZSRR jako zdrad´, za którà by∏a

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

kolektywnie odpowiedzialna ca∏a rodzina jeƒca. Jednak˝e nawet zdecydowanie najgorsze rozwiàzanie Niegody mia∏o cieƒ szansy na powodzenie. Wszystko zale˝a∏o od tego jak szybko na Charkowie uda si´ uruchomiç trzeci kocio∏ i jak silne wsparcie (lotnicze i morskie) uzyska zespó∏. Oko∏o godziny 10.00 os∏ona lotnicza powi´kszy∏a si´ o dziewi´ç samolotów. W radzieckich êród∏ach panujà znaczne rozbie˝noÊci przy okreÊleniu ich typu: jedne mówià o ci´˝kich myÊliwcach Pe-3, inne o bombowych A-20 „Boston”, Pe-2 i DB-3F. W ka˝dym bàdê razie nie by∏y to klasyczne myÊliwce zdolne odeprzeç grupowy atak „Stukasów” os∏anianych przez w∏asne myÊliwce. Dowodzàcy Flotà Czarnomorskà wiceadm. W∏adymirski powinien by∏ zdaç sobie z tego spraw´ i wziàç odpowiedzialnoÊç na siebie. Zrobi∏ to jednak ktoÊ inny – ludowy komisarz marynarki adm. Kuzniecow. Wspomina∏ to po latach: „By∏em wtedy na SD W∏adymirskiego. Dowódca Floty robi∏ wszystko by pomóc okr´tom (...). - Gdzie sà pozosta∏e okr´ty? – spyta∏em. - Holujà „Charkow”. - Rozka˝cie pozostawiç go! By∏o jednak za póêno.”

Pomimo i˝ owego dnia w´ze∏ ∏àcznoÊci w Gelend˝yku dzia∏a∏ fatalnie – meldunki przekazywano z opóênieniem, niektórych nawet nie odebrano – rozkaz dotar∏ do adresata dostatecznie wczeÊnie, aby mo˝na go by∏o wykonaç. Jednak˝e Niegoda wykaza∏ si´ jawnà niesubordynacjà nie zastosowujàc si´ do tego polecenia. Tymczasem Niemcy szykowali si´ pospiesznie do nast´pnego ataku. Mia∏a w nim wziàç udzia∏ wi´ksza iloÊç samolotów, ale ostatecznie (nie liczàc os∏ony myÊliwskiej) wystartowa∏o 14 maszyn tej samej co poprzednio eskadry. Naprowadzone przez s∏up dymu z p∏onàcego Charkowa zjawi∏y si´ one nad celem oko∏o 11.50. Praktycznie unieruchomiony lider – jako niemal pewna zdobycz – zosta∏ przez Niemców prawie zlekcewa˝ony. Przeciwko Charkowowi i rzucajàcemu hol Sposobnemu skierowa∏y si´ dwa „Stukasy”. Oba okr´ty unikn´∏y trafieƒ: jedynie na Sposobnym od bliskich eksplozji pojawi∏y si´ niewielkie przecieki na rufie i okr´t nabra∏ ok. 9 ton wody, co jednak nie zmniejszy∏o jego sprawnoÊci. G∏ównym celem „Stukasów” sta∏ si´ dysponujàcy swobodà ruchu Biesposzczadnyj. BezpoÊrednio dosi´g∏a go tylko jedna bomba. Przebi∏a ona bez wi´kszego efektu zarówno pok∏ad jak i dno, niejako „po drodze” przelatujàc przez pierwszà maszynowni´. Zapalnik zaktywizowa∏ si´ dopiero wówczas, gdy bomba znajdowa∏a si´ ju˝ w wodzie pod okr´tem. Skutki eksplozji by∏y przera˝ajàce: poszycie denne oraz lewa burta pierwszej maszynowni praktycznie przesta∏y istnieç, a jej pomieszczenie zosta∏o b∏yskawicznie zalane. Inna bomba rozerwa∏a si´ w wodzie na wysokoÊci 110-115 wr´gi po prawej burcie rozrywajàc poszycie drugiej maszynowni i zaklinowujàc ster. Przez uszkodzone grodzie i burty woda zacz´∏a przedostawaç si´ tak˝e do drugiej i trzeciej kot∏owni. Biesposzczadnyj zatrzyma∏ si´ przechylony 6 stopni na lewà burt´. Dowódca okr´tu kpt. III rangi Parchomienko rozkaza∏ wystrzelenie wszystkich torped i wyrzucenie bomb g∏´binowych, które sta∏y si´ ∏adunkiem niepotrzebnym i niebezpiecznym. Pod dnem z prawej strony za∏o˝ono te˝ plaster, ale przepuszcza∏ on wod´ i próby osuszenia drugiej maszynowni r´cznymi pompami nie powiod∏y si´. Sytuacja radzieckiego zespo∏u sta∏a si´ dramatyczna – dwa z trzech okr´tów zosta∏y ca∏kowicie unieruchomione. Przebieg i wyniki drugiego nalotu jasno wykaza∏y nietrafnoÊç poprzedniej decyzji Niegody, a pomimo to jego nowy rozkaz by∏ ca∏kowitym zaprzeczeniem zdrowego rozsàdku. Nieuszkodzony dotychczas Sposobnyj mia∏ holowaç kolejno obu swoich towarzyszy, przez co pr´dkoÊç zespo∏u spad∏a do ok. 3

31

„Czarny dzieƒ” Floty Czarnomorskiej

Charkow i Biesposzczadnyj sà ju˝ unieruchomione, wokó∏ nich krà˝y Sposobnyj. fot. „Der Adler”

w´z∏ów. Wszystko to dzia∏o si´ nadal niepokojàco blisko wybrze˝y Krymu. Kilka minut po godzinie 14 za∏odze Charkowa uda∏o si´ w pe∏ni przywróciç do dzia∏ania trzecià kot∏owni´ i lider móg∏ rozwinàç do 10 w´z∏ów. Sposobnyj zaczà∏ holowaç Biesposzczadnego przerzucajàc na jego pok∏ad w´˝e pomp majàcych osuszyç drugà maszynowni´. JednoczeÊnie dla odcià˝enia uszkodzonego okr´tu Sposobnyj zaczà∏ przetaczaç do swoich zbiorników jego mazut. Rosjanom zaÊwita∏a nadzieja, i˝ mimo wszystko akcja zakoƒczy si´ wzgl´dnym powodzeniem. Niemal po chwili, o 14.10 rozpoczà∏ si´ trzeci nalot. Niemcy, którzy zaczynali obawiaç si´, i˝ coraz bardziej zbli˝ajàce si´ do zbawczych wybrze˝y Kaukazu niszczyciele jednak uratujà si´, przypuÊcili tym razem atak w dwóch falach (Kuzniecow w zwiàzku z tym traktuje je jako dwa osobne naloty). Pierwsza grupa sk∏adajàca si´ jedynie z pi´ciu „Stukasów” ze Stab III/StG3, ale za to w eskorcie a˝ 12 Messerschmidtów, zaj´∏a si´ unieruchomionym Biesposzczadnym. Poczàwszy od 14.13 trafi∏y go trzy bomby w ruf´ i jedna w drugà maszynowni´. Niszczyciel prze∏ama∏ si´ na dwie cz´Êci – rufo-

wa b∏yskawicznie znikn´∏a pod wodà, dziobowa ze znacznym przechy∏em na lewà burt´ utrzymawa∏a si´ na powierzchni, po czym o 14.25 stan´∏a pionowo stewà do góry i zaton´∏a. Wi´kszoÊç za∏ogi zgin´∏a wraz ze swoim okr´tem wciàgni´ta powsta∏ymi przy jego toni´ciu wirami. Na drugà fal´ nalotu nie trzeba by∏o d∏ugo czekaç. Sposobnyj uniknà∏ wprawdzie bezpoÊrednich trafieƒ, ale kilka bomb rozerwa∏o si´ w niebezpiecznie bliskiej odleg∏oÊci od kad∏uba – jedna 5-6 metrów od prawej burcie w rejonie dziobowej nadbudówki, druga 9-10 metrów od lewej na wysokoÊci rufowego aparatu torpedowego, trzecia zaÊ kilkanaÊcie metrów za rufà. W wyniku silnych wstrzàsów zosta∏o uszkodzonych wiele mechanizmów nale˝àcych do zespo∏u nap´dowego niszczyciela i Sposobnyj musia∏ zastopowaç na 20-25 minut. Z przedniego komina uniós∏ si´ 650 metrowy s∏up pary z uszkodzonych przewodów, co wielu zachodnim autorom da∏o asumpt do twierdzeƒ o bezpoÊrednim trafieniu w dziobowà kot∏owni´. Kiedy za∏oga Sposobnego walczy∏a o przywrócenie swojemu okr´towi zdolnoÊci ruchu dope∏ni∏ si´ los Charkowa.

Naprawdopodobniej Sposobnyj w trakcie wykonywania uników przed niemieckimi bombami, wkrótce los okr´tu tak˝e si´ dope∏ni∏. fot. „Der Adler”

32

Dwie bomby trafi∏y w dziób lidera, kilka innych rozerwa∏o si´ po obu jego burtach. Wszystkie dziobowe pomieszczenia a˝ po 75 wr´g´ zosta∏y zalane wodà, a zatopiony dziób pociàgnà∏ za sobà reszt´ okr´tu. Pochylony na prawà burt´ Charkow poszed∏ na dno o 15.37, niemal do koƒca prowadzàc ogieƒ z rufowego dzia∏a 130 mm i jednej automatycznej 37-ki. Kiedy tylko „Stukasy” odlecia∏y Sposobnyj, zamiast z ca∏à mo˝liwà do rozwini´cia pr´dkoÊcià odejÊç w stron´ wybrze˝a Kaukazu, rozpoczà∏ podejmowanie unoszàcych si´ na wodzie rozbitków Charkowa. W momencie gdy tylko wszyscy z nich znaleêli si´ na pok∏adzie niszczyciela okr´t wróci∏ na miejsce w którym zatonà∏ Biesposzczadnyj. Niestety tylko dwóch rozbitków z flagowca zosta∏o podj´tych z powierzchni morza, gdy˝ Niemcy lepiej wykorzystali czas, który minà∏ od trzeciego nalotu. O 18.10 nad samotnym niszczycielem pojawi∏a si´ rekordowa tego dnia liczba 25 „Stukasów” (w ataku wzi´∏a te˝ udzia∏ druga eskadra, zwolniona od wsparcia wojsk làdowych) i po dziesi´ciu minutach rozpoczà∏ si´ ostatni akt dramatu. Sposobnyj zosta∏ trafiony trzema ci´˝kimi bombami – w rejonie 18 i 41 wr´gi oraz w pierwszà maszynowni´. Ponadto kilka bomb mniejszego kalibru rozerwa∏o si´ w trzecim i czwartym kubryku. Niszczyciel zaczà∏ si´ powoli pogrà˝aç dziobem w morzu, ale piloci odlatujàcych „Stukasów” obserwujàcy wynik swoich ataków w Êwietle zachodzàcego s∏oƒca nie odnosili wra˝enia, ˝e ma on wkrótce zatonàç. Jednak˝e los niszczyciela by∏ ju˝ przesàdzony. Wysi∏ki za∏ogi usi∏ujàcej powstrzymaç proces pogrà˝ania si´ Sposobnego w wodzie, spe∏z∏y na niczym. W nieczynnej ju˝ pierwszej kot∏owni gwa∏townie zaczà∏ p∏onàç mazut wyciekajàcy z uszkodzonych rurociàgów. Gejzer ognia wydobywajàcy si´ z pierwszego komina zosta∏ zauwa˝ony na niemieckim okr´cie podwodnym U 9, który równie˝ otrzyma∏ rozkaz przechwycenia radzieckiego zespo∏u, ale – wskutek b∏´dnego okreÊlenia jego kursu – krà˝y∏ na pó∏nocny zachód od w∏aÊciwego rejonu. Wkrótce potem, o godzinie 18.35, Sposobnyj poszed∏ na dno. Jak ju˝ wspomniano uszkodzony Sposobnyj nie sprawia∏ wra˝enia jakby mia∏ szybko zatonàç. Ponowne u˝ycie „Stukasów” niezbyt wchodzi∏o w gr´, poniewa˝ szybko zmierzcha∏o (by∏ to przecie˝ paêdziernik) i nie by∏o wiadomo jak zm´czone za∏ogi poradzà sobie z odnalezieniem celu, przeprowadzeniem ataku i powrotem na lotnisko. Nie bez znaczenia by∏ te˝ fakt mniejszych lub wi´kszych uszkodzieƒ wielu samolotów. W tej sytuacji jedynà realnà szans´ przeprowadzenia skutecznego ataku na osamotniony niszczyciel stwarza∏o

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

„Czarny dzieƒ” Floty Czarnomorskiej

wykorzystanie S-bootów. W tym momencie dochodzimy do najbardziej zagadkowych wydarzeƒ 6 paêdziernika, które w ró˝nych êród∏ach doczeka∏y si´ ca∏kowicie odmiennych wzmianek. Zanim jednak zostanà one omówione, nale˝y si´ cofnàç do przedpo∏udniowych godzin tego dnia. Bezsprzecznie jednym z powodów radzieckiej pora˝ki by∏ skomplikowany system dowodzenia. W teorii za wszystko odpowiada∏ kpt. I rangi M.F. Romanow, jednak˝e ze wzgl´du na koniecznoÊç zachowania ciszy radiowej faktyczny ci´˝ar dowodzenia spada∏ na Niegod´, a tak˝e – pomi´dzy 01.00 a 07.15 – na Szewczenk´ z Charkowa. Po godzinie 8-ej sytuacja skomplikowa∏a si´ jeszcze bardziej: zespo∏em usi∏owali dowodziç tak˝e dowódcy kolejno eskadry – kontradm. Basisty, floty – wiceadm. W∏adymirski i ca∏ej marynarki – adm. Kuzniecow. Z jednà wspólnà cechà tych usi∏owaƒ - ca∏kowità bezskutecznoÊcià. Reakcje Niegody na polecenia bezpoÊrednich prze∏o˝onych zakrawa∏y wr´cz na zdrad´. WÊród rozmaitych prób ratowania sytuacji nale˝y przypomnieç to co zrobi∏ Basisty - kiedy zorientowa∏ si´, i˝ jego radiogramy do Niegody nie odnoszà skutku, przyby∏ na pok∏ad niszczyciela ˚elezniakow, po czym nakaza∏ podnieÊç na nim proporczyk dowódcy eskadry i wyjÊç w morze na ratunek 1-emu dywizjonowi niszczycieli. Nie wiadomo czy ˚elezniakow zdà˝y∏ opuÊciç potijski port; w ka˝dym bàdê razie o tej nieoficjalnej ak-

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

cji dowiedzia∏ si´ W∏adymirski i kategorycznie nakaza∏ BasiÊcie zejÊcie na làd, a samemu niszczycielowi przejÊcie do Tuapse. Trudno jednoznacznie stwierdziç, który z dowódców mia∏ racj´. Z jednej strony s∏abo uzbrojony w artyleri´ przeciwlotniczà „nowik” móg∏ szybko zostaç stracony, z drugiej jednak liczy∏y si´ ka˝da lufa i ka˝dy okr´t - szczególnie po uszkodzeniu Biesposzczadnego, kiedy samotny Sposobnyj mia∏ do holowania dwa niszczyciele. Nale˝y przy tym pami´taç, i˝ Poti od Teodozji dzieli∏ dystans prawie 280 mil i podstarza∏y ˚elezniakow móg∏ osiàgnàç pole bitwy nie wczeÊniej ni˝ oko∏o godziny 15.00. Biesposzczadnyj le˝a∏ ju˝ wówczas na dnie, a Charkow prze˝ywa∏ swoje ostatnie chwile. Jednak˝e nawet wtedy stary „nowik” nie by∏ ca∏kowicie bezu˝yteczny. Jego pomoc przy odpieraniu ostatniego lub te˝ dwóch ostatnich nalotów nie by∏aby zbyt du˝a, ale móg∏ on znacznie przyspieszyç akcj´ ratunkowà. Byç mo˝e wówczas oba ocala∏e niszczyciele (Sposobnyj i ˚elezniakow zdo∏a∏yby si´ oddaliç si´ na tyle, i˝ unikni´toby piàtego czwartego nalotu. Niezale˝nie od oceny post´powania W∏adymirskiego, w tym konkretnym przypadku mo˝na si´ jedynie dziwiç, i˝ kiedy by∏o jeszcze mo˝liwe uratowanie choçby cz´Êci zespo∏u Niegody w morze nie wyszed∏ ˝aden okr´t. A mo˝liwoÊci by∏y – cztery (w tym dwa nowoczesne), krà˝owniki, trzy niszczycielele i dwa dozorowce. Nawet zak∏adajàc, ˝e na po-

moc Niegodzie ruszy∏aby dostatecznie wczeÊnie choçby cz´Êç tych si∏, niemal na pewno uda∏oby si´ uratowaç Sposobnego i przy odrobinie szcz´Êcia tak˝e Charkowa. Wydaje si´, i˝ na brak decyzji W∏adymirskiego wp∏yn´∏a obawa przed U-bootami, które parali˝owa∏y aktywnoÊç ci´˝kich okr´tów Floty Czarnomorskiej samym faktem swojego istnienia. W ka˝dym bàdê razie w momencie, w którym W∏adymirski wyda∏ odpowiedni rozkaz mo˝na by∏o jedynie ratowaç rozbitków. Wys∏any zespó∏ w porównaniu do mo˝liwoÊci Floty Czarnomorskiej by∏ relatywnie s∏aby – Kuzniecow w swoich wspomnieniach mówi o kilku tra∏owcach, Êcigaczach torpedowych, kutrach artyleryjskich i wodnosamolotach. Zachodnie êród∏a opierajàc si´ na oficjalnych niemieckich publikacjach z czasów wojny oceniajà je na niszczyciel, torpedowiec i Êcigacze artyleryjskie. Skàd ta rozbie˝noÊç? Niszczyciel to najprawdopodobniej zauwa˝ony podczas przejÊcia do Tuapse ˚elezniakow. Torpedowców Rosjanie nie posiadali – tak Niemcy okreÊlali jednak dozorowce typu Sztorm, a te czasem by∏y mylone przez lotników z tra∏owcami typu Fugas (sylwetka i wielkoÊç). Nie mo˝na te˝ wykluczyç, i˝ Kuzniecow napisa∏ tylko o okr´tach wys∏anych bezpoÊrednio w rejon starcia, a nie wspominajàc o ich ubezpieczeniu. Danych niemieckich nie mo˝na lekcewa˝yç – oprócz sprawnie dzia∏ajàcego rozpoznania lotniczego, Niemcy

33

„Czarny dzieƒ” Floty Czarnomorskiej dysponowali te˝ badzo dobrym nas∏uchem radiowym, co przy „rozgadaniu” radzieckich okr´tów przynosi∏o doskona∏e rezultaty. Wracajàc do trzeciego ju˝ ataku S-bootów (pierwsze mia∏y miejsce przed Êwitem i nad ranem 6-go paêdziernika) oddajmy g∏os wybitnemu badaczowi dziejów wojny morskiej ze Zwiàzkiem Radzieckim Jurgenowi Meisterowi. Pisze on: „Wed∏ug niemieckich danych Rosjanie wys∏ali jeszcze jeden niszczyciel, jeden torpedowiec i kilka Êcigaczy artyleryjskich aby wziàÊç uszkodzonego „Soobrasitielnego” na hol. Niemcy u˝yli czterech S-bootów, które stoczy∏y z ma∏ymi radzieckimi jednostkami 1,5 godzinnà bezskutecznà walk´, ale trzeci niszczyciel zatonà∏ podczas holowania”. LiczebnoÊç i sk∏ad zespo∏u ratowniczego ju˝ wyjaÊniono. Je˝eli czytelnik zauwa˝y∏ ju˝ nast´pne nieÊcis∏oÊci, powinien mieç na wzgl´dzie okolicznoÊci powstawania Der Seekrieg.... Wydano jà w 1958 roku, kiedy jeszcze badanie dziejów Kriegsmarine nie by∏o jeszcze zbyt dobrze widziane nawet w Niemczech. Meister w du˝ym stopniu opar∏ si´ na êród∏ach niemieckich – zapytania do w∏aÊciwych organów radzieckich by∏y pomijane milczeniem – zaÊ w odniesieniu do basenu czarnomorskiego by∏y to przewa˝nie spisywane po latach wspomnienia, gdy˝ wi´kszoÊç oficjalnych dokumentów zosta∏a zniszczona lub zagubiona podczas pospiesznej ewakuacji z Rumunii w sierpniu 1944. Oto jeden z opisów starcia spotykany w êród∏ach zachodnich: „ZobaczyliÊmy odblaski Êwiate∏ i domyÊleliÊmy si´, ˝e Rosjanie znajdujà si´ przed nami. Niszczyciel nie by∏ ju˝ sam – os∏ania∏y go Êcigacze artyleryjskie i inne ma∏e jednostki. B∏yski pochodzi∏y prawdopodobnie od êle zamaskowanych pochodni elektrycznych. Kiedy zbli˝yliÊmy si´, zobaczyliÊmy, ˝e Rosjanie próbujà holowaç niszczyciel. Dooko∏a uszkodzonego okr´tu krà˝y∏y kutry torpedowe. Gdy te zobaczy∏y nas, otworzy∏y wÊciek∏y ogieƒ. Choç nie mieliÊmy szans na przechwycenie „Sposobnego” wystrzeliliÊmy torpedy aby trafiç choçby jednà z eskortujàcych go jednostek. Po 90-ciu minutach dowódca Flotylli nakaza∏ powrót do bazy”. OdnoÊnie pojawiajàcej si´ u Meistera nazwy Soobrasitielnyi nale˝y dodaç, i˝ Biesposzczadnyj zosta∏ okreÊlony jako Boikij co w obu przypadkach wynika∏o z enigmatycznoÊci radzieckich komunikatów. Niemcy wiedzieli, ˝e zatopili po jednym niszczycielu typu Leningrad, Gniewnyj i Storo˝ewoj. W paêdzierniku 1943 roku Flota Czarnomorska dysponowa∏a (o czym Niemcy doskonale wiedzieli znajàc nawet ich nazwy) odpowiednio jednym, trzema i dwoma okr´tami tych typów. Nie ulega∏o wàtpliwoÊci, ˝e zatonà∏ Charkow – bliênia-

34

cza Moskwa spoczywa∏a na dnie ju˝ od poczàtku wojny o czym mog∏a poÊwiadczyç choçby wzi´ta do niewoli za∏oga. W przypadku dwóch pozosta∏ych okr´tów Niemcy pomylili obie zatopione jednostki z ich ocala∏ymi bliêniakami. Rzekome zatoni´cie Sposobnego podczas holowania jest równie˝ efektem prób wiàzania ze sobà szczàtkowych informacji – piloci „Stukasów” nie zaobserwowali oznak toni´cia niszczyciela, a w zespole ratowniczym znajdowa∏y si´ 1-2 wi´ksze okr´ty (do podj´cia rozbitków wystarczy∏yby np. kutry torpedowe). Nast´pnego dnia rozpoznanie lotnicze odnalaz∏o w rejonie ostaniego nalotu jedynie plam´ mazutu z rozmaitymi szczàtkami i ma∏e jednostki poszukujàce rozbitków. Uszkodzonego niszczyciela nie zauwa˝ono wówczas ani na morzu ani w ˝adnym z portów, a po pewnym czasie Rosjanie potwierdzili fakt straty trzech niszczycieli. Stàd wniosek o zatoni´ciu Sposobnego podczas holowania. WàtpliwoÊci autora nie dotyczà ˝adnej z zasygnalizowanych tutaj kwestii, ale tego, czy opisywane przez Meistera starcie lekkich si∏ mia∏o rzeczywiÊcie miejsce. Wprawdzie u˝ycie S-bootów by∏o jedynym w danej sytuacji sensownym rozwiàzaniem, ale kontrast pomi´dzy spotykanymi w êród∏ach zachodnich malowniczymi opisami starcia, a ca∏kowitym milczeniem êróde∏ radzieckich daje du˝o do myÊlenia. Postawmy si´ w sytuacji Kuzniecowa. Móg∏by on napisaç: tak, straciliÊmy trzy niszczyciele bo zbyt póêno przysz∏a pomoc, ale Niemcy przy odpieraniu swojego ataku stracili dwa S-booty. Dlaczego akurat dwa? WielkoÊç strat by∏a oboj´tna o ile tylko mieÊci∏a si´ w granicach rozsàdku. Podczas wojny przypadki zawy˝ania w∏asnych sukcesów idà w parze z zani˝aniem strat przez nieprzyjaciela, dlatego te˝ ewentualne niemieckie zaprzeczenia by∏oby dla Rosjan jedynie potwierdzeniem tej prawid∏owoÊci. Inna prawid∏owoÊç dotyczy trudnoÊci w weryfikacji faktów zatopienia ma∏ych jednostek – utrata niszczyciela jest o wiele trudniejsze do przegapienia i zatajenia ni˝ zatopienie np. dwóch kutrów torpedowych. Wyobraêmy sobie nocne starcie lekkich si∏: pe∏en zaskoczenia po obu stronach bój spotkaniowy, gwa∏towne manewry prowadzàce do gubienia swoich miejsc w szyku, oÊlepiajàce eksplozje nie wiadomo czyich pocisków i torped, po których znika∏y sylwetki wrogich okr´tów. Ilu˝ z dowódców tych ma∏ych okr´cików zaklina∏oby si´ nast´pnie, i˝ to w∏aÊnie oni zatopili wrogà jednostkà? Tutaj nie by∏aby nawet potrzebna konfabulacja Kuzniecowa – wystarczy∏yby meldunki dowódców jednostek bioràcych udzia∏ w akcji. A mo˝e tego starcia w ogóle nie by∏o? Mo˝e spotykane w literaturze zachodniej króciutkie

opisy nocnej walki lekkich jednostek sà jedynie fantazjà dowódców S-bootów? Interesujàcym jest zw∏aszcza fakt, ˝e nic o tej potyczce nie wspomina Gerhard Hümmelchen, autor poÊwi´conej niemieckim kutrom torpedowym monografii Die deutschen Schnellbooten im zweiten Weltkrieg, w której wspomina nawet o dziesiàtkach bezowocnych i nieciekawych patroli. Zdaniem autora niniejszego artyku∏u rzeczywiste wydarzenia tego wieczora mia∏y nast´pujàcy przebieg: po zmroku z bazy Iwan Baba celem dobicia niezatopionego jeszcze (wg niemieckich danych) niszczyciela wysz∏o w morze kilku S-bootów, które napotka∏y jedynie ma∏e radzieckie jednostki poszukujàce rozbitków. S-booty poczàtkowo nie ujawni∏y si´ i podczas prób wymanewrowania zespo∏u ratowniczego (z niemieckiej perspektywy móg∏ on przecie˝ wyglàdaç na ariergard´ g∏ównego radzieckiego zespo∏u holujàcego niszczyciel) zobaczy∏y coÊ wi´kszego, co mog∏o byç niszczycielem (np. wy∏awiajàcy rozbitków tra∏owiec – stàd wra˝enie bezruchu „niszczyciela” i Êwiat∏a „elektrycznych pochodni”, którymi oÊwietlano powierzchni´ morza) i wystrzeli∏y w jego stron´ z du˝ej odleg∏oÊci torpedy. Rosjanie nie zauwa˝yli torped – co nie by∏o niczym dziwnym z uwagi na ciemnoÊci i pogarszajàcà si´ pogod´ – lub nawet potraktowali je jako stado delfinów. „W nocy wszystkie koty sà szare” – jeÊli Niemcy mogli potraktowaç tra∏owiec lub nawet chmur´ za niszczyciel, to i Rosjanie mogli wziàÊç torpedy za delfiny. OczywiÊcie opis ten mo˝na potraktowaç jedynie jako hipotez´, ale wydaje si´, i˝ ∏àczy on szczàtkowe informacje we w miar´ sensownà ca∏oÊç. Okr´ty, które wysz∏y na pomoc dla zespo∏u Niegody opuÊci∏y porty na tyle póêno, ˝e nie by∏o ju˝ realnej szansy na uratowanie okr´tów – by∏a to, jak ju˝ wspomniano, jedynie wyprawa w celu uratowania za∏óg. Wi´kszoÊci z 903 znajdujàcych si´ na pok∏adach okr´tów 1-go dywizjonu niszczycieli ludzi nie uda∏o si´ jednak dotrwaç do ich przybycia. Wi´kszoÊç wyposa˝enia ratowniczego niszczycieli zosta∏a zniszczona lub uszkodzona podczas nalotów – te, które ocala∏y i nadawa∏y si´ do u˝ytku nie starcza∏y nawet dla licznych rannych. Szybko zapadajàce ciemnoÊci i pogarszajàca si´ pogoda przesàdzi∏y o losie wi´kszoÊci marynarzy – jednostki ratownicze mia∏y spore problemy z odnalezieniem rozbitków na wzburzonym morzu, ci zaÊ umierali z zimna, wycieƒczenia i odniesionych podczas walki obra˝eƒ. ¸àcznie w trwajàcej dwie doby akcji uda∏o si´ uratowaç 187 ludzi, w tym dowódc´ zespo∏u kpt. II rangi G.P. Niegod´ oraz dowódców Sposobnego i Biesposzczadnego kpt. III rangi A.N. Gorszenina i W.A. Parchomienk´. Dowodzàcy Charkowem kpt.

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

„Czarny dzieƒ” Floty Czarnomorskiej II rangi P.I. Szewczenko znalaz∏ si´ na liÊcie 716 poleg∏ych tego dnia marynarzy. Ostatni sukces akcji ratowniczej mia∏ miejsce w dniu 8 paêdziernika, kiedy to za∏oga ∏odzi latajàcej MBR-2 odnalaz∏a i wy∏owi∏a dwóch ostatnich rozbitków ze Sposobnego. Powietrzno – morska bitwa pod Teodozjà z 6 paêdziernika 1943 roku zakoƒczy∏a si´ zdecydowanie niemieckim sukcesem. Zatopienie trzech radzieckich niszczycieli (a wi´c 42% znajdujàcych si´ na tym akwenie w s∏u˝bie okr´tów tej klasy) i Êmierç 716 ludzi zosta∏o okupione lekkimi uszkodzeniami jednego S-boota oraz zestrzeleniem czternastu i uszkodzeniem dwóch samolotów. Liczba stràconych samolotów zosta∏a przytoczona za oficjalnym opracowaniem dziejów radzieckiej marynarki podczas drugiej wojny Êwiatowej12. Wprawdzie ranga organu, który jà opracowa∏ (Sztab Generalny Floty) i d∏ugoletnie jej utajnienie pozwalajà sàdziç, i˝ podano rzeczywiste dane, niemniej fakt zestrzelenia 14 samolotów wydaje si´ byç nieco przesadzonym. Wiadomo bezsprzecznie, i˝ ˝aden z zastrzelonych tego dnia samolotów nie pad∏ ofiarà artylerii przeciwlotniczej, co potwierdza zarówno Wojenno Morskoj F∏ot... jak i monografia poÊwi´cona radzieckiej artylerii morskiej13. Pewne sukcesy morskich lotników to zestrzelenie rankiem przez „Kittyhawki” po jednym Blohm&Voss BV-13814, Junkersie Ju-87 i Messerschmidcie Bf-109. A pozosta∏e 11 zastrzeleniem? Wiemy, i˝ jedynymi prawdziwymi myÊliwcami pojawiajàcymi si´ nad zespo∏em Niegody by∏y „Kittyhawki”. Co mog∏y zrobiç te dwa – trzy (posiadana przez Flot´ szóstka lata∏a na zmian´) skàdinàd niez∏e myÊliwce, gdy w eskorcie „Stukasów” lata∏y doskonalsze FW-190 i Bf-109, w dodatku przewy˝szajàce „Kittyhawki” swojà liczebnoÊcià. Powo∏ywanie si´ na równie˝ os∏aniajàce z powietrza zespó∏ Niegody „Bostony”, I∏y-2, Pe-2 i Pe-3 jest Êmieszne – dla „Stukasów” by∏yby one groêne jedynie w wypadku zaskoczenia ich bez eskorty. W starciu z niemieckimi myÊliwcami za∏ogi tych samolotów mog∏y jedynie myÊleç o w∏asnym ratunku, a nie o polowaniu na wroga. Ze wspomnieƒ Kuzniecowa wynika, i˝ przynajmniej jeden samolot zosta∏ zestrzelony podczas drugiego nalotu – wzi´∏o w nim udzia∏ 14 „Stukasów”: dwa zaatakowa∏y Sposobnego i Charkowa, zaÊ na Biesposzczadnego swoje bomby zrzuci∏o 11 maszyn. Czternasty zosta∏ wi´c prawdopodobnie zestrzelony jeszcze przed przystàpienim do ataku. Zagadkà jest pozosta∏e 10 zestrzeleƒ i niewykluczone, i˝ cz´Êç z nich jest jedynie owocem fantazji pilotów. Najwi´kszym niemieckim sukcesem nie by∏o jednak zadanie Rosjanom tak znacznych strat przy tak niewielkich stratach w∏a-

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

snych. ˚aden z niemieckich wy˝szych dowódców, z wiceadm. Kiesieritzkim na czele15, nie mog∏o si´ nawet domyÊlaç, i˝ efektem tej bitwy b´dzie ca∏kowita pasywnoÊç du˝ych okr´tów Floty Czarnomorskiej a˝ do samego koƒca wojny. Tym samym zapewniono sobie mo˝liwoÊç w miar´ spokojnej ewakuacji zarówno Kubania, jak i potem Krymu z Sewastopolem. Brak du˝ych okr´tów nawodnych na morzu ze szczególnà ulgà zosta∏ przyj´ty przez Niemców zw∏aszcza podczas „niemieckiej Dunkierki”, czyli ewakuacji Sewastopola, kiedy to pomi´dzy Krymem a Rumunià a˝ roi∏o si´ od mnóstwa praktycznie nieuzbrojonych i symbolicznie eskortowanych jednostek. Spore straty zada∏y wprawdzie samoloty i okr´ty podwodne, ale tylko zdecydowane u˝ycie du˝ych okr´tów nawodnych mog∏o doprowadziç do ca∏kowitego wyeliminowania z wojny niemieckiej 17 Armii, z którà czerwonoarmiÊci jeszcze wielokrotnie mieli mieç do czynienia. Nie wybiegajmy jednak tak daleko w przysz∏oÊç. 11 paêdziernika 1943 roku dowódca Frontu Pó∏nocnokaukazkiego i Ludowy Komisarz Marynarki Wojennej otrzymali dwa jednobrzmiàce rozkazy z Kwatery G∏ównej Naczelnego Dowództwa (tzw. Stawki), czyli od samego Stalina. Interesujàcy nas fragment rozkazu warto przytoczyç za orygina∏em: „(...) zgodnie z posiadanymi informacjami operacja Floty Czarnomorskiej z dnia 6 paêdziernika, zakoƒczona kl´skà, niepotrzebnà stratà ludzi i trzech du˝ych okr´tów wojennych, zosta∏a przeprowadzona bez wiedzy dowodzàcego Frontem Pó∏nocno-Kaukazkim, pomimo tego i˝ Flota podlega∏a mu pod wzgl´dem operacyjnym. Stawka rozkazuje: 1/ Dowódcy Floty Czarnomorskiej: wszystkie zamierzenia przeprowadzania przez Flot´ operacji zg∏aszaç obowiàzkowo dowódcy Frontu i bez jego zgody nie podejmowaç ˝adnych dzia∏aƒ. 2/ G∏ówne si∏y Floty wykorzystywaç dla zabezpieczenia dzia∏aƒ wojsk làdowych. Wykorzystanie du˝ych okr´tów nawodnych do innych operacji mo˝na podejmowaç jedynie na rozkaz Stawki. 3/ Na dowódc´ Frontu Pó∏nocno-Kaukazkiego nak∏ada si´ odpowiedzialnoÊç za bojowe wykorzystanie Floty Czarnomorskiej”. Decyzja Stalina mia∏a podtekst wybitnie polityczny. W koƒcu 1943 roku wojna by∏a tak czy owak wygrana i to nawet bez udzia∏u Floty Czarnomorskiej. Gdyby nawet 6 paêdziernika Rosjanie stracili wi´cej okr´tów, nie mog∏o to niczego w tym zakresie zmieniç. Flota by∏a wymarzonym instrumentem nacisku na neutralnà jeszcze Turcj´ w celu przymuszenia jej do przystàpienia do aliantów, a si´gajàc myÊlà dalej –

do wciàgni´cia jà w orbit´ radzieckich wp∏ywów. Tymczasem, podczas ju˝ trwajàcej dwa i pó∏ roku wojny, Flota Czarnomorska straci∏a dwa krà˝owniki, czternaÊcie niszczycieli i osiemnaÊcie okr´tów podwodnych nie liczàc mniejszych jednostek, przez co z bezdyskusyjnego lidera akwenu zosta∏a zredukowana do si∏y niewiele przewy˝szajàcej flot´ tureckà. Zdobycie przez Niemców ju˝ w poczàtkowym okresie wojny wszystkich liczàcych si´ oÊrodków stoczniowych i zniszczenie budowanych w nich okr´tów nie dawa∏o najmniejszej szansy na szybkie odbudowanie przedwojennego potencja∏u. Ponadto wojna nie by∏a jeszcze skoƒczona i nale˝a∏o si´ liczyç z dalszymi stratami. Decyzja Stalina odwleka∏a zwyci´stwo nad Niemcami i ich ba∏kaƒskimi sojusznikami, a w rezultacie przyczyni∏a si´ do Êmierci wieluset tysi´cy czerwonoarmistów (choç nie tylko ich), ale ˝ycie ludzkie w Zwiàzku Radzieckim nigdy nie mia∏o wi´kszej wartoÊci. Dla w∏adców Kremla zawsze liczy∏a si´ zbiorowoÊç, klasa, kolektyw. Dogmat ten powtarzano na tyle cz´sto, ˝e zapominano o tworzàcych grup´ jednostkach. Codziennie traci∏y ˝ycie dziesiàtki tysi´cy ludzi – w atakach na nieprzyjacielskie pozycje, od eksplozji metanu w przestarza∏ych kopalniach, przywalonych podczas wyr´bu syberyjskich Êwierków lub po prostu zamarzni´tych, zmar∏ych z g∏odu i wycieƒczenia – ale wa˝ne by∏y jedynie cele jakie mo˝na by∏o przez to osiàgnàç. W tym cel najwa˝niejszy – Êwiatowa republika rad. Nie mo˝na dzisiaj jednoznacznie oceniç o ile dni lub miesi´cy zosta∏a przed∏u˝ona wojna i ile istnieƒ ludzkich mo˝na by∏o uratowaç w przypadku szybszego jej zakoƒczenia, ale pewne jest ˝e by∏oby ich niema∏o. Efektem kl´ski z 6 paêdziernika by∏ te˝ szereg decyzji o charakterze personalnym. Ich analiza prowadzi do zaskakujàcego wniosku – nikt nie zosta∏ rozstrzelany, zes∏any czy choçby zdegradowany. Kl´ska bez precedensu, jawna niesubordynacja, niekompetencja oraz awanturnictwo i...? 12. Wojenno-Morskoj F∏ot Sowietskowo Sojuza w Wielikoj Ocziestwiennoj Wojnie 1941-1945, Moskwa 1960. 13. By∏o to tym bardziej gorzkie, i˝ Charkow i Sposobnyj jako jedne z nielicznych radzieckich niszczycieli okresu wojny posiada∏y centrale artyleryjskie przeznaczone specjalnie dla celów prowadzenia ognia przeciwlotniczego („Ch” – w∏oskà firmy Gallileo, „S” – rodzimà „Sojuz 7U”). 14. Wg Koneckiego by∏ to Hamburg Ha-140, co nie jest to prawdà. B∏àd wynika z powo∏ania si´ na jakàÊ pozycj´ literatury radzieckiej – „soko∏y Stalina”, zgodnie z poprzednià nazwà zak∏adów Blohm&Voss okreÊlali wszystkie niemieckie ∏odzie latajàce jako „Hamburgi”. Ha-140 nigdy nie wesz∏y do s∏u˝by liniowej w Luftwaffe. Podobne do nich Ha-139 w liczbie trzech sztuk s∏u˝y∏y nad Morzem Pó∏nocnym do 1942 roku. Dzia∏ajàcy na Morzu Czarnym 3/SAGr125 mia∏ na wyposa˝eniu jedynie BV-138. 15. Kiesieritzki prze˝y∏ najwi´kszy sukces okresu swojego dowodzenia zaledwie 7 tygodni i zginà∏ podczas wizytacji 1. Flotylli Desantowej (1.L-FL) w Kamysz Burun podczas radzieckiego nalotu 19.11.1943 r.

35

„Czarny dzieƒ” Floty Czarnomorskiej

Rola admira∏a Kuzniecowa w utracie trzech niszczycieli u krymskich wybrze˝y jest co najmniej dwuznaczna. fot. zbiory Siergiej Ba∏akin

No w∏aÊnie – co? Przypomnijmy – 13 lipca 1941 roku dowodzàcy jednym z bioràcych udzia∏ w rajdzie niszczycieli – Biesposzczadnym – kpt. III rangi G∏azowski wychodzàc z Sewastopola wskutek nieuwagi wpakowa∏ okr´t na mielizn´. W efekcie niszczyciel trafia na kilka dni do doku, a jego pechowy dowódca – po degradacji – na pi´ç lat do wi´zienia. Ta sama Flota Czarnomorska, ten sam ludowy komisarz marynarki Kuzniecow i ten sam Naczelny Wódz – Stalin. Przy zastosowaniu zasady proporcjonalnoÊci Niegoda powinien zostaç rozstrzelany na miejscu lub co najmniej do koƒca ˝ycia Êcinaç magadaƒskie czy ko∏ymskie Êwierki. To samo powinno spotkaç W∏adymirskiego i Romanowa. Spróbujmy odpowiedzieç dlaczego nic takiego jednak si´ nie sta∏o. Autora artyku∏u zawsze zastanawia∏o przytoczone ju˝ wczeÊniej zdanie ze wspomnieƒ Kuzniecowa: „Znajdowa∏em si´ w∏aÊnie na SD W∏adymirskiego”. Co ludowy komisarz marynarki mia∏ akurat tego dnia do roboty w Poti? Basen Morza Czarnego przez ca∏y okres trwania wojny by∏ raczej drugorz´dnym teatrem dzia∏aƒ wojennych i nawet wypieranie Niemców z Pó∏wyspu Tamaƒskiego nie wymaga∏o opuszczenia przez Kuzniecowa Moskwy. JeÊli nawet by∏o inaczej, to powinien si´ on raczej znajdowaç na stanowisku dowodzenia Frontem Pó∏nocnokaukazkim czyli Tiuleniewa. A mo˝e chodzi∏o o coÊ innego – o osobisty nadzór nad zleconà przez siebie operacjà? Dzi´ki której mo˝na by∏o zab∏ysnàç przed Stalinem i choç na chwil´ zaçmiç ˚ukowa? Kuzniecow wiedzia∏ o planowanym wypadzie i to z wyprzedzeniem – ta wizyta w konkretnym dniu to zbyt du˝o, by mo˝na mówiç o zbiegu okolicznoÊci. Zapewne nie tylko wiedzia∏, ale i nakaza∏ – W∏adymirski

36

by∏ zbyt ma∏à figurà, aby lekcewa˝yç samemu z siebie podporzàdowania Floty Frontowi i bez czyjegoÊ cichego b∏ogos∏awieƒstwa nie poczyni∏by tak Êmia∏ych kroków. Kuzniecow nie potwierdzi∏ wprawdzie swojego udzia∏u w planowaniu wypadu nawet w wydanych wiele lat po Êmierci Stalina wspomnieniach, ale twierdzi w nich ˝e akcja odby∏a si´ za wiedzà gen. mjr Iwana Pietrowa. Jest to bardzo wa˝ny szczegó∏ – Pietrow by∏ niezbyt lubiany przez ca∏à radzieckà generalicj´, dla której szczególny status dowodzonych przez niego formacji – Samodzielnej Armii Nadmorskiej i Czarnomorskiej Grupy Wojsk Frontu Pó∏nocnokaukazkiego – by∏ solà w oku. Pietrow równowa˝y∏ to bardzo dobrymi kontaktami z przedstawicielami marynarki – to w∏aÊnie poparta przez Kuzniecowa inicjatywa Oktiabrskiego z 24.12.1941 roku doprowadzi∏a do wydarzenia bez precedensu jakim by∏o odwo∏anie przez Stalina jego w∏asnego rozkazu zdejmujàcego Pietrowa z dowództwa Samodzielnej Armii Nadmorskiej. Skoro wi´c o wypadzie wiedzia∏ Pietrow to nie ma powodu sàdziç, i˝ by∏ on niespodziankà dla Kuzniecowa. Niewyciàgni´cie przez Stalina zdecydowanych konsekwencji wobec winnych kl´ski mog∏o byç spowodowane tylko jednym – próbà za∏agodzenia sytuacji przez osob´ postawionà wysoko w partyjnej i wojskowej hierarchi, zwiàzanà z marynarkà i cieszàcà si´ zaufaniem Stalina. Jednà z nielicznych osób spe∏niajàcych warunki tej definicji by zaÊ Kuzniecow. Dlaczego Kuzniecow zaczà∏ kry∏ w∏asnych podw∏adnych? ˚eby ukryç w∏asnà win´? To bardzo prawdopodobne. Czytelnikom, którzy wàtpià w przedstawiony bieg wydarzeƒ nale˝y zaproponowaç, aby spróbowali znaleêç inne wyt∏umaczenie powiàzania faktu obecnoÊci Kuzniecowa tego feralnego dnia w dowództwie Floty Czarnomorskiej z niemal symbolicznymi konsekwencjami wobec osób bezpoÊrednio odpowiedzialnych za kl´sk´. Najdotkliwiej zostali ukarani Niegoda i W∏adymirski. Pierwszy zosta∏ skierowany na niezbyt wa˝ne stanowisko we Flocie Dalekowschodniej, drugi zosta∏ „zes∏any” na funkcj´ dowodzàcego Flotyllà Amurskà. W tym przypadku nastàpi∏a zamiana ról, bowiem osobà zwolnionà z wàtpliwego zaszczytu dowodzenia Flotyllà zosta∏ by∏y (do 9 kwietnia 1943 roku) dowódca Floty Czarnomorskiej wiceadm. Filip S. Oktiabrski, który tym samym wróci∏ na swoje poprzednie stanowisko. Dla Niegody i W∏adymirskiego nowe stanowisko oznacza∏o w praktyce blokad´ awansów, a wi´c bioràc pod uwag´ mo˝liwe konsekwencje mieli oni sporo szcz´Êcia. Pozostali zamieszani w strat´ niszczycieli oficerowie zostali w przewa˝ajàcej cz´Êci poddani karom dyscyplinarnym, które chyba jednak

nikomu nie zaszkodzi∏y w dalszej karierze, np. ostatni dowódca Biesposzczadnego kpt. III rangi W.A. Parchomienko zwieƒczy∏ swojà s∏u˝b´ stanowiskiem dowódcy Floty Czarnomorskiej. Sporo do myÊlenia dajà te˝ losy Pietrowa, który jeszcze w listopadzie zostaje szefem sztabu 33 Armii 1 Frontu Ukraiƒskiego tracàc jednoczeÊnie dowództwo Samodzielnej Armii Nadmorskiej (SAN). Przeniesienie z drugorz´dnego na g∏ówny kierunek operacyjny mog∏oby wprawdzie uchodziç za awans, ale w sytuacji genera∏a by∏a to w gruncie rzeczy degradacja. SAN by∏a wówczas jednym z najmniejszych zwiàzków operacyjnych Armii Czerwonej o sile nieporównywalnej z choçby np. 33 Armià, ale jednoczeÊnie by∏a armià dzia∏ajàcà na prawach frontu. W skrócie oznacza∏o to tyle, ˝e Pietrow jako jej dowódca podlega∏ jedynie Stawce czyli Stalinowi. Nowe stanowisko w wojskowej hierarchi oznacza∏o spadek o dwa szczeble dowódcy frontu i dowódcy armii. Nie∏aska Stalina nie trwa∏a jednak d∏ugo. Ju˝ w kwietniu 1944 roku Pietrow „przeskakuje” szczebel dowódcy armii zostajàc od razu dowódcà 2 Frontu Bia∏oruskiego, a po kilku nast´pnych miesiàcach przechodzi na równorz´dne stanowisko dowódcy 1 Frontu Ukraiƒskiego. Do radzieckiej kl´ski nie musia∏o dojÊç, a w ka˝dym bàdê razie mo˝na by∏o znacznie ograniczyç jej rozmiary. Realizacja operacji przy tak skàpym wsparciu z powietrza by∏a olbrzymim ryzykiem, którego nie kompensowa∏a mo˝liwoÊç odniesienia niewielkich przecie˝ sukcesów militarnych – zatopienie kilku «MFP» lub kabota˝owców lub, co bardziej wykonalne, ostrzelanie krymskich portów (mo˝e z wyjàtkiem Teodozji). Istotnà korzyÊcià by∏ jedynie czynnik psychologiczny – zamanifestowanie Niemcom gotowoÊci do podj´cia aktywnych dzia∏aƒ za pomocà du˝ych okr´tów nawodnych. Na losach wypadu zawa˝y∏y ju˝ b∏´dy w planowaniu – niezapewnienie nale˝ytej os∏ony lotniczej oraz brak rozpoznania lotnisk krymskich i ich ewentualnego zbombardowania, co uniemo˝liwi∏oby Niemcom powtarzanie ataków w trzy – czterogodzinnych interwa∏ach. Tym, co jednak przesàdzi∏o o utraty ca∏ego zespo∏u by∏a ca∏a seria b∏´dnych decyzji Niegody i jego jawnej niesubordynacji – nie przerwanie operacji w momencie wykrycia zespo∏u, polecenie wy∏owienia niemieckich lotników oraz op∏akane w skutkach próby ratowania za wszelkà cen´ unieruchomionych jednostek. Co do ostatniej kwestii – pami´tajmy o wyraênych rozkazach prze∏o˝onych Niegody, które nakazywa∏y porzucenie uszkodzonych okr´tów. By∏y jednak takie czynniki kl´ski, za które nie ponosi∏ odpowiedzialnoÊci ani Niegoda ani jego prze∏o˝eni.

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

„Czarny dzieƒ” Floty Czarnomorskiej Pierwszy z nich to s∏aba konstrukcja niszczycieli unieruchamianych ju˝ przez pierwsze trafienia, drugi to ich niewystarczajàce uzbrojenie przeciwlotnicze. Dzia∏a 76 mm (34-K), których ka˝dy z niszczycieli posiada∏ w iloÊci po dwie sztuki, jako tako sprawdza∏y si´ przy atakach bombowców horyzontalnych operujàcych na du˝ych i Êrednich pu∏apach, ale zupe∏nie nie nadawa∏y si´ do odparcia ataku bombowców nurkujàcych. Znacznie lepiej w tej roli spisywa∏y si´ automatyczne dzia∏ka 37 mm (70-K), ale ich niewielka iloÊç (po 5-6 na okr´t) i stosunkowo krótki okres prowadzenia ciàg∏ego ognia w du˝ym stopniu ogranicza∏y t´ przydatnoÊç. W praktyce oddanie pod rzàd wi´cej ni˝ 100 strza∏ów (czyli nieco wi´cej ni˝ minuta ciàg∏ego ognia) grozi∏o przepaleniem lufy. Powtórzenie takiej sekwencji by∏o mo˝liwe albo po ostygni´ciu lufy (1,5 godziny) albo po jej wymianie (15 minut). Wynika∏o to z zastosowanego w dzia∏kach 70-K systemu ch∏odzenia powietrzem – rozwiàzania przyj´tego w 1939 roku przez GAU (G∏ówny Zarzàd Artylerii) dla standardowego làdowego automatu 61-K b´dàcego pierwowzorem morskiej 37 mm. Unifikacja by∏a w tym przypadku b∏´dem: to co by∏o atutem dla wojsk làdowych – ni˝sza cena, mniejsza masa i uniezale˝nienie dzia∏ek od wody – nie mia∏o dla marynarki ˝adnego znaczenia przy stosun-

kowo niewielkich rozmiarach produkcji i sta∏ym dost´pie do wody kot∏owej. Nie wspominajàc ju˝ o wartoÊci bojowej alternatywnego wariantu 70-K – opracowanego równolegle z nim ch∏odzonej wodà podwójnie sprz´˝onego dzia∏ka 37 mm 62-K, które „na raz” mog∏o bez podobnego ryzyka oddaç 158 strza∏ów z jednej tylko lufy. Cz´Êciowym wyjÊciem z sytuacji by∏o jedynie zwi´kszenie iloÊci dzia∏ek 70-K kosztem artylerii g∏ównej i (prawie niewykorzystywanych) aparatów torpedowych, ale na takie zmniejszenie potencja∏u ofensywnego okr´tów potrzebna by∏a zgoda samej Kwatery G∏ównej czyli Stalina – podczas wojny nie zrobiono tego na ˝adnym z okr´tów. Nauki z wojennych lekcji wyciàgni´to dopiero w koƒcu lat czterdziestych, gdy na ocala∏ych „leningradach” w miejsce dzia∏a ze Êródokr´cia ustawiono dwie zdwojone lawety dzia∏ek typu W-11 kalibru 37 mm. Dla pe∏nej oceny starcia „czarnego dnia” nale˝y równie˝ wspomnieç o nieprawdopodobnym wr´cz szcz´Êciu Niemców – akurat w przeddzieƒ wypadu na teodozyjskie lotnisko zosta∏ przebazowany dywizjon „Stukasów”, który wieczorem 6 paêdziernika mia∏ si´ z kolei znaleêç si´ w komplecie w Sewastopolu. Ponadto – o czym nale˝y pami´taç – okr´ty 1-szego dywizjonu niszczycieli nie by∏y ani pierwszymi, ani najwi´kszymi okr´-

tami na liÊcie sukcesów odniesionych przez „Stukasy”. Bibliografia: Ba∏akin Siergiej, Griemiaszczij i drugije eskadriennyje

minonoscy projekta 7,(w:) „Morskaja Kollekcija” Nr 2, Moskwa 1996. Hervieux Pierre, Air power – Soviets destroyers vs Luft-

waffe 6 October 1943, (w:) „Warships” Nr 46, London 1988. Hervieux Pierre, The Leningrad Class at War, (w:) „Warships”, London. Hümmelchen Gerhard, Die deutschen Schnellbooten

im zweiten Weltkrieg, Herford. Konecki Tadeusz, Sewastopol 1941-1942, 1944, Warszawa 1987. Kuzniecow Niko∏aj, Zwyci´skim kursem, Warszawa 1978. Lalak Zbigniew, Bombowiec nurkujàcy Ju-87 Stuka, (w:) „Nowa Technika Wojskowa” Nr 8/1994 i 11/1994. Lipiƒski Jerzy, Druga wojna Êwiatowa na morzu, Gdaƒsk 1975. Meister Jürg, Der Seekrieg in den osteuropäischen Gewässern 1941- 945, München 1958. Pertek Jerzy, Na Ba∏tyku, w Arktyce i na Morzu Czar-

nym, Poznaƒ 1989. P∏atonow A.W., 6 oktiabra 1943 – czornyj dieƒ Czerno-

morskowo f∏ota, (w:) „Gangut” Nr 10, St. Petersburg 1996. P∏atonow A.W., Aprielew S.W., Sinjajew D.N, Sowiet-

skije bojewyje korabli 1941-1945, bdw. Szirokowad A., Sowietskaja morskaja artilerija, Moskwa 1995.

SUPLEMENT Jugos∏owiaƒski lider Dubrovnik w trakcie ostatnich prób odbiorczych na wodach brytyjskich.

fot. zbiory Zvonimir Freivogel

Maciej S. Sobaƒski

cz´Êç I

Japoƒskie lekkie krà˝owniki typu Agano Krà˝ownik Agano w marszu z du˝à pr´dkoÊcia krótko po wcieleniu do s∏u˝by. Widoczny kabel demagnetyzacyjny biegnàcy wzd∏u˝ burty oraz ∏aƒcuchy dziobowych parawanów przeciwminowych. fot. „Ships of the World”

Jeszcze w okresie poprzedzajàcym I wojn´ Êwiatowà wiodàca wówczas morska pot´ga Êwiata, jakà by∏a Royal Navy, zorganizowa∏a swoje lekkie si∏y, jakie stanowi∏y kontrtorpedowce we flotylle. Jednostkà flagowà ka˝dej flotylli by∏ z regu∏y lekki krà˝ownik. Analogiczny schemat organizacyjny si∏ lekkich zosta∏ w roku 1914 przyj´ty równie˝ w marynarce wojennej Japonii. W roku 1919 system ten rozszerzono tak˝e na okr´ty podwodne. Na czele japoƒskich flotylli znalaz∏y si´ tak˝e krà˝owniki, które w przypadku zespo∏ów okr´tów podwodnych uzupe∏nia∏y jednostki-bazy (tendry). Poczàtkowo funkcje te pe∏ni∏y stare krà˝owniki pancerne, które nast´pnie w roku 1919 zosta∏y zastàpione przez nowe jednostki typu Tenryu1. Póêniej w okresie mi´dzywojennym funkcje okr´tów flagowych flotylli pe∏ni∏y lekkie krà˝owniki typów Kuma, Nagara i Sendai2. Co wi´cej wprowadzono równie˝ do s∏u˝by specjalnà eksperymentalnà jednostk´ tej klasy – Yubari3, której jednym z planowanych zadaƒ by∏o pe∏nienie funkcji okr´tu flagowego zespo∏u niszczycieli. Wspomniane krà˝owniki zosta∏y zbudowane na podstawie projektów opracowanych w latach I wojny Êwiatowej i z czasem swymi parametrami taktycznotechnicznymi zupe∏nie nie odpowiada∏y ju˝ nowym niszczycielom. W tej sytuacji ju˝ w roku 1923 przewidziano docelowà budow´ 16 nowych lekkich krà˝owników o wypornoÊci 5 600 t z przeznaczeniem na okr´ty flagowe flotylli (8 dla niszczycieli, a dalsze 8 dla okr´tów podwodnych. Wobec faktu, ˝e tak pot´˝ny program budowy nowych

38

krà˝owników, a warto pami´taç, ˝e w owym czasie Japonia budowa∏a ju˝ inne typy jednostek tej klasy, przekracza∏ znacznie limity tona˝owe dopuszczalne przez podpisany w dniu 22 kwietnia 1930 roku protokó∏ Londyƒskiej Konferencji Morskiej, odstàpiono od jego realizacji. Swój wp∏yw na tà decyzj´ mia∏a równie˝ trudna sytuacja gospodarcza niestabilnej finansowo w latach mi´dzywojennych Japonii. W zamian zamierzano zbudowaç jedynie 6 nowych krà˝owników o wypornoÊci 5 000 t, które mia∏y spe∏niaç funkcje jednostek flagowych. Zgodnie z za∏o˝eniami projektowymi wspomniane jednostki przy wypornoÊci 5 000 t mia∏y rozwijaç pr´dkoÊç maksymalnà 35 w´z∏ów, zaÊ ich uzbrojenie obejmowa∏o 6 dzia∏ kal. 140 mm, 4 wyrzutnie torpedowe kal. 610 mm oraz 2 wodnosamoloty4. Z budowy i tych krà˝owników zrezygnowano, zaÊ w ich miejsce powsta∏y okr´ty okreÊlane jako typ „zmodernizowany Takao”. W dniu 29 grudnia 1934 Japonia wypowiedzia∏a warunki Waszyngtoƒskiej Konferencji Morskiej, a 15 stycznia 1936 zrezygnowa∏a z udzia∏u w II Londyƒskiej Konferencji Morskiej, co pozwoli∏o na nieskr´powany, oczywiÊcie poza istotnymi ograniczeniami natury finansowej, rozwój zbrojeƒ morskich. Powrócono równie˝ do koniecznoÊci budowy nowych „flagowych” lekkich krà˝owników, które mia∏y zastàpiç przestarza∏e, mimo systematycznie dokonywanych modernizacji, jednostki tej klasy dotychczas wykonujàce te zadania. W zaprezentowanym w dniu 3 czerwca 1936 roku Programie

Wzmocnienia Marynarki Wojennej znalaz∏o si´ a˝ 13 takich jednostek o wypornoÊci 6 000 t ka˝da, które mia∏y zasiliç flot´ do 1945 roku. Prace projektowe nad nowym krà˝ownikiem prowadzone przez Morski Departament Techniczny oparto w cz´Êci o rozwiàzania zastosowane w eksperymentalnym okr´cie Yubari. Z ramienia Departamentu pracami projektowymi kierowa∏ kmdr ppor. Daisuke Ozono, odpowiedzialny za konstrukcj´ krà˝owników. W wyniku tych prac w marcu 1938 roku powsta∏ projekt okreÊlony jako „C-39”, który przewidywa∏ budow´ jednostki o wypornoÊci standardowej 6 450, a pe∏nej odpowiednio 6 600 t przy ca∏kowitej d∏ugoÊci 170,0 m, szerokoÊci 15,2 m i zanurzeniu 5,58 m. Na1. typ Tenryu – zbud. 1917-19, wyp. 3 230/4 130 t, d∏. 139,6 m, szer. 12,3 m, zan. 4,0 m, turb. par. 51 000 KM, 33 w., uzbr.: 4 x 140 mm, 1 x 76,2 mm plot, 2 km kal. 6,5 mm, 6 wt kal. 533 mm, za∏oga 340 ludzi, w serii 2 jednostki: Tenryu, Tatsuta. 2. typ Nagara – zbud. 1920-25, wyp. 5 410/7 050 t, d∏. 163,0 m, szer. 14,2 m, zan. 5,2 m, turb. par. 90 000 KM, 36 w., uzbr.: 7 x 140 mm, 2 x 76,2 mm plot., 2 km kal. 7,7 mm, 8 wt kal. 610 mm, za∏oga 438 ludzi, w serii 6 jednostek: Isuzu, Nagara, Natori, Kinu, Yura, Abukuma. typ Kuma – zbud. 1918-21, wyp. 5 330/6 970 t, d∏. 162,2 m, szer. 14,2 m, zan. 5,2 m, turb. par. 90 000 KM, 36 w., uzbr.: 7 x 140 mm, 2 x 76,2 mm plot., 2 km kal. 7,7 mm, 8 wt kal. 533 mm, za∏oga 438 ludzi, w serii 5 jednostek: Tama, Kuma,Kiso, Kitakami, Ooi. typ Sendai – zbud. 1922-25, wyp. 5 595/7 180 t, d∏. 163,0 m, szer.14,7 m, zan. 5,2 m, turb. par. 90 000 KM, 35 w., uzbr.: 7 x 40 mm, 2 x 76,2 mm plot., 2 km kal.7,7 mm, 8 wt kal. 610 mm, za∏oga 440 ludzi, w serii 3 jednostki: Naka, Sendai, Jintsu. 3. Yubari – zbud. 1922-23, wy. 3 387/4 075 t, d∏. 138,9 m, szer. 12,4 m, zan. 4,2 m, turb. par. 57 900 KM, 35,5 w., uzbr. 6 x 140 mm, 1 x 76,2 mm plot., 4 wt kal. 610 mm za∏oga 328 ludzi. 4. wg Lacroix E., Wells L. II, Japanese cruisers of the Pacific War, Annapolis 1997.

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Japoƒskie lekkie krà˝owniki typu Agano p´d stanowiç mia∏y 4 zespo∏y turbin parowych o ∏àcznej mocy 99 000 KM, które zapewnia∏y maksymalnà pr´dkoÊç 35 w´z∏ów oraz zasi´g 6 000 Mm przy pr´dkoÊci ekonomicznej 18 w´z∏ów. Uzbrojenie jednostki projektu „C-39” obejmowa∏o 6 dzia∏ kal. 152,4 mm L/50 w dwudzia∏owych wie˝ach (3 x II), 4 dzia∏a plot. kal. 76,2 mm (2 x II), 6 dzia∏ plot. kal. 25 mm Typ 96 (2 x III) oraz 8 wyrzutni torpedowych kal. 610 mm (2 x IV), a tak˝e katapult´ z 2 wodnosamolotami5. Budowa 4 jednostek tego typu, którym nadano prowizoryczne numery 132-135, zosta∏a ostatecznie zatwierdzona w marcu 1939 roku w ramach Czwartego Programu Uzupe∏nieƒ Floty. Przewidywany wst´pnie koszt budowy ca∏ej serii jednostek okreÊlono na 111,556 mln. jenów czyli po 27,889 mln. jenów za krà˝ownik, zmniejszajàc w marcu 1939 koszt jednostkowy do oko∏o 26,400 mln. jenów za okr´t. Przed∏o˝ony wst´pnie projekt „C-39” przewidujàcy budow´ jednostek dwukominowych zosta∏ jednak w toku dalszych prac w istotny sposób zmodyfikowany, tak by w wi´kszym stopniu zaspakaja∏ wymogi stawiane przez marynark´ wojennà przed nowym okr´tem flagowym flotylli niszczycieli. Mi´dzy innymi linie teoretyczne kad∏uba oparto na opracowanej jeszcze w latach dwudziestych koncepcji opracowanej przez Yuzuru Hiraga, która sprawdzi∏a si´ w praktyce na ci´˝kich krà˝ownikach typów Mogami i Tone, a tak˝e zmieniono sylwetk´ usuwajàc drugi komin. W ten sposób powsta∏ kolejny, tym razem ju˝ wykonawczy projekt oznaczony jako „C-41”, który zosta∏ zatwierdzony w dniu 13 paêdziernika 1939 roku, co pozwoli∏o na rozpocz´cie budowy serii 4 krà˝owników „klasy B” typu nazwanego od prototypowej jednostki Agano. Zaplanowano, ˝e budowa dwóch jednostek – „B” Nr 132 i „B” Nr 134 b´dzie prowadzona przez Arsena∏ Marynarki Wojennej w Kure, „B” Nr 133 przez Arsena∏ Marynarki Wojennej w Yokosuka, zaÊ „B” Nr 135 przez prywatnà stoczni´ Mitsubishi Heavy Industries w Nagasaki. Z uwagi jednak na znaczne ob∏o˝enie wspomnianych stoczni innymi pracami, ostatecznie budow´ 3 krà˝owników (Nr 132,134 i 135) zlecono Arsena∏owi Marynarki Wojennej w Sasebo, pozostawiajàc Nr 133 w Yokosuka. Budowa jednostek w Sasebo odbywa∏a si´ z wykorzystaniem jednej pochylni, oznacza∏o to, ˝e nast´pny okr´t mo˝na by∏o rozpoczàç dopiero po wodowaniu wczeÊniejszego, co znacznie wyd∏u˝a∏o czas powstawania ca∏ej serii. Zgodnie z oficjalnà klasyfikacjà nowe jednostki zosta∏y okreÊlone jako krà˝owniki drugiej klasy. Zgodnie z tradycjà japoƒskiej marynarki wojennej nadano im nazwy

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

rzek i strumieni, przy czym poza Yahagi nzwy te pojawi∏y si´ po raz pierwszy na burtach okr´tów.

Podstawowe dane taktyczno-techniczne Kad∏ub WypornoÊç standardowa krà˝owników typu Agano waha∏a si´ od 6 580 t do 6 614 t, zaÊ wypornoÊç pe∏na odpowiednio od 8 210 t do 8 534 t6. D∏ugoÊç ca∏kowita jednostek wynosi∏a 173,9 m (2 okr´ty) lub 174,5 m (2 okr´ty), zaÊ d∏ugoÊç w linii wodnej by∏a identyczna dla wszystkich krà˝owników i si´ga∏a 172,0 m7. SzerokoÊç kad∏uba 15,2 m, a zanurzenie przy wypornoÊci standardowej waha∏o si´ w przedziale 5,63 m–5,71 m. Dla wypornoÊci pe∏nej wielkoÊç ta mieÊci∏a si´ w przedziale 5,89 m–6,12 m. Kad∏ub krà˝owników ca∏kowicie spawany, wykonany ze stali typu Ducol (DS.) o gruboÊci poszycia burtowego 8-22 mm. Okr´ty posiada∏y g∏adko pok∏adowy kad∏ub z charakterystycznym wzniosem w cz´Êci dziobowej. W cz´Êci dziobowej wysokoÊç wolnej burty wynosi∏a 7,35 m, na Êródokr´ciu spada∏a do 4,54 m, a na rufie do 4,10 m. Rufa paw´˝owa z du˝ym p∏askodennym nawisem o d∏ugoÊci 24,0 m, wzorowana na konstrukcji niszczycieli typu Kagero, co zapobiega∏o przeg∏´bieniu krà˝owników na ruf´. W cz´Êci dennej kad∏uba znajdowa∏y si´ 2 st´pki przechy∏owe o d∏ugoÊci 53,7 m i szerokoÊci 1,25 m. W kad∏ubie 4 pok∏ady – magazynowy, dolny, Êrodkowy i górny. Dziobowa nadbudówka wie˝owa, stanowiàca zmniejszonà wersj´ rozwiàzania zastosowanego na ci´˝kich krà˝ownikach typu Tone, szeÊciokondygnacyjna o wysokoÊci 28,2 m, liczàc od poziomu st´pki. Grodzie wodoszczelne dzieli∏y kad∏ub krà˝ownika na 292 wodoszczelne pomieszczenia, z których 76 znajdowa∏o si´ w podwójnym dnie, 152 mi´dzy podwójnym dnem a pok∏adem magazynowym, zaÊ dalsze 64 mi´dzy pok∏adem magazynowym a pok∏adem górnym. Podwójne dno na ca∏ej d∏ugoÊci kad∏uba, w 2/3 wykorzystywane na zbiorniki paliwa. Manewrowanie krà˝ownika umo˝liwia∏ jeden rufowy ster zrównowa˝ony wypornoÊciowy o powierzchni p∏etwy sterowej 17,34 m2 poruszany maszynkà sterowà o nap´dzie hydraulicznym. Dwie kotwice dziobowe, ka˝da o wadze 4,4 t z ∏aƒcuchem kotwicznym o d∏ugoÊci 400 m, obs∏ugiwane by∏y przez 2 kabestany o nap´dzie elektrycznym oraz pomocnicza kotwica rufowa o wadze 1,4 t. Pok∏adowe Êrodki p∏ywajàce krà˝owników typu Agano sk∏ada∏y si´ z 2 9-metro-

wych wios∏owych kutrów ratunkowych i 3 ∏odzi motorowych, odpowiednio o d∏ugoÊci 9 m, 11 m i 12 m, które rozmieszczone by∏y przy dziobowej nadbudówce oraz obok katapulty. ¸àczna waga kad∏uba wraz z podstawowym wyposa˝eniem wynosi∏a 3 003,8 t8, co stanowi∏o oko∏o 38 % ca∏kowitej masy krà˝ownika. Opancerzenie Lekkie krà˝owniki typu Agano z racji swego przeznaczenia, jakim by∏a funkcja okr´tu flagowego flotylli niszczycieli, a wi´c jednostek nie opancerzonych, posiada∏y jedynie nader ograniczony pancerz, zw∏aszcza gdy uwzgl´dnimy czas ich powstania. Zadaniem opancerzenia by∏a ochrona ˝yciowo istotnych punktów okr´tu przed pociskami kal. 152,4 mm i 127 mm stosowanymi przez U.S. Navy. Podstawowym zadaniem opancerzenia burtowego by∏a ochrona pomieszczeƒ maszynowni i kot∏owni, które zajmowa∏y odcinek o d∏ugoÊci 59,3 m mi´dzy wr´gami nr 87 i nr 143 w Êrodkowej cz´Êci kad∏uba. Pomieszczenia te ochrania∏ pas pancerza o gruboÊci 60 mm i wysokoÊci 3,64 m, z czego 2,36 m znajdowa∏o si´ powy˝ej, a 1,28 m poni˝ej konstrukcyjnej linii wodnej okr´tu przy zanurzeniu 5,63 m9. Opancerzenie burtowe stanowi∏o integralnà cz´Êç konstrukcji kad∏uba, co w znaczej mierze wzmacnia∏o jego konstrukcj´. Od dziobu i rufy pas pancerza burtowego by∏ zamkni´ty pancernymi grodziami poprzecznymi o gruboÊci 20 mm zamontowanymi na wr´gach nr 87 i nr 143. Grodzie te si´ga∏y od poziomu pok∏adu Êrodkowego do podwójnego dna. Dziobowe i rufowe komory amunicyjne g∏ównego kalibru ochrania∏ pancerz boczny o gruboÊci 55 mm oraz poprzeczne grodzie pancerne 20 mm – 25 mm, a od góry 20 mm pok∏ad dolny. Dziobowa komora amunicyjna umieszczona mi´dzy wr´gà nr 59 a nr 87 mia∏a d∏ugoÊç 26,95 m, zaÊ rufowa umieszczona mi´dzy wr´gami nr 143 a nr 150 odpowiednio 6,2 m. Pancerz o gruboÊci 20 –30 mm zabezpiecza∏ urzàdzenia sterownicze na rufie. GruboÊç opancerzenia stanowiska do5. wg Lacroix E., Wells L. II, Japanese.... 6. wg Apalkow J.W., Bojewyje korabli japonskogo f∏ota – krejsera 10.1918-8.1945 gg, Sankt Petersburg 1998, natomiast Conway’s All the World’s Fighting Ships 1922-1946, London 1985 okreÊla wypornoÊç standard na 6 652 t, a pe∏nà na 8 534 t, zaÊ Jentschura H., Jung D., Mickel P., Die Japanischen Kriegsschiffe 18691945, M¸nchen 1970 podaje jedynie wypornoÊç standard krà˝owników – 6 652 t. 7. wg Apalkow J.W., Bojewyje.... d∏u˝sze krà˝owniki to Agano i Sakawa, zaÊ krótsze to Noshiro i Yahagi. 8. dane dotyczà ostatniego z serii Sakawa za Lacroix E., Wells L. II, Japanese.... 9. wg Lacroix E., Wells L. II, Japanese..., natomiast Jentschura H., Jung H., Mickel P., Die Japanischen... okreÊla gruboÊç pancerza burtowego na 57 mm.

39

Japoƒskie lekkie krà˝owniki typu Agano

¸adne burtowe uj´cie krà˝ownika Yahagi. Za kominem widoczne dwa wodnosamoloty typu Aichi A13 „Jake”.

wodzenia w dziobowej nadbudówce wynosi∏a 40 mm od przodu, 30 mm od góry i z ty∏, a 20 mm z boków. Szyb komunikacyjny tworzy∏a rura o gruboÊci Êcianek 8 mm wykonana ze stali Ducol (DS.). Wie˝e artylerii g∏ównego kalibru 152,4 mm oraz ich barbety ochrania∏ pancerz o gruboÊci 25 mm. Szyby podnoÊników amunicji zarówno g∏ównego kalibru jak i przeciwlotniczej, posiada∏y w górnej cz´Êci opancerzenie o gruboÊci 10 mm wykonane ze stali Ducol (DS), natomiast w dolnej odpowiednio 25 mm – 50 mm. Opancerzenie o gruboÊci 16 mm ze stali DS. posiada∏y równie˝ wyprowadzenia spalin z kot∏owni do komina oraz szyby wentylatorów z maszynowni i kot∏owni. Opancerzenie pozio me jednostek tworzy∏ pok∏ad pancerny o gruboÊci 20 mm, a gruboÊç pancernych skosów nad pomieszczeniami kot∏owni i maszynowni ∏àczàcych si´ z pasem pancerza burtowego wynosi∏a 20 mm. Ca∏oÊç opancerzenia krà˝owników typu Agano wykonana by∏a ze stali CNC (Copper alloy Non Cemented) oraz stali DS (Ducol Steel), jego ∏àczna waga wynosi∏a 541 t, co stanowi∏o 6,85% ca∏kowitej masy okr´tu10. Uk∏ad nap´dowy Uk∏ad nap´dowy lekkich krà˝owników typu Agano zaprojektowany przez Sekcj´ V Morskiego Departamentu Technicznego stanowi∏y 4 zespo∏y turbin parowych typu Kanpon, umieszczone w 3 maszynowniach. Ka˝dy zespó∏ o projektowanej mocy 25 000 KM sk∏ada∏ si´ z turbiny wysokiego (8 400 KM), Êredniego (8 350 KM) i niskie-

40

go ciÊnienia (8 250 KM) do biegu w przód, pracujàcych za poÊrednictwem przek∏adni z´batej na jeden wa∏ nap´dowy oraz turbiny do biegu wstecz o mocy 6 250 KM. Dwa zespo∏y turbin z maszynowni dziobowych by∏y jeszcze dodatkowo wyposa˝one w turbin´ do pr´dkoÊci ekonomicznej. ¸àczna projektowana moc si∏owni 100 000 KM pozwala∏a na uzyskiwanie maksymalnej pr´dkoÊci 35 w´z∏ach przy 360 obrotach Êruby na minut´. Zespo∏y turbin umieszczone w dziobowej lewoburtowej i prawoburtowej maszynowni porusza∏y zewn´trzne wa∏y nap´dowe, zaÊ 2 zespo∏y umieszczone w maszynowni rufowej wa∏y Êrodkowe. Przedzia∏y maszynowni o ∏àcznej d∏ugoÊci 30,8 m znajdowa∏y si´ mi´dzy wr´gami nr 111 a nr 137. Ka˝da z maszynowni posiada∏a w∏asne stanowisko sterownicze. Wa∏y nap´dowe zakoƒczone by∏y Êrubami nap´dowymi o trzech piórach i Êrednicy 3,30 m. Powierzchnia ka˝dej Êruby wynosi∏a 6,84 m2, a jej skok 3,85 m. Ka˝dy zespó∏ turbin wyposa˝ony by∏ w jednoprzep∏ywowy skraplacz pary typu „Uniflux”. ¸àczna powierzchnia ch∏odzàca wszystkich skraplaczy wynosi∏a 451 m2. Par´ do poruszania turbin o temperaturze 350°C i ciÊnieniu roboczym 30 atm. zabezpiecza∏ zespó∏ 6 trójwalczakowych kot∏ów wodnorurkowych typu Kanpon „RO GO” opalanych paliwem p∏ynnym. Kot∏y rozmieszczone by∏y w 5 kot∏owniach, które zajmowa∏y przedzia∏y o ∏àcznej d∏ugoÊci 28,5 m umieszczone mi´dzy wr´gami nr 87 a nr 111. W dziobowej kot∏owni Nr 1 znajdowa∏y si´ 2 kot∏y, zaÊ w pozosta∏ych czterech po jednym. Kot∏ownie Nr 2 i 4 znajdo-

fot. „Ships of the World”

wa∏y si´ na prawej burcie, a Nr 3 i 5 na lewej. Ka˝da z 5 kot∏owni posiada∏a w∏asne stanowisko sterownicze. Para z prawoburtowych kot∏ów kierowana by∏a do turbin poruszajàcych zewn´trzne wa∏y nap´dowe, zaÊ z lewoburtowych do turbin poruszajàcych Êrodkowe wa∏y nap´dowe. Zbiorniki wody kot∏owej mia∏y ∏àcznà pojemnoÊç 153,8 t. Powierzchnia grzewcza pojedynczego kot∏a wynosi∏a 889,0 m2, a ca∏ego zespo∏u 5.334 m2. Spaliny ze wszystkich kot∏owni odprowadzane by∏y przez wspólny komin. Turbiny i kot∏y dla poszczególnych okr´tów by∏y wykonane przez Stocznie Marynarki Wojennej – Arsena∏y w Sasebo (3 komplety) i Yokosuka (1 komplet). Zapas paliwa p∏ynnego przewidziany w projekcie „C-41” wynosi∏ 1 420 t, zaÊ faktyczna pojemnoÊç 56 zbiorników paliwowych 1 405 t11. Zapas paliwa lekkiego – lotniczego dla wodnosamolotów przechowywanego w 3 zbiornikach wynosi∏ 21,9 t. Do obs∏ugi systemu paliwowego s∏u˝y∏a pompa o nap´dzie elektrycznym i wydajnoÊci 30 m∏/godz. Zapas paliwa zapewnia∏ zasi´g 1 160 Mm przy pr´dkoÊci maksymalnej 35 w´z∏ów oraz 6 000 Mm przy pr´dkoÊci ekonomicznej 18 w´z∏ów. Jednostki posiada∏y rozbudowany system wentylacyjny, który obejmowa∏ 12 dmuchaw o nap´dzie turbinowym i elek10. dane dotyczà ostatniego z serii Sakawa za Lacroix E., Wells L. II, Japanese..., natomiast Apalkow J.W., Bojewyje.... okreÊla wag´ opancerzenia krà˝ownika na 650 t. 11. wg Apalkow J.W., Bojewyje.... zapas paliwa mia∏ wynosiç a˝ 1 900 t, a zasi´g przy pr´dkoÊci ekonomicznej 18 w odpowiednio 5 820 Mm.

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Japoƒskie lekkie krà˝owniki typu Agano trycznym, po 4 w ka˝dej maszynowni, w tym 2 o dzia∏aniu wyciàgowym i 2 o nawiewnym oraz 12 wentylatorów w pomieszczeniach kot∏owni, po 2 na ka˝dy kocio∏. Krà˝owniki wyposa˝ono tak˝e w system uzdatniania wody morskiej, który obejmowa∏ 2 instalacje, ka˝da o wydajnoÊci 96 t/dob´, umieszczone w dziobowych maszynowniach. Ka˝da instalacja sk∏ada∏a si´ z parownika o powierzchni 29,1 m2, urzàdzenia destylacyjnego wraz ze spr´˝arkami i zespo∏em pomp. Energi´ elektrycznà o napi´ciu 440 V na pok∏adzie lekkich krà˝owników typu Agano zapewnia∏o 5 generatorów o ∏àcznej mocy 1 740 kW, w tym 3 turbinowe, ka˝dy o mocy 400 kW oraz 2 nap´dzane silnikami wysokopr´˝nymi, ka˝dy o mocy 270 kW. Generatory, choç znajdowa∏y si´ poza pomieszczeniami maszynowni, to jednak ich stanowiska chronione by∏y pancerzem burtowym. Waga uk∏adu nap´dowego w stanie suchym wynosi∏a ogó∏em w przypadku ostatniego okr´tu serii – Sakawa 1 639,4 t, co stanowi∏o oko∏o 20,8% ca∏kowitej masy krà˝ownika. Uzbrojenie Podstawowe uzbrojenie lekkich krà˝owników typu Agano stanowi∏o 6 dzia∏ kal. 152,4 mm L/50 Typ 41 w 3 dwudzia∏owych wie˝ach artyleryjskich, stanowiàcych uproszczony wariant wie˝ stosowanych na ci´˝kich krà˝ownikach typu Mogami. Dwie wie˝e znajdowa∏y si´ w superpozycji na pok∏adzie dziobowym, a jedna na pok∏adzie rufowym. Same dzia∏a kal. 152,4 mm L/50 Typ 41, wzorowane na brytyjskich dzia∏ach Vickers, powsta∏y jeszcze w roku 1912, lecz w latach póêniejszych zosta∏y zmodernizowane. D∏ugoÊç lufy wynosi∏a 7 876 mm (50 kalibrów), zaÊ liczba bruzd w jej przewodzie 42. Waga dzia∏a (lufa z zamkiem Êrubowym) wynosi∏a 8,36 t, kàt podniesienia lufy mieÊci∏ si´ w przedziale - 5° + 55°. Dzia∏o wystrzeliwa∏o wa˝àce 45,4 kg pociski z pr´dkoÊcià poczàtkowà 850 m/s. Maksymalna donoÊnoÊç przy kàcie podniesienia lufy +45° wynosi∏a 21 000 m, a pu∏ap dla ognia przeciwlotniczego przy kàcie podniesieni lufy +55° odpowiednio 8 000 m. SzybkostrzelnoÊç teoretyczna 10 strza∏ów na minut´, a praktyczna 6-8 strza∏ów na minut´. ˚ywotnoÊç lufy 500-600 wystrza∏ów. Do dzia∏ kal. 152,4 mm L/50 Typ 41 stosowano amunicj´ rozdzielnego ∏adowania, którà stanowi∏y pociski No 4 do celów powierzchniowych oraz No 0 do celów powietrznych. Pociski te wa˝y∏y 45,4 kg. ¸adunek miotajàcy 50 C lub 37 DC stanowi∏y jedwabne woreczki z prochem o wadze 12,76 kg.

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

Komory amunicyjne znajdowa∏y si´ poni˝ej wie˝ artyleryjskich, przy czym pociski i ∏adunki miotajàce przechowywane by∏y odr´bnie. Magazyny pocisków znajdowa∏y si´ powy˝ej magazynów ∏adunków miotajàcych. Normalny zapas amunicji kal. 152,4 mm na pok∏adzie lekkich krà˝owników typu Agano wynosi∏ 990 sztuk, po 165 pocisków na luf´12. Wie˝e artyleryjskie o d∏ugoÊci 6,50 m, szerokoÊci 4,55 m i wysokoÊci 2,25 m os∏oni´te lekkim pancerzem mieÊci∏y 2 dzia∏a kal. 152,4 mm umieszczone w odleg∏oÊci 1,50 m od siebie. Wa˝àce 72 t wie˝e osadzone na barbecie o Êrednicy 4,20 m posiada∏y nap´d elektro-hydrauliczny o mocy 50 KM, który zapewnia∏ ich ruch w p∏aszczyênie poziomej z pr´dkoÊcià 6°/s, zaÊ ruch samych dzia∏ w p∏aszczyênie pionowej z pr´dkoÊcià 10°/s. W przypadkach awaryjnych mo˝liwe by∏o r´czne poruszanie wie˝y si∏ami 2 marynarzy. Do kierowania ogniem dzia∏ kal. 152,4 mm s∏u˝y∏ dalocelownik 94 Mod 5 wyposa˝ony w 12 cm lornet´ binokularowà oraz przelicznik artyleryjski 94 Mod 4, okreÊlany te˝ na wyrost mianem „komputera”, które wspó∏pracowa∏y z 2 dalmierzami Typ 14 o bazie 6-metrowej. Jeden z dalmierzy znajdowa∏ si´ na dziobowej nadbudówce powy˝ej mostka, natomiast drugi na wie˝y artyleryjskiej Nr g∏ównego kalibru (dziobowa w superpozycji). Do obrony przeciwlotniczej lekkich krà˝owników typu Agano s∏u˝y∏y dzia∏a Typ 98 kal. 76,2 mm L/60 (okreÊlane w dokumentach jako kal. 8-cm) oraz Typ 96 kal. 25 mm, choç pierwotny projekt przewidywa∏ równie˝ zamontowanie wkm-ów Typ 93 kal. 13,2 mm. Pierwszy typ dzia∏ plot. mia∏ zwalczaç cele latajàce na du˝ym i Êrednim pu∏apie, zaÊ pozosta∏e przeznaczone by∏y do niszczenia celów nisko latajàcych. Dzia∏a plot. Typ 98 powsta∏y w roku 1938, a ich produkcj´ podjà∏ Arsena∏ w Sasebo, jednak w latach 1940 – 1944 wyprodukowano ich zaledwie 28 sztuk. Na pok∏adach krà˝owników lekkich typu Agano podwójnie sprz´˝one dzia∏a plot. Typ 98 umieszczono w wie˝owych stanowiskach po obu stronach dziobowej nadbudówki. Dzia∏a plot. Typ 98 o faktycznym kalibrze 76,2 mm mia∏y luf´ o d∏ugoÊci 4 777 mm (60 kalibrów), zaÊ liczba bruzd w jej przewodzie wynosi∏a 24. Waga dzia∏a (lufa z zamkiem klinowym poziomym) wynosi∏a 1 317 t. kàt podniesienia lufy w przedziale od - 10° do + 90°. Dzia∏a wystrzeliwa∏y wa˝àce 5,99 kg pociski z pr´dkoÊcià poczàtkowà 900 m/s. Maksymalny zasi´g ognia do celów powietrznych 9 100 m, a donoÊnoÊç do celów morskich i làdowych 13 600 m. Szybko-

strzelnoÊç do 25 strza∏ów na minut´ z lufy. ˚ywotnoÊç lufy 600 wystrza∏ów. Do dzia∏ plot. Typ 98 u˝ywano amunicji scalonej, której naboje wa˝y∏y 11,9 kg. Waga samego pocisku typu HE kal. 76,2 mm wynosi∏a 5,99 kg, w tym 0,31 kg materia∏u wybuchowego. Pociski te wyposa˝one by∏y w zapalniki czasowe Typ 98 Mod 1. Normalny zapas amunicji kal. 76,2 mm na pok∏adzie okr´tu wynosi∏ 1 000 sztuk, po 250 pocisków na luf´13. Waga wie˝owego stanowiska z podwójnie sprz´˝onymi dzia∏ami plot. kal. 76,2 mm wynosi∏a 14,0 t. nap´d elektryczno-hydrauliczny o mocy 5 KM zapewnia∏ pr´dkoÊç naprowadzania dzia∏ w p∏aszczyênie poziomej 18°/s, a w p∏aszczyênie pionowej 16°/s. W sytuacjach awaryjnych mo˝liwe by∏o r´czne poruszanie stanowiska. Do kierowania ogniem dzia∏ plot. kal. 76,2 mm s∏u˝y∏y 2 dalocelowniki Typ 94 HA wspó∏pracujàce z 2 dalmierzami o bazie 4,5 metrowej zamontowanymi po obu stronach komina oraz przelicznik artyleryjski Typ 94. Do zwalczania samolotów na ma∏ej wysokoÊci s∏u˝y∏y dzia∏a plot. Typ 96 kal. 25 mm. Zgodnie z projektem lekkie krà˝owniki typu Agano mia∏y otrzymaç 2 potrójnie sprz´˝one dzia∏a Typ 96/25, których stanowiska znajdowa∏y si´ przed wie˝owà dziobowà nadbudówkà. Z takim w∏aÊnie uzbrojeniem plot. wesz∏y do s∏u˝by prototypowy Agano i Noshiro. W toku dzia∏aƒ wojennych, zw∏aszcza wobec wzrastajàcego zagro˝enia ze strony amerykaƒskiego lotnictwa, liczb´ dzia∏ kal. 25 mm systematycznie zwi´kszano, wprowadzajàc równie˝ dzia∏a podwójnie sprz´˝one i pojedyncze tego kalibru. W maju 1945 roku na ostatnim okr´cie serii Sakawa liczba luf kal. 25 mm wynosi∏a a˝ 61 (10 x III i 31 x I). Dzia∏a plot. Typ 96 kal. 25 mm stanowi∏y japoƒskà wersj´ francuskiego dzia∏ka Hotchkiss. D∏ugoÊç lufy wynosi∏a 1 500 mm (60 kalibrów), zaÊ liczba bruzd w jej przewodzie 12. Ci´˝ar dzia∏a (lufy z zamkiem) wynosi∏a 72 kg. Kàt poniesienia lufy w przedziale od -10° do +80°. Waga ca∏ego zestawu jednolufowego na stanowisku wynosi∏a 185 kg, a potrójnie sprz´˝onego 1 800 kg. Dzia∏a wystrzeliwa∏y pociski wa˝àce 0,262 kg lub 0,243 kg z pr´dkoÊcià poczàtkowà 900 m/s. Maksymalna donoÊnoÊç pionowa 5 250 m, zaÊ pozioma 7 500 m. SzybkostrzelnoÊç teoretyczna 200–2 600 strza∏ów na minut´, a praktyczna 110–120 strza∏ów na minut´. ˚ywotnoÊç lufy oko∏o 15 000 wystrza∏ów. 12. wg Apalkow J.W., Bojewyje... zapas amunicji kal. 152,4 mm wynosi∏ po 90-100 pocisków na luf´. 13. wg Apalkow J.W., Bojewyje... zapas amunicji plot. do dzia∏ kal. 76,2 mm wynosi∏ po 230 pocisków na luf´.

41

Japoƒskie lekkie krà˝owniki typu Agano

Krà˝ownik Sakawa na japoƒskich wodach macierzystych w trakcie ostatnich prób odbiorczych.

Do dzia∏ Typ 96 stosowano amunicj´ scalonà, której naboje wa˝y∏y 0,68 kg. Waga samego pocisku 0,262 kg lub 0,243 kg, w tym 13,2 g lub 11,3 kg materia∏u wybuchowego, zaÊ materia∏u miotajàcego 0,105 kg-0,110 kg prochu Typ 1 No 2 (K3). Amunicj´ do dzia∏ podawano w magazynkach ∏ukowych o pojemnoÊci 15 naboi. IloÊç amunicji kal. 25 mm wynosi∏a pierwotnie 12 000 sztuk, to jest po 2 000 pocisków na luf´. W roku 1944 zapas amunicji kal. 25 mm zwi´kszono do 2 500 pocisków na luf´. Pierwotny projekt przewidywa∏ równie˝ wyposa˝enie lekkich krà˝owników typu Agano w wielkokalibrowe karabiny maszynowe Typ 93 kal. 13,2 mm, które mia∏y byç zamontowane przy podstawie g∏ównego masztu. Uzbrojenie takie zamontowano jedynie na 2 pierwszych jednostkach serii, póêniej z ich stosowania zrezygnowano z uwagi na niewielkà skutecznoÊç. Wkm-y Typ 93 kal. 13,2 mm mia∏y luf´ o d∏ugoÊci 1 000 mm (76 kalibrów), a liczba bruzd w jej przewodzie wynosi∏a 8. Ci´˝ar broni (lufa z zamkiem) wynosi∏ 41,8 kg, zaÊ ca∏ego podwójnie sprz´˝onego zestawu 313 kg. Kàt podniesienia lufy w przedziale od - 10° do +80°. Wkm wystrzeliwa∏ pociski wa˝àce 0,046 kg lub 0,052 kg z pr´dkoÊcià poczàtkowà 800 m/s. Maksymalna donoÊnoÊç pionowa 4 500 m, a pozioma 6 400 m. SzybkostrzelnoÊç teoretyczna 450 strza∏ów na minut´, a praktyczna 250 strza∏ów an minut´. Do wkm-ów Typ 93 kal. 13,2 mm stosowano amunicj´ scalonà, której naboje wa˝y∏y 0,113 kg lub 0,119 kg. Waga samego

42

pocisku 46 g lub 52 g, a materia∏ miotajàcy stanowi∏o 15 g prochu Typ 95 (K2). Amunicja do wkm-ów podawana by∏a w magazynkach ∏ukowych o pojemnoÊci 30 naboi. IloÊç amunicji kal. 13, 2mm na pok∏adzie krà˝owników typu Agano wynosi∏a 10 000 sztuk, po 2 500 naboi na luf´. Waga uzbrojenia artyleryjskiego wraz z etatowym kompletem amunicji krà˝owników wynosi∏a 606,5 t, co stanowi∏o 7,7% ca∏kowitej masy okr´tu. Do kierowania ogniem artylerii przeciwlotniczej bliskiego zasi´gu s∏u˝y∏ dalocelownik Typ 95 LPR zamontowany na dziobowej nadbudówce. Lekkie krà˝owniki typu Agano posiada∏y zgodnie z japoƒskà tradycjà silne uzbrojenie torpedowe, tym bardziej, ˝e same mia∏y pe∏niç funkcje okr´tów flagowych flotylli typowo torpedowych jednostek, jakimi by∏y niszczyciele. Uzbrojenie to sk∏ada∏o si´ z 2 czterorurowych obrotowych wyrzutni Typ 92 Model 4 torped kal. 610 mm. Wyrzutnie, ka˝da o wadze 18,3 t, mia∏y d∏ugoÊç 8,9 m i szerokoÊç 4,6 m. By∏y one umieszczone w osi symetrii okr´tu na Êródokr´ciu za kominem. Dziobowy zespó∏ wyrzutni znajdowa∏ si´ 3,5, a rufowy 3,15 m powy˝ej poziomu górnego pok∏adu. Zespó∏ wyrzutni nap´dzany silnikiem na spr´˝one powietrze o mocy 10 KM, a w awaryjnych sytuacjach si∏ami mi´Êni obs∏ugi, móg∏ wykonywaç pe∏en obrót w zakresie 360° w czasie 25 sekund. Torpedy by∏y wystrzeliwane z wyrzutni za pomocà spr´˝onego powietrza wzgl´dnie w sytuacjach nag∏ych za pomocà 600 g ∏adunku prochowego, które nadawa∏y pr´dkoÊç poczàtkowà 11-12 m/s.

fot. „Ships of the World”

W wyrzutniach Typ 92 stosowano parogazowe torpedy Typ 93 Model 1 Mod. 2, wersj´ os∏awionych „D∏ugich Lancy” o wadze 2 700 kg, w tym g∏owica bojowa zawierajàca ∏adunek 490 kg materia∏u wybuchowego Typ 97. Kaliber torpedy wynosi∏ 610 mm, jej d∏ugoÊç 9,0 m, a nap´d stanowi∏ dwucylindrowy silnik zasilany spr´˝onym powietrzem i naftà. Zasi´g torped Typ 92 wynosi∏ 20 000 m przy pr´dkoÊci 48 w´z∏ów, 32 000 m przy 40 w´z∏ach i odpowiednio 40 000 m przy 36 w´z∏ach. Na pok∏adzie lekkich krà˝owników typu Agano znajdowa∏o si´ 16 torped kal. 610 mm Typ 93, z czego 8 bezpoÊrednio na wyrzutniach, a pozosta∏e 8 na rolkach umo˝liwiajàcych szybkie ponowne za∏adowanie wyrzutni. G∏owice bojowe torped mog∏y byç równie˝ przechowywane w rufowej komorze amunicyjnej. Uzbrojenie torpedowe wraz z zapasem torped wa˝y∏o 143,9 t. Do kierowania ogniem torpedowym s∏u˝y∏ przyrzàd Typ 97 Model 1 oraz 2 stanowiska dowodzenia Typ 92 Model 2 wspó∏pracujàce z przelicznikiem torpedowym Typ 93. Okr´ty otrzyma∏y równie˝ uzbrojenie do zwalczania okr´tów podwodnych, stanowiàcych istotne zagro˝enie dla cesarskiej floty. Stanowi∏o je 18 bomb g∏´binowych Typ 95 lub Typ 2 o wadze 160 kg, w tym 100 kg materia∏u wybuchowego, zaÊ wykrywanie podwodnego nieprzyjaciela mia∏ umo˝liwiç sonar Typ 93 Model 1, wzgl´dnie od jesieni 1944 roku Typ 3 Model 1. Z uwagi na planowane przeznaczenie lekkich krà˝owników typu Agano jednostki te otrzyma∏y wzorem wczeÊniejszych okr´-

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Noshiro 1945

Agano 1942

Japoƒskie lekkie krà˝owniki typu Agano tów flagowych flotylli niszczycieli równie˝ bardzo przydatne w prowadzonym rozpoznaniu wyposa˝enie lotnicze sk∏adajàce si´ z 2 wodnosamolotów oraz katapulty. W przypadku dwóch pierwszych okr´tów serii – Agano i Noshiro by∏a to prochowa katapulta Typ 1 No 2 Model 11 o d∏ugoÊci ca∏kowitej 25,6 m, która pozwala∏a na nadanie wodnosamolotom o masie do 5 000 kg pr´dkoÊci poczàtkowej 32 m/s. Pozosta∏e dwa krà˝owniki – Yahagi i Sakawa wyposa˝ono w l˝ejszà katapult´ Typ Kure No 2. Model 5 o d∏ugoÊci ca∏kowitej 19,4 m, dzi´ki którym wodnosamoloty o masie do 4 000 kg otrzymywa∏y pr´dkoÊç poczàtkowà 28 m/s. Obrotowa katapulta by∏a zamontowana w osi symetrii okr´tu za rufowym zespo∏em wyrzutni torpedowych. Do obs∏ugi katapulty s∏u˝y∏ specjalny dêwig z 15 metrowym ramieniem o udêwigu 6,5 t zamontowany do rufowego masztu. Na pok∏adzie krà˝owników nie przewidziano specjalnych pomieszczeƒ hangarowych, w zwiàzku z czym jeden z wodnosamolotów znajdowa∏ si´ bezpoÊrednio na katapulcie, zaÊ drugi na specjalnej platformie ponad dziobowym zespo∏em wyrzutni torpedowych. Zgodnie z projektem miano zaokr´towaç 2 wodnosamoloty, poczàtkowo planowano, ˝e b´dà to – wodnosamolot rozpoznawczy trójmiejscowy 12 Shi – Aichi E13A Reisu („Jake”) oraz szybki dwumiejscowy wodnosamolot rozpoznawczy 14 Shi – Kawanishi E15K Shiun („Norm”). Ostatecznie jednak w czasie dzia∏aƒ wojennych na pok∏adzie krà˝owników typu Agano znajdowa∏y si´ 2 wodnosamoloty typu Aichi E13A114. Jako uzbrojenie dla wodnosamolotów pok∏adowych przewidziano 20 bomb lotniczych 60 kg (No 6), które przechowywano w rufowej komorze amunicyjnej. ¸àczna waga wyposa˝enia lotniczego krà˝owników wynosi∏a 53,1 t. Wyposa˝enie krà˝owników typu Agano uzupe∏nia∏y reflektory bojowe, bowiem jednostki te jako okr´ty flagowe flotylli niszczycieli musia∏y byç przygotowane do prowadzenia nocnych ataków torpedowych stanowiàcych niejako „specjalnoÊç” japoƒskiej marynarki wojennej. Krà˝owniki otrzyma∏y 3 reflektory bojowe Typ 96 Model 1 o Êrednicy lustra 110 cm, których efektywny zasi´g wynosi∏ 6 000 m. Dwa z tych reflektorów by∏y umieszczone na specjalnych platformach po obu stronach podstawy komina, zaÊ trzeci na maszcie rufowym. Do kierowania reflektorami bojowymi s∏u˝y∏y 4 urzàdzenia sterujàce Typ 96 zamontowane po obu stronach pok∏adu kompasowego pomostu bojowego.

44

Wyposa˝enie uzupe∏nia∏y 4 reflektory sygnalizacyjne, w tym 2 o Êrednicy lustra 40 cm oraz 2 o Êrednicy lustra 20 cm umieszczone po obu stronach pomostu dowodzenia. Choç Japonia by∏a wyraênie opóêniona w stosunku do Aliantów w zakresie elektroniki bojowej preferujàc klasyczne Êrodki rozpoznania, czego najlepszym dowodem mo˝e byç fakt i˝ prototypowy krà˝ownik Agano wszed∏ do s∏u˝by w paêdzierniku 1942 bez radaru, który zamontowano na okr´cie dopiero w czerwcu 1943 roku przy okazji remontu stoczniowego, to jednak w koƒcowej fazie wojny na pok∏adach pozosta∏ych krà˝owników serii pojawi∏y si´ 3 urzàdzenia tego rodzaju. Poczàtkowo by∏ to radar rozpoznania powietrznego No 21 Mod. (21 Gô Kai 2) pracujàcy na fali o d∏ugoÊci 1,5 m, który umo˝liwia∏ wykrywanie grupy samolotów w odleg∏oÊci 70-100 km z dok∏adnoÊcià do 1-2 km. Radar charakteryzowa∏ si´ antenà o wymiarach 4,8x1,0x0,5 m tzw. „materacem”, obracajàcà si´ w zakresie 360° wraz ze stanowiskiem dalmierza na którym by∏ zosta∏ zamontowany. W lipcu 1944 wprowadzono równoczeÊnie na wyposa˝enie krà˝owników (poza Agano, który posiada∏ wy∏àcznie radar No 21) kolejne 2 radary – rozpoznania nawodnego No 22 Mod.4M (22 Gô Kai 4) oraz rozpoznania powietrznego No 13 (13 Gô). Pierwsze z urzàdzeƒ pracujàce na fali o d∏ugoÊci 10 cm umo˝liwia∏o wykrycie okr´tu z odleg∏oÊci 17-35 km z dok∏adnoÊcià do 250-500 m. Anteny radaru w kszta∏cie rogów by∏y zamontowane na niewielkich platformach po obu stronach stanowiska dowodzenia artylerii przeciwlotniczej. Wprowadzona we wrzeÊniu 1944 roku zmodyfikowana wersja radaru No 22 Mod. 4S umo˝liwia∏a ju˝ tak˝e kierowanie ogniem artylerii g∏ównego kalibru. Radar 13 Gô pracowa∏ na fali o d∏ugoÊci 2,0 m i zapewnia∏ wykrywanie samolotów z odleg∏oÊci 50-100 km z dok∏adnoÊcià do 23 km. Antena radaru – pionowa z 4 poprzeczkami tzw. „drabinka” znajdowa∏a si´ na przednim maszcie za pomostem bojowym15. W zwiàzku z planowanà funkcjà okr´tu flagowego flotylli niszczycieli lekkie krà˝owniki typu Agano posiada∏y rozbudowane urzàdzenia ∏àcznoÊci radiowej umo˝liwiajàce utrzymywanie sta∏ego kontaktu zarówno z dowództwem floty jak i niszczycielami z poszczególnych dywizjonów. W sk∏ad wyposa˝enia wchodzi∏y zarówno radiostacje jak i radiotelefony. Okr´ty dysponowa∏y 9 nadajnikami radiowymi, w tym 4 pracujàcymi na falach krótkich (Typ 95), 1 na Êrednich (Typ 2) i 4 na d∏ugich (Typ 92, Typ 91) oraz 17 odbiornikami radiowymi, w tym 3 dla fal krótkich (Typ 97) i 14 dla

d∏ugich (Typ 92). Niewiele skromniejsze by∏o wyposa˝enie jednostek w radiotelefony i obejmowa∏o 7 nadajników, w tym 2 na fale d∏ugie (Typ 90), 3 na Êrednie (No 2, Typ 2) i 2 na UKF (Typ 93) oraz 5 odbiorników, w tym 3 Êredniofalowe (Typ 92) i 2 UKF (Typ 93). Sprz´t ∏àcznoÊci radiowej by∏ rozlokowany w pomieszczeniach na Êrodkowym i dolnym pok∏adzie w rejonie rufowego masztu – nadajniki oraz w dziobowej nadbudówce i pomoÊcie bojowym – odbiorniki16. W ramach wyposa˝enia nawigacyjnego krà˝owniki otrzyma∏y radionamiernik Typ 93 RDF No 1 pracujàcy w paÊmie od 30 do 1 000 kHz oraz 2 dalmierze o bazie 1,5 metrowej, które zamontowano na pomoÊcie bojowym. Pok∏adowe wyposa˝enie elektryczne, elektroniczne, optyczne i sprz´t nawigacyjny krà˝owników typu Agano wa˝y∏o ogó∏em 320,7 t, co stanowi∏o 4,1% ca∏kowitej masy okr´tów. Projekt „C-41” przewidywa∏, ˝e za∏oga krà˝ownika liczyç b´dzie 700 ludzi, w tym 39 oficerów, 12 chorà˝ych oraz 649 podoficerów i marynarzy, do których doliczyç nale˝a∏o jeszcze personel sztabu flotylli sk∏adajàcy si´ z 26 ludzi, w tym 5 oficerów. Sta∏e wzmacnianie uzbrojenia przeciwlotniczego okr´tów w toku dzia∏aƒ wojennych oraz wprowadzenie na ich wyposa˝enie radarów spowodowa∏o wzrost liczebnoÊci za∏ogi. W przypadku ostatniego okr´tu serii – Sakawa za∏oga w roku 1945 liczy∏a 805 ludzi, w tym 41 oficerów, 14 chorà˝ych oraz 750 podoficerów i marynarzy. RównoczeÊnie liczebnoÊç personelu sztabu flotylli spad∏a do 19 ludzi, w tym 3 oficerów. Pomieszczenia mieszkalne za∏ogi – 9 kubryków mieÊci∏y si´ na Êrodkowym i dolnym pok∏adzie w cz´Êci dziobowej i rufowej okr´tu. Oficerowie okr´tu i sztabu byli rozlokowani w cz´Êci dziobowej Êrodkowego pok∏adu. Za∏oga dysponowa∏a pomieszczeniami sanitarnymi na Êródokr´ciu i w rufowej pok∏adówce. Z uwagi na przewidywany rejon dzia∏aƒ na ciep∏ych wodach po∏udniowego Pacyfiku jednostki zosta∏y wyposa˝one w ch∏odnie do przechowywania zapasów ˝ywnoÊci oraz wytwórni´ lodu, które znajdowa∏y si´ w rufowej cz´Êci kad∏uba. Cztery zbiorniki o pojemnoÊci 85 t zapewnia∏y za∏odze niezb´dny zapas wody do celów spo˝ywczych. (ciàg dalszy nastàpi) 14. Aichii E13A1 – Reisu („Jake”) – jednosilnikowy, trójmiejscowy wodnosamolot rozpoznawczy, dolnop∏at, rozpi´toÊç 14,5 m, d∏. 11,27, wys. 4,78 m, masa startowa 3,64 t, 1 silnik 1 000 KM, pr´dkoÊç maks. 377 km/godz, zasi´g 2 000 km, uzbr.: 1 km kal. 7,7 mm, 4 bomby 60 kg, ogó∏em wyprodukowano 1 423 wodnosamoloty typu E13A za Januszewski T., Zaleski K., Japoƒskie samoloty marynarki 1912-1945, t.1, Warszawa 2000. 15. wg Lacroix E., Wells L. II, Japanese.... 16. wg Lacroix E., Wells L. II, Japanese....

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Przemys∏aw Federowicz Grupa tra∏owców typu 40 na morzu. fot. zbiory Andrzej Danilewicz

Niemieckie tra∏owce cz´Êç V – s∏u˝ba bojowa 1944 W tym˝e roku do s∏u˝by zacz´∏y wchodziç nowe tra∏owce typu 1943. Pierwsze 5 sztuk (M 601-M 605) zasili∏o reaktywowanà w listopadzie 1944 r. 12 flotyll´31 (kapitan Ostertag). Zmianom uleg∏y dyslokacje jednostek. Na Ba∏tyku operowa∏y teraz 1, 3, 12, 25 oraz prawdopodobnie 21 flotylla. W Êrodkowej i pó∏nocnej Norwegii stacjonowa∏a 5, 9, 22 i 23 flotylla. W po∏udniowej Norwegii i na Morzu Pó∏nocnym bazowa∏y 4, 7, 11, 27, 29 i 30 flotylla. Na wodach Kana∏u La Manche oraz Zatoki Biskajskiej operowa∏a 2, 6, 8, 10, 24, 26 i 28 flotylla.

Na Zachodzie 1944 Miesiàce poprzedzajàce inwazj´ aliantów w Normandii by∏y dla tra∏owców okresem ci´˝kiej walki w obronie przybrze˝nych konwojów. 5 lutego jeden z nich zosta∏ zaatakowany na Kanale La Manche przez niszczyciele eskortowe Brissenden, Talybont, Tanatside i Wensleydale. W jego sk∏ad wchodzi∏ torpedowiec T 29 oraz okr´ty 7 flotylli M 156 i M 206. Pierwszy z tra∏owców otrzyma∏ 8 bezpoÊrednich trafieƒ pociskami. Jednak mimo uszkodzeƒ zosta∏ przeholowany na mielizn´ ko∏o l’Aberwrach. Nast´pnego dnia dzie∏a zniszczenia M 156 dokona∏y brytyjskie samoloty typu Hawker „Typhoon” z 266 dywizjonu. Tra∏owiec wywróci∏ si´ na burt´ na p∏ytkich wo-

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

dach przybrze˝nych. Zgin´∏o 7 cz∏onków za∏ogi. 14 marca brytyjskie kutry torpedowe zaatakowa∏y konwój w Kanale La Manche. P∏ynàcy w jego eskorcie tra∏owiec M 10 z 2 flotylli zosta∏ storpedowany przez kuter MTB 353 i zatonà∏ 3 Mm od Dunkierki. Kolejny atak na niemieckie tra∏owce w kanale zosta∏ przeprowadzony 21 marca na p∏n. wschód od Lezardieux. Wówczas eskort´ konwoju stanowi∏a 10 flotylla. 30 marca na Morzu Pó∏nocnym 4 tra∏owce z 27 flotylli oraz 8 okr´tów z 8 flotylli eskortowa∏o konwój nr 1237 p∏ynàcy z Hook of Holland do Elbe. W jego sk∏ad wchodzi∏o 6 parowców Weichselland, Poseidon, Espagne, Preussische Holland, Bernlef i Hedwigshütte. Oprócz tra∏owców eskort´ stanowi∏y jeszcze 6 patrolowców z 8 i 11 flotylli. Silnie chroniony konwój zosta∏ zaatakowany przez kutry torpedowe MTB 223, MTB 224, MTB 241, MTB 244 i MTB 350. Rezultatem starcia by∏o zatopienie kutra MTB 241. W maju ofiarà kutrów torpedowych sta∏ si´ tra∏owiec M 39 z 6 flotylli. Zosta∏ on zatopiony 24 maja przez kutry MTB 354 i MTB 361 na p∏n. zachód od Quistreham w Zatoce Sekwany. P∏ynà∏ on wraz z innymi tra∏owcami z 6 flotylli oraz z 5 torpedowcami z Cherburga do Le Havre. Podczas tego rejsu torpedowiec Greif zosta∏ trafiony tor-

pedà lotniczà i zatonà∏ po zderzeniu si´ z torpedowcem Falke. Torpedowiec Kondor i tra∏owiec M 84 wpad∏y na miny i mimo ci´˝kich uszkodzeƒ zosta∏y doprowadzone do Le Havre. Na zachód od Skagerraku tra∏owce z 29 flotylli M 301, M 406, M 426, M 462 oraz stawiacze min Brummer, Linz i Roland uzupe∏nia∏y zagrody minowe w dniach od 4 do 6 marca. Kolejnà du˝à operacjà, w której uczestniczy∏y tra∏owce by∏a próba ratowania osadzonego na mieliênie torpedowca T 27 32 zakoƒczona niepowodzeniem.

Norwegia 1944 Podobnie jak w poprzednich latach tra∏owce pe∏ni∏y ˝mudnà i niebezpiecznà s∏u˝b´ w eskorcie konwojów przybrze˝nych. 25 stycznia M 154 z 5 flotylli oraz Uj 1702 i Vp 5908 eskortowa∏y 3 transportowce z Bergen do Aalesundu. Nast´pnego dnia zespó∏ zosta∏ zaatakowany przez brytyjskie samoloty typu Bristol „Beaufighter”. Ci´˝ko uszkodzone zosta∏y M 154 oraz Vp 5908. 28 stycznia M 273 z 9 flotylli eskortowa∏ konwój 8 statków wraz z kanonierkà K 1, 5 dozorowcami, 4 Êcigaczami okr´tów 31. 12 flotylla sformowana zosta∏a we wrzeÊniu 1939 r. z 8 parowców rybackich. W paêdzierniku 1942 rozwiàzana. 32. T 27 zosta∏ ci´˝ko uszkodzony w pojedynku z kanadyjskim niszczycielem Haida.

45

Niemieckie tra∏owce

Dwa tra∏owce typu 35 przy burcie okr´tu bazy Viking (eks-norweski okr´t artyleryjski) w Narviku. fot. zbiory Tore Eggan & Przemys∏aw Federowicz

podwodnych ko∏o Przyl. Nordkinn w pó∏nocnej Norwegii zespó∏ by∏ atakowany przez radziecki okr´t podwodny S 56, który zatopi∏ jeden transportowiec. 24 marca M 2 holowa∏ storpedowany przez lotnictwo alianckie tankowiec Wörth do Akers. Nast´pnego dnia na pó∏nocy M 154 eskortowa∏ z Lödingen do Bodö transportowiec Monte Rosa (13 882 BRT), na pok∏adzie którego byli stoczniowcy majàcy za zadanie napraw´ uszkodzonego przez brytyjskie mini ookr´t podwodne pancernika Tirpitz. 23 kwietnia 5 tra∏owców z 5 flotylli wraz z kanonierkà K 1 i z 10 innymi jednostkami eskortowa∏ du˝y konwój sk∏adajàcy si´ z 31 statków idàcy z Kirkenes na po∏udnie. W drodze powrotnej 25 kwietnia tra∏owce eskortowa∏y konwój „RP 120 KI” sk∏adajàcy si´ z 11 statków. Podczas nalotu zosta∏ zatopiony frachtowiec Solviken (3 502 BRT). Kilka miesi´cy póêniej 17 sierpnia 6 tra∏owców wraz z 2 kutrami tra∏owymi, 4 patrolowcami, 5 Êcigaczami okr´tów podwodnych i kanonierkà K 1 ochrania∏o 5 statków p∏ynàcych z Kirkenes. Ko∏o tego˝ portu konwój zosta∏ zaatakowany przez 26 samolotów radzieckich. Rezultatem bitwy powietrzno-morskiej by∏o zatopienie frachtowców Peter Bornhofen (1 349 BRT) i Zebu (1 892 BRT). Dzieƒ póêniej 18 eskortowców w tym 6 tra∏owców M 31, M 35, M 154, M 202, M 251 i M 252 z 5 flotylli ochra-

46

nia∏o 3 frachtowce oraz 2 zbiornikowce p∏ynàce z Tromsö do Kirkenes. Ko∏o Vardö konwój zosta∏ zaatakowany przez radziecki okr´t podwodny M 201, który zatopi∏ patrolowiec V 6112 oraz przez 14 kutrów torpedowych, które pos∏a∏y na dno frachtowiec Colmar (3 946 BRT) i patrolowiec V 6102. Tra∏owce M 31 oraz M 202 zniszczy∏y kuter TK 203 (eks-amerykaƒski PT 266). 23 sierpnia ponownie 6 tra∏owców z 5 flotylli wraz z K 3, 2 kutrami tra∏owymi, 1 patrolowcem i 5 Êcigaczami op. ochrania∏y konwój „Ki 127 Lf”. z∏o˝ony z 5 statków. Radziecki okr´t podwodny S 103 uszkodzi∏ torpedà jeden z parowców. Pierwszà strat´ niemieckie si∏y tra∏owce w Norwegii w 1944 r. ponios∏y 12 sierpnia kiedy to M 468 z 23 flotylli zatonà∏ na minie na zachód od Namsos w Êrodkowej Norwegii. 12 wrzeÊnia brytyjskie „Beufightery” z 236, 254, 255 i 489 dywizjonów zatopi∏y M 426 z 29 flotylli ko∏o Kristiansand w po∏udniowej Norwegii. 20 wrzeÊnia tra∏owiec M 132 zosta∏ zatopiony przez brytyjski okr´t podwodny Sceptre na wysokoÊci Egger¯y. Zgin´∏o wówczas 11 marynarzy. Podobny atak 26 wrzeÊnia na tra∏owce M 31 i M 251 z 5 flotylli przeprowadzi∏ okr´t podwodny S 56 na wodach pó∏nocnej Norwegii, jednak˝e bezskutecznie. Radziecki okr´t podwodny zosta∏ uszkodzony bombami g∏´binowymi.

Podczas ewakuacji niemieckich si∏ w paêdzierniku 1944 r. Niemcy stracili kolejne dwa tra∏owce. 11 paêdziernika zatonà∏ M 303 zatopiony przez radzieckie kutry torpedowe TK 205 i TK 219 ko∏o Kyberg. M 303 uczestniczy∏ w eskorcie konwoju wraz z 8 innymi tra∏owcami. Kolejnà stratà by∏o zatopienie M 31 21 paêdziernika przez kuter TK 215. Tra∏owiec wraz z 9 innymi eskortowcami ochrania∏ konwój 1 parowca i 2 holowników. Podczas tej nocy kutry torpedowe przeprowadzi∏ dwa ataki na konwoju. Pierwszy przez TK 205, TK 215, TK 230 na konwój ko∏o Kiberg, podczas którego zosta∏ ci´˝ko uszkodzony kuter tra∏owy R 311 (nie eksplodujàcà torpedà, przyholowany do Vardö). Drugi atak przeprowadzi∏y TK 215, TK 237 i TK 244 ko∏o Persfjordu. TK 215 storpedowa∏ wówczas tra∏owiec M 31, który zatonà∏ ko∏o Havningsberg. Straty radzieckie wynios∏y jedynie trafienie pociskiem TK 23033. Nast´pnego dnia idàcy z Kirkenes konwój by∏ ponownie atakowany przez radzieckie kutry, tym razem bez strat. Od listopada 1944 r. brytyjskie i norweskie okr´ty nasili∏y ataki na przybrze˝ne linie ˝eglugowe w Êrodkowej i po∏udniowej Norwegii. W nocy z 12 na 13 listopada bry33. Niektóre êród∏a mówià o zatopieniu TK 202 i TK 222, co nie jest prawdà.

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Niemieckie tra∏owce tyjskie krà˝owniki Kent, Bellona i niszczyciele Myngs, Zambesi, Verulam i Algonquin ci´˝ko uszkodzi∏y tra∏owiec M 416 z 30 flotylli ko∏o Egersundu, który zatonà∏ w Rekkefjord ju˝ podczas dnia. Eskortowa∏ on konwój „KS-357” sk∏adajàcy si´ z 4 statków i 6 eskortowców. Oprócz M 416 posz∏y na dno 2 transportowce i 2 eskortowce. 23 grudnia zatonà∏ kolejny tra∏owiec tak˝e ze sk∏adu 30 flotylli M 489. Zosta∏ on zaatakowany i zatopiony wieczorem w Bˆmlofjordzie ko∏o Mosterhavn przez norweskie kutry torpedowe MTB 712 i MTB 722. Od poczàtku roku 1944 tra∏owce aktywnie uczestniczy∏y w operacjach minowych. Na podejÊciach do Sognefjord w rejonie Tussenfjord 14 stycznia M 2 wraz z kanonierkà K 2 postawi∏ zagrod´ „NW 13b” sk∏adajàcà si´ 31 min gruntowych. 6 lutego M 2 i M 255 wraz z K 2 postawi∏y w Sognefjordzie ko∏o Stadland 84 miny. Kolejne miny w tym˝e rejonie, a dok∏adnie w Foldenfjordzie postawi∏y M 36, M 81 i M 25 w dniu 13 lutego. W sk∏ad zagrody „NW 103” wesz∏o 74 miny i 21 boje wybuchowe. 18 marca M 2 tym razem wraz K 2 i bazà MRS 25 postawi∏ w Sognefjordzie zagrod´ flankowà z∏o˝onà ze 191 min. W pó∏nocnej i Êrodkowej Norwegii 5 flotylla postawi∏a nast´pujàce zagrody minowe:

• „NW 102” w Altafjordzie 20 lutego (92 miny), • „NW 69” w Rognsundzie w Altafjordzie 15 kwietnia, • „NW 113” w Reine 27 paêdziernika przez M 205 (17 min), • „NW 113” w Sundstraumen 28 paêdziernika przez M 205 (21 min i 31 boi wybuchowych), • „NW 113” w Skjeldfjordzie 28 paêdziernika przez M 205 (10 min i 28 boi wybuchowych), • „NW 113” w Buknesfjordzie 29 paêdziernika przez M 205 (12 min), • „NW 113” w Sandeviken i Gaaseflaget 29 paêdziernika przez M 205 (8 min i 12 boi), • „NW 115d” w Bussesundzie 30 paêdziernika (10 min), • „NW 115a” w Smalfjordzie 7 listopada przez M 154 (7 min), • „NW 115b” w Berlevaag 7 listopada przez M 205 (10 min). WczeÊniej bo 27 paêdziernika M 205 dodatkowo postawi∏ pojedyncze miny w Buknesfjordzie (6 min), oraz w kanale pomi´dzy Lille a Store Moholmen w Trondheimfjordzie po trzy serie min (4, 2 i 3 sztuki).

Ba∏tyk 1944 Na Ba∏tyku operowa∏a znaczna cz´Êç niemieckich si∏ tra∏owych. Zadania jakie im

stawiano nie ró˝ni∏y si´ od zadaƒ wykonywanych przez te si∏y na innych akwenach. Tra∏owce uczestniczy∏y w wielu operacjach minowych. W nocy z 13 na 14 kwietnia M 14 i M 22 oraz stawiacze min Brummer, Roland, Linz oraz Z 28, Z 35 i Z 39 a tak˝e T 30 stawia∏y zagrod´ minowà „Seeigel 6b” na po∏udnie od Suur Tyt‰rsaari. W nocy z 21 na 22 kwietnia kolejna operacja minowa (III czeÊç „Seeigel 7b”) z u˝yciem tra∏owców, stawiaczy min i niszczycieli zosta∏a odwo∏ana po tym jak zespó∏ wszed∏ na pole minowe, czego skutkiem by∏o zatopienie Rolanda. Podczas dwóch kolejnych nocy (23-24 kwietnia i 25-26 kwietnia) tra∏owce M 20, M 37, M 204 z 1 flotylli wraz z 3 niszczycielami i torpedowcami uzupe∏nia∏y zagrod´ „Seeigel 8a” i „8b” na Zatoce Fiƒskiej. Zespó∏ minowy operowa∏ przez ca∏y czas z Tallina. Pierwsze straty si∏y tra∏owe ponios∏y 10 kwietnia 1944 roku. Wówczas podczas nalotu na Zatoce Narewskiej zatonà∏ tra∏owiec M 459 z 25 flotylli a M 413 dozna∏ powa˝nych uszkodzeƒ. 12 maja ko∏o ÂwinoujÊcia radzieckie lotnictwo zniszczy∏o stacj´ torpedowà TS 3 (dawny M 372). Oprócz lotnictwa w atakach na niemieckie okr´ty bra∏y udzia∏ tak˝e radzieckie kutry torpedowe. 30 maja 3 flotylla (6 okr´tów) zosta∏a zaatakowana przez 5 radziec-

Tra∏owce M 17 oraz M 30 z 3 flotylli operowa∏y w wschodniej cz´Êci Zatoki Fiƒskiej podczas ewakuacji niemieckich garnizonów z Archipelagu Björkö. fot. „Suomen Laivasto Sodassa 1939-1945”

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

47

Niemieckie tra∏owce

Tra∏owiec typu 35 w jednym z okupowanych portów francuskich. Uwag´ zwraca ciekawy kamufla˝ okr´tu.

kich kutrów. Wed∏ug niemieckich êróde∏ jeden z nich zosta∏ zatopiony, czego nie potwierdzi∏a strona rosyjska. W nocy z 3 na 4 czerwca patrolujàcy w Zatoce Narewskiej M 37 (1 flotylla) zosta∏ zaatakowany przez 8 radzieckich kutrów torpedowych. Tra∏owiec zatonà∏ po trafieniu torpedà z kutra TK 101 o 00.10. Zachodnie êród∏a podajà tak˝e, ˝e w dniach 9 i 19 czerwca odby∏y si´ kolejne ataki kutrów na tra∏owce z 3 flotylli. Podczas pierwszego z nich mia∏y zostaç zatopione dwa kutry, a podczas drugiego zniszczono kolejny kuter. Strat tych nie potwierdzajà jednak êród∏a rosyjskie34. Od 15 czerwca 3 flotylla wspiera∏a wojska làdowe walczàce w rejonie Zat. Wyborskiej. Od 19 do 20 czerwca M 17 i M 30 operowa∏y wraz z fiƒskà flotyllà kutrów torpedowych w rejonie Björkö. W tych dniach 2 tra∏owce z 3 flotylli wraz z torpedowcami T 30 i T 31 oraz kutrami z 1 R-Flottille i promami «AFP» z 24 L-Flottille odpiera∏y ataki 6 kutrów torpedowych ochraniajàcych radziecki desant na Narvi35. 21 czerwca podczas nalotu na rejon Koivisto uszkodzono tra∏owiec M 29 a kilka innych okr´tów zatopiono lub uszkodzono. W nocy z 27 na 28 czerwca rozpocz´∏a si´ niemiecka operacja „Steinhägen”, której celem by∏o odbicie z ràk Rosjan wyspy Narvi. W operacji uczestniczy∏o 5 tra∏owców z 3 flotylli M 15, M 18, M 19, M 22 i M 30, torpedowce T 8, T 10 i T 30 oraz fiƒskie kutry

48

torpedowe, tra∏owe i patrolowe. Podczas tej operacji M 30 zosta∏ uszkodzony przez lotnictwo radzieckie. W nocy 30 czerwca 4 tra∏owce z 3 flotylli wraz z 4 fiƒskimi kutrami torpedowymi ochrania∏y operacj´ minowa ko∏o Wyspy Halli. Jednostki te zosta∏y zaatakowane 1 lipca pomi´dzy 01.33 a 02.32 przez 8 kutrów torpedowych operujàcych z Lavensaari. Podczas starcia zniszczono 3 radzieckie kutry TK 43, TK 63 oraz TK 161 a TK 14 zosta∏ powa˝nie uszkodzony. W lipcu wiele tra∏owców zosta∏o uszkodzonych przez radzieckie lotnictwo m.in. M 14, M 15 i M 29. Zniszczy∏o natomiast M 20 i M 413 w dniu 21 lipca w Zatoce Narwa ko∏o Vainupa W dniu 14 wrzeÊnia rozpocz´∏a si´ operacja „Tanne Ost” majàca na celu zdobycie fiƒskà wysp´ Suursaari. W operacji bra∏y udzia∏ tra∏owce M 30, M 19 i M 15. Ka˝dy z nich odniós∏ Êrednie uszkodzenia. W nocy z 19 na 20 wrzeÊnia M 29 wraz z T 23 i T 28 eskortowa∏y stawiacze min Brummer i Linz podczas operacji minowej „Nilhorn I” (wzmocnienie zagrody „Nilhorn”). W nocy z 4 na 5 paêdziernika tra∏owce M 17, M 18 i M 29 (po 66 boi wybuchowych RB na pok∏adzie) wraz z Brummer i Linz stawia∏y zagrod´ „Krokodil Süd” w po∏udniowym wejÊciu do CieÊ. Moonsundzkiej. Natomiast w nocy z 29 na 30 paêdziernika M 155 i M 203 oraz Brummer

fot. zbiory Siegfried Breyer

i Linz postawi∏y zagrod´ „Nordlicht II” w CieÊninie Irbeƒskiej. Kolejne warte odnotowania akcje odby∏y si´ w listopadzie 1944 roku. 4 dnia tego˝ miesiàca M 30 zosta∏ lekko uszkodzony przez lotnictwo w Zatoce Fiƒskiej. 18 listopada tra∏owiec M 328 (kampfboot) o 15.02 powstrzyma∏ atak 4 radzieckich tra∏owców typu Fugas. Strona niemiecka mówi o trafieniu jednego z nich. Kilka dni póêniej 21 listopada M 328 i M 423 stoczy∏y kilka potyczek z radzieckimi okr´tami ponownie ko∏o Pó∏wyspu Sorve. Niemieckie êród∏a mówià o zniszczeniu 1 kanonierki i 1 tra∏owca typu Fugas i uszkodzeniu kilku innych okr´tów. W êród∏ach rosyjsko j´zycznych brak potwierdzenia tych wydarzeƒ. Brak tak˝e potwierdzeƒ zatopieƒ zg∏aszanych przez dowódców w listopadzie przez M 203 i M 460 36. Nocami z 24 na 25, z 29 na 30 listopada i z 4 na 5 grudnia 1944 tra∏owce M 17, M 155, M 203 oraz Brummer i Linz uczest34. Wg danych rosyjskich najbli˝sze straty flota radziecka ponios∏a 21 czerwca (czterokrotne starcia o godz. 10.12, 10.40, 12.42 i 13.05). W ich wyniku zatopiono 2 radzieckie tendry desantowe oraz kuter – stawiacz zapory dymnej. 35. Rezultatem starcia by∏o zatopienie T 31 oraz uszkodzenie 4 radzieckich kutrów torpedowych. 36. W dniu 19 listopada 5 radzieckich kutrów torpedowych mia∏o postawiç miny w rejonie portu Myntu. M 203 zg∏osi∏ zatopienie jednego z nich. Brak potwierdzenia samej akcji minowej a êród∏ach rosyjskich, a tym samym zwiàzanych z nià strat.

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Niemieckie tra∏owce niczy∏y w stawianiu zagród minowych „Nordlicht” u wejÊcia do CieÊniny Irbeƒskiej. Do koƒca roku tra∏owce uczestniczy∏y w eskorcie konwojów ewakuacyjnych. Przyk∏adem takiej akcji by∏a eskorta bazy kutrów torpedowych Hermann von Wissmann i transportowca RO 24 (eks holenderski Zonnewijk) przez M 17 w Windawy do Lipawy. 7 paêdziernika RO 24 zosta∏ zatopiony przez radziecki okr´t podwodny Szcz 310. Tra∏owiec uczestniczy∏ w bezskutecznym atakowaniu przeciwnika. Uratowa∏ tak˝e 471 rozbitków z zatopionego statku.

D-Day 1944 6 czerwca rozpocz´∏a si´ inwazja aliantów w Normandii. Niemieckie si∏y morskie na Zatoce Biskajskiej i zachodnim Kanale La Manche zosta∏y odci´te od macierzystych baz. Znacznemu nasileniu uleg∏y tak˝e ataki alianckich okr´tów i lotnictwa na konwoje przybrze˝ne, porty i zaplecze marynarki niemieckiej. Pierwsze straty si∏y tra∏owe ponios∏y 14 czerwca. Wtedy to polski niszczyciel Piorun oraz brytyjski Ashanti zaatakowa∏y zespó∏ tra∏owców pomi´dzy St. Malo i Jersey. O godz. 01.40 ko∏o przyl. de la Hague artylerià zatopi∏y tra∏owiec M 83. Zgin´∏o na nim 24 cz∏onków za∏ogi (inne êród∏a podajà 70 zabitych). O 02.30 na dno poszed∏

M 343 ko∏o Jersey. Pozosta∏e 5 tra∏owców odnios∏o uszkodzenia, w tym M 412 ci´˝kie (4 rannych). Dzieƒ póêniej tra∏owiec M 103 zosta∏ zatopiony bombami samolotów 236, 254, 455 i 489 dywizjonów RAF-u na wschodnich wodach Kana∏u La Manche (Wyspa Schiermonnigkoog – ujÊcie Ems). Na pok∏adzie by∏o 3 zabitych. 15 czerwca brytyjskie lotnictwo (155 „Lancasterów”, 130 „Halifaxów” i 12 „Mosquito”) zniszczy∏o M 402 ze sk∏adu 24 flotylli w Boulogne (CieÊnina Kaletaƒska)37. W nocy z 16 na 17 czerwca zosta∏ ci´˝ko uszkodzony torpedà M 133 z 6 flotylli przez kuter MTB 748. Uszkodzony tra∏owiec zosta∏ przyholowany poczàtkowo do St. Helier a póêniej na remont do St. Malo. Tra∏owiec eskortowa∏ konwój przybrze˝ny od Pó∏wyspu Cotentin, który zosta∏ zaatakowany przez kanadyjskie kutry torpedowe MTB 726, MTB 727, MTB 745 i MTB 748. W lipcu zosta∏y zatopione 3 tra∏owce. 4 lipca M 469 przez brytyjski kuter MTB 458 na p∏n. zachód od Vlieland, 8 lipca M 264 przez samoloty z 144, 404, 236 i 254 dywizjonów RAF-u na zachód od Helgolandu oraz 21 lipca M 307 przez lotnictwo z 144, 404, 455 i 489 dywizjonó RAF-u ko∏o Langeoog. W sierpniu 24 flotylla tra∏owców uczestniczy∏a w ostrzeliwaniu pozycji

amerykaƒskich ko∏o St. Malo. Wówczas 2 sierpnia 6 okr´tów wesz∏o na rzek´ Rance i zakotwiczy∏o ko∏o Saint-Sulliac. Tego˝ dnia rozpocz´∏y ostrza∏ oddzia∏ów amerykaƒskich poruszajàcych si´ drogà nr 137 z Rennes do St. Malo. Nast´pnego dnia flotylla zosta∏a zlokalizowana i zaatakowana przez lotnictwo alianckie. 3 tra∏owce zosta∏y ci´˝ko uszkodzone. 4 sierpnia okr´ty zosta∏y ponownie zaatakowane. M 422 i M 424 zosta∏y zatopione. Pozosta∏e tra∏owce przyby∏y do St. Malo. Tam 6 sierpnia M 133 (uszkodzony wczeÊniej 14 czerwca torpedà) i M 206 zosta∏y samozatopione. Pozosta∏e sprawne okr´ty M 412, M 432, M 442, M 452 przedosta∏y si´ na Wyspy Normandzkie, mimo ataku kutrów torpedowych i 2 niszczycieli. Dwa tra∏owce podczas tego˝ rejsu zosta∏y uszkodzone. 5 sierpnia zosta∏y zatopione tra∏owce M 263 i M 486 przez krà˝ownik lekki Bellona i niszczyciele Tartar, Ashanti, Haida i Iroquois atakujàce konwój w Zatoce Biskajskiej na pó∏noc od Ile D’Yeu (niedaleko St. Nazaire). 37. Podczas nalotu zatopiono tak˝e tendery Brommy, Von der Groeben i Von der Lippe, tra∏owiec pomocniczy M 3815 oraz 7 kutrów tra∏owych R 81, R 92, R 93, R 125, R 129, R 130 i R 232, 2 patrolowce V 1814 i V 1815, 3 promy AFP, 3 holowniki i 5 jednostek portowych. Dodatkowo kutry R 96, R 100 i R 117 odnios∏y powa˝ne uszkodzenia.

Okres inwazji w Normandii. Brytyjskie bombowce typu De Havilland „Mosquito” atakujà tra∏owiec typu 40 u francuskich wybrze˝y. fot. zbiory Siegfried Breyer

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

49

Niemieckie tra∏owce

Tra∏owiec typu 40 u wybrze˝y Norwegii. Uwag´ zwraca antena radaru FuMB „Sumatra” na maszcie oraz ciekawy falisty kamufla˝. fot. zbiory Siegfried Breyer

5 sierpnia lotnictwo alianckie zatopi∏o przy pirsie w´glowym w Pauillac nad ˚yrondà dwa tra∏owce z 28 flotylli M 271 i M 325. Trzy dni póêniej zmasowany nalot na St. Nazaire przyczyni∏ si´ do kolejnych strat. Na dno posz∏y 3 tra∏owce z 10 flotylli M 366, M 428 i M 438. W Le Havre, który zosta∏ okrà˝ony przez wojska alianckie samozatopieniu uleg∏ 11 sierpnia M 84 (wczeÊniej uszkodzony na minie). Tego˝ samego dnia podobny los spotka∏ M 384 w Nantes oraz M 27 zatopiony na minie w ujÊciu ˚yrondy (41 zabitych). 12 sierpnia M 370 zosta∏ ci´˝ko uszkodzony przez samoloty i osiad∏ na pla˝y ko∏o Royan w Zatoce Biskajskiej. 14 sierpnia M 444 zatonà∏ ko∏o Brestu po trafieniach bomb lotniczych (wczeÊniej uszkodzony na minie). Dzieƒ póêniej M 385 z 10 flotylli zosta∏ zatopiony przez brytyjski krà˝ownik Mauritius i kanadyjskie niszczyciele Ursa i Iroquois ko∏o Les Sables d’Olonne w Zatoce Biskajskiej. Do koƒca sierpnia zaton´∏o kolejnych 7 kolejnych tra∏owców. 21 sierpnia M 292 przez samoloty typu „Mosquito” z 235 i 248 dywizjonów RAF-u w UjÊciu ˚yrondy. W Rochefort zosta∏y samozatopione M 17 i M 344. W Bordeaux taki sam los spotka∏ 25 sierpnia M 262, M 304, M 363 i M 463. Ocala∏e tra∏owce nie przejawia∏y ju˝ aktywnoÊci na wodach zachodnich (poza rajdem na Granville). Na Morzu Pó∏nocnym 5 wrzeÊnia w ujÊciu Skaldy samozatopione zosta∏y M 274

50

i M 276 z 9 flotylli. 25 wrzeÊnia M 471 z 27 flotylli zosta∏ zatopiony przez lotnictwo w Marsdiep/Den Helder.

Rok 1945 Na poczàtku roku rozmieszczenie flotylli by∏o nast´pujàce. W pó∏nocnej Norwegii stacjonowa∏y 4, 5 i 9 flotylla. Na Morzu Pó∏nocnym i w po∏udniowej Norwegii 7, 11, 21, 22, 27, 29 i 30 flotylla. Na Ba∏tyku stacjonowa∏y 1, 238, 3, 12, 23 i 25. Na Kanale La Manche i w Zatoce Biskajskiej s∏u˝b´ pe∏ni∏y 8, 24 i 26 flotylla.

Na Zachodzie 1945 Jednà ju˝ z nielicznych operacji niemieckich si∏ tra∏owych by∏o uczestnictwo w nocy z 8 na 9 marca w ataku na port Granville w Zatoce St. Malo. W rajdzie uczestniczy∏y tra∏owce M 412, 432, 442 i 452 ze sk∏adu 24 flotylli. Ponadto w operacji bra∏y udzia∏ promy artyleryjskie, patrolowce, uzbrojone trawlery oraz jednostki transportujàce oddzia∏ làdowy liczàcy 140 ˝o∏nierzy. Niemieccy komandosi uszkodzili 4 brytyjskie transportowce a jeden zosta∏ zdobyty i dostarczony na Jersey. Podczas tej operacji M 412 w dniu 9 marca wpad∏ na mielizn´ w porcie zewn´trznym Granville i zosta∏ wysadzony przez za∏og´ bombami g∏´binowymi. Za∏og´ ewakuowa∏ inny tra∏owiec. Podczas nalotów na Niemieckie porty lotnictwo alianckie zatopi∏o 12 tra∏owców. Podczas nalotu na Kiloni´ 11 marca znisz-

czono M 266, M 804 i M 805. 20 marca podobny los spotka∏ M 15 i M 16 tak˝e w Kilonii. 30 marca w Wilhelmshaven na dno poszed∏ M 329. 3 kwietnia w Kilonii taki sam los spotka∏ M 802. 9 kwietnia zniszczony zosta∏ M 19. 19 kwietnia w Kattegacie alianckie samoloty zniszczy∏y M 403, 2 maja M 293 i 4 maja M 301 i M 36. Niektóre tra∏owce jak np. M 22 zosta∏y samozatopione celem blokady kana∏ów i portów w ostatnich daniach wojny.

Ba∏tyk 1945 Na Ba∏tyku skoncentrowano wi´kszoÊç istniejàcych jeszcze flotylli tra∏owców. Wesz∏y one w sk∏ad 9 i 10 Dywizji Zabezpieczenia (Sicherungsdivision) i operowa∏y na Êrodkowym i zachodnim Ba∏tyku. G∏ównymi zadaniami tra∏owców by∏a eskorta konwojów ewakuacyjnych ze wschodu na zachód. By∏y one zdecydowanie zwalczane przez radzieckie okr´ty podwodne i samoloty. Dodatkowo na szlakach ˝eglugowych lotnictwo alianckie postawi∏o tysiàce min lotniczych, w szczególnoÊci na Zatoce Pomorskiej i na Zatoce Gdaƒskiej. 30 stycznia zosta∏ zatopiony, przez radziecki okr´t podwodny S 13, du˝y trans38. 2 flotylla zosta∏a sformowana w listopadzie 1944 r. (wczeÊniej w jej sk∏adzie znajdowa∏o si´ 8 du˝ych parowców rybackich). Od tej pory w jej sk∏ad wesz∏y tra∏owce typu 1935. W lutym 1945 r. flotylla zosta∏a przeformowana. W jej sk∏ad wcielono nowo oddane do s∏u˝by tra∏owce typu 1943 (M 606, M 607, M 608, M 611, M 805 i M 806).

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Niemieckie tra∏owce portowiec wojska i uchodêców Wilhelm Gustloff (25 484 BRT). Zgin´∏o na nim oko∏o 5 000 ludzi. Bioràce udzia∏ w akcji ratunkowej tra∏owiec M 341 z 25 flotylli i TS 2 (eks-M 387) uratowa∏y kolejno 37 i 98 rozbitków. 12 lutego TS 8 (eks-M 375) atakowa∏ bezskutecznie okr´t podwodny Szcz 407. Nast´pnego dnia inny okr´t podwodny Szcz 309 zatopi∏ frachtowiec Göttingen (6 267 BRT), a w akcji jego tropienia uczestniczy∏ tra∏owiec M 801 z 12 flotylli, jednak˝e bez rezultatów. Podobny scenariusz rozegra∏ si´ 13 marca. Wtedy to okr´t podwodny L 21 zatopi∏ holownik Erni (105 BRT) oraz patrolowiec V 2022 na wschód od Bornholmu. W akcji poszukiwania radzieckiego okr´tu uczestniczy∏y TS 4 (eks-M 278), TS 3 (eks-M 372) oraz eskortowiec F 8, które bezskutecznie tropi∏y go przez kilka dni. Kolejny incydent z okr´tami podwodnymi odnotowano 16 kwietnia. Wtedy to tra∏owce M 256 i M 328 eskortowa∏y39 du˝y konwój p∏ynàcy z Helu do ÂwinoujÊcia. W jego sk∏ad wchodzi∏y transportowiec Goya (5230 BRT), statek Mercator (4 661 BRT), stary parowiec Kronenfels (2 834 BRT) oraz ma∏y tankowiec wody ƒgier (676 BRT). Na pó∏noc od Rozewia konwój zosta∏ zaatakowany przez okr´t podwodny L 3, którego ofiarà pad∏ transportowiec Goya. Wraz z nim na dno posz∏o oko∏o 6 600 ludzi. Tra∏owce M 328 i M 256 uratowa∏y kolejno 151 i 121 rozbitków.

Do koƒca wojny tra∏owce uczestniczy∏y w setach mniejszych lub wi´kszych operacjach konwojowych i ewakuacyjnych. Wspomn´ tutaj tylko o najwa˝niejszych. 17 kwietnia M 204 z 4 flotylli eskortowa∏ uszkodzony niszczyciel Z 3440 holowany przez torpedowiec T 36 z Helu do ÂwinoujÊcia. 4 maja M 603 z 12 flotylli towarzyszy∏ by∏emu krà˝ownikowi pomocniczemu Orion w drodze ze ÂwinoujÊcia na zachód41. W nast´pnym dniu M 453 z 25 flotylli eskortowa∏ konwój z Helu do Kopenhagi (patrolowce V 303, V 2002 oraz statek szkolny Nautik). Mimo ataków m.in. kutrów torpedowych konwój bezpiecznie osiàgnà∏ stolic´ Danii 6 maja. Kolejnym zagro˝eniem czekajàcym na okr´ty by∏o lotnictwo radzieckie. 11 kwietnia zatopi∏o ono TS 10 (eks-M 376) ko∏o pó∏wyspu helskiego. Tak˝e miny morskie zebra∏y swoje ˝niwa. Tra∏owiec M 421 zatonà∏ na nich ko∏o Ko∏obrzegu 13 lutego. Podobny los spotka∏ 3 marca tra∏owiec M 14, jednostk´ flagowà 1 flotylli, zatopionà na p∏n.-zachód od ÂwinoujÊcia. Uczestniczy∏a ona w tra∏owaniu toru wodnego na Zatoce Pomorskiej po tym jak zatonà∏ tam na minie krà˝ownik przeciwlotniczy Schlesien. Kuter tra∏owy R 234 uratowa∏ 40 cz∏onków za∏ogi tra∏owca.

Norwegia 1945 W ostatnich miesiàcach wojny na wodach Norweskich alianckie okr´ty i samolo-

Brytyjskie samoloty Bristol „Beaufighter” atakujà rakietami niekierowanymi tra∏owce typu 40.

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

ty zatopi∏y 5 niemieckich tra∏owców. Kolejne 3 zaton´∏y na minach lub wesz∏y na mielizn´. 11 stycznia brytyjskie krà˝owniki Norfolk, Bellona oraz niszczyciele Onslow, Orwell i Onslaught zaatakowa∏y konwój ko∏o Egersund. Rezultatem starcia by∏o zatopienie tra∏owca M 273 z 9 flotylli oraz ci´˝kie uszkodzenie statków Bahia Camarones i Charlotte. 12 stycznia samoloty brytyjskie zniszczy∏y M 1 w Nordbyfjord. 31 stycznia zatonà∏ kolejny tra∏owiec. M 382 z 22 flotylli zosta∏ zatopiony w Ravnajford, na pó∏noc od Molde, przez norweski kuter torpedowy MTB 715. 12 lutego brytyjski okr´t podwodny Venturer zatopi∏ tra∏owiec M 381 z 22 flotylli na wysokoÊci Kristiansand w po∏udniowej Norwegii. 11 marca42 brytyjskie „Beaufightery” z 144, 455 i 489 dywizjonów RAF-u zatopi∏y rakietami M 2 ze sk∏adu 4 flotylli w Fedjefjord. Ostatnim tra∏owcem zatopionym na wodach norweskich by∏ M 368 z 22 flotylli, zniszczony po wp∏yni´ciu na min´ 15 kwietnia ko∏o Lindesnes (po∏udniowa Norwegia) po wczeÊniejszej kolizji z niemieckim okr´tem podwodnym. (ciàg dalszy nastàpi) 39. Na pok∏adach eskortujàcych tra∏owców tak˝e znajdywa∏y si´ dziesiàtki uchodêców. 40. Z 34 zosta∏ uszkodzony torpedà przez kutry torpedowe TK 131 i TK 141 w dniu 15 kwietnia 1945 r. 41. Orion zosta∏ zatopiony 4 maja na redzie ÂwionujÊcia (tzw. Ankerplatz „J”). 42. Za Breyer i Gröner. Whitley podaje dat´ 11 kwietnia 1945 r.

fot. zbiory Siegfried Breyer

51

Jaros∏aw Palasek

Guadalcanal na Oceanie Atlantyckim, 01.08.1976 r.

fot. zbiory Arthur D. Baker III

Amerykaƒskie Êmig∏owcowce desantowe typu Iwo Jima cz´Êç III – dzia∏alnoÊç operacyjna Dok∏adne Êledzenie losów wspó∏czesnych okr´tów wojennych jest niezwykle trudne ze wzgl´du na brak dost´pu do w miar´ szczegó∏owych informacji na temat przebiegu ich s∏u˝by. Dotyczy to oczywiÊcie tak˝e amerykaƒskich Êmig∏owcowców desantowych typu Iwo Jima. Ich dzia∏alnoÊç operacyjna zosta∏a opisana na tyle, na ile by∏a mo˝liwa do odtworzenia na podstawie powszechnie dost´pnej literatury. Mimo braków w chronologii, dotyczàcych zw∏aszcza s∏u˝by Êmig∏owcowców w latach osiemdziesiàtych wydaje si´, ˝e poni˝szy materia∏ oka˝e si´ interesujàcy dla czytelników „Okr´tów Wojennych”.

Iwo Jima (LPH-2) Âmig∏owcowiec Iwo Jima (LPH-2) – lider typu zosta∏ zamówiony w Puget Sound Naval Shipyard w Bremerton w stanie Waszyngton w dniu 30 stycznia 1958 roku. St´pk´ okr´tu po∏o˝ono w dniu 2 kwietnia nast´pnego roku, a wodowanie jego kad∏uba mia∏o miejsce w dniu 17 wrzeÊnia 1960 roku. Wprowadzenie do s∏u˝by pierwszego, zaprojektowanego od poczàtku do tej roli Êmig∏owcowca desantowego, mia∏o miejsce w dniu 26 sierpnia 1961 roku. Bazà okr´tu zosta∏o San Diego. Po przeprowadzeniu szeregu rejsów zgrywajàcych za∏og´, okr´t pozosta∏ do koƒca 1961 roku

52

u wybrze˝y Kalifornii, gdzie çwiczy∏ prowadzenie operacji desantowych. W lipcu 1962 roku Iwo Jima do∏àczy∏ do Task Force 8, w których sk∏adzie bra∏ udzia∏ w serii testów nuklearnych na wyspie Johnston w Archipelagu Hawajów. Âmig∏owcowiec ewakuowa∏ mieszkaƒców kilku wysp, a nast´pnie uczestniczy∏ w eksperymentach z bronià jàdrowà. W dniu 26 lipca okr´t opuÊci∏ Pearl Harbor udajàc si´ na akwen, na którym prowadzono próby, po czym skierowa∏ si´ do bazy w San Diego, dokàd dotar∏ 10 sierpnia. Przez ca∏y wrzesieƒ Êmig∏owcowiec bra∏ udzia∏ w çwiczeniach operacji desantowych u wybrze˝y Kalifornii,

po których w dniu 17 paêdziernika wyszed∏ z bazy na Zachodni Pacyfik. Wybuch kryzysu kubaƒskiego spowodowa∏ dwa dni póêniej przerwanie rejsu okr´tu i jego odwo∏anie do San Diego. Pomi´dzy 22, a 27 paêdziernika na pok∏ad Êmig∏owcowca zaokr´towano pododdzia∏y piechoty morskiej, po czym skierowano go na Morze Karaibskie. Do czasu rozwiàzania kryzysu w grudniu 1962 roku, Iwo Jima w sk∏adzie si∏ amerykaƒskich krà˝y∏ u wybrze˝y Kuby, po czym 13 grudnia powróci∏ do bazy. Przez pierwszà po∏ow´ 1963 roku operujàcy z San Diego Êmig∏owcowiec, çwiczy∏ prowadzenie operacji desantowych u wy-

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Âmig∏owcowce desantowe typu Iwo Jima brze˝y Kalifornii. W dniu 30 sierpnia okr´t uda∏ si´ na Zachodni Pacyfik, gdzie w sk∏adzie 7 Floty patrolowa∏ wody od Hawajów po Filipiny i Tajwan. Miesiàc póêniej Iwo Jima zosta∏ skierowany na wody przyleg∏e do wybrze˝y Wietnamu Po∏udniowego, gdzie nasia∏ si´ kryzys. W dniu 12 listopada okr´t przyby∏ do Subic Bay, aby u wybrze˝y Tajwanu i Okinawy, przez nast´pne miesiàce prowadziç intensywne szkolenie Specjalnych Si∏ Desantowych piechoty morskiej. Ten okres pobytu na Zachodnim Pacyfiku Êmig∏owcowiec zakoƒczy∏ w dniu 13 kwietnia 1964 roku, kiedy to po wy∏adowaniu amunicji w japoƒskim Sasebo wyszed∏ w rejs powrotny do San Diego. Iwo Jima zawinà∏ do swej bazy w dniu 28 kwietnia 1964 roku. Po przeprowadzeniu çwiczebnego desantu piechoty morskiej na wybrze˝e Kalifornii okr´t wszed∏ na przeglàd do Long Beach Naval Shipyard. Remont Êmig∏owcowca zosta∏ zakoƒczony w dniu 12 grudnia 1964 roku, po czym rozpoczà∏ on u wybrze˝y Hawajów „odnawiajàce” szkolenie w prowadzeniu operacji desantowych. W dniu 13 marca 1965 roku Iwo Jima opuÊci∏ Pearl Harbor i szeÊç dni póêniej zawinà∏ do San Diego. Tam na jego pok∏ad zaokr´towano prawie tysiàc ˝o∏nierzy piechoty morskiej oraz za∏adowano setki ton wyposa˝enia, 77 Êmig∏owców, cysterny oraz inne pojazdy Armii USA. Âmig∏owcowiec wyszed∏ w morze 12 kwietnia i pi´ç dni póêniej zawinà∏ na kilka godzin do Pearl Harbor. Wy∏adowano tam pi´çdziesi´cioosobowy pododdzia∏ marines wraz z przynale˝nym mu wyposa˝eniem. Nast´pnie okr´t skierowa∏ si´ do St. Jacques w Wietnamie Po∏udniowym, dokàd dotar∏ 1 maja. W ciàgu dwóch dni dokonano roz∏adunku Êmig∏owców i wyposa˝enia wojskowego oraz wyokr´towano ˝o∏nierzy. Âmig∏owcowiec wyszed∏ w morze 2 maja i obra∏ kurs na filipiƒskà baz´ Subic Bay. Na pok∏ad Iwo Jima przyj´to tam oddzia∏y marines wraz z wyposa˝eniem majàce wziàç udzia∏ w làdowaniu ko∏o Chu Lai. Po przeprowadzeniu operacji desantowej w dniu 11 maja 1965 roku, Êmig∏owcowiec pozosta∏ na tym akwenie przez kolejny miesiàc. Oprócz wspierania znajdujàcych si´ na brzegu oddzia∏ów piechoty morskiej i budujàcych lotnisko pododdzia∏ów budowlanych, a tak˝e wykonywania patroli przez Êmig∏owce pok∏adowe, okr´t pe∏ni∏ funkcj´ jednostki logistycznej. Jego maszyny dostarcza∏y na brzeg prowiant, poczt´ i innego rodzaju zaopatrzenie, a jego pok∏ad zabezpiecza∏ potrzeby socjalne ˝o∏nierzy piechoty morskiej takie jak pranie, czy kàpiele. W dniu 7 czerwca Iwo Jima desantowa∏ kolejny oddzia∏ marines niedaleko Hue-Phu Bai, po∏o˝onego oko∏o 30 mil na pó∏noc od Da Nang.

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

Po kilku dniach wypoczynku w bazie Subic Bay Êmig∏owcowiec przeszed∏ na Sasebo, a nast´pnie do Buckner Bay na Okinawie gdzie zaokr´towa∏ kolejne pododdzia∏y marines wraz z ich wyposa˝eniem. Po zakoƒczeniu za∏adunku w dniu 26 czerwca 1965 roku, Iwo Jima skierowa∏ si´ do Wietnamu. Wraz z transportowcem Talladega (APA-208) oraz okr´tem desantowym Point Defiance (LSD-31) Êmig∏owcowiec utworzy∏ nale˝àcà do 7 Floty Task Group 76.5, której zadaniem by∏o przeprowadzenie làdowania Specjalnych Si∏ Desantowych piechoty morskiej ko∏o Qunohn, po∏o˝onego oko∏o 100 mil na po∏udnie od Chu Lai. W dniu 30 czerwca zespó∏ dotar∏ do miejsca przeznaczenia i nast´pnego dnia wysadzi∏ na brzeg transportowane oddzia∏y marines. Iwo Jima wspiera∏ wojska przebywajàce w okolicach Qunohn do 20 lipca 1965 roku. Wtedy to skierowano go w stron´ po∏o˝onej 240 mil na po∏udniowy-zachód od Tajwanu rafy Pratas. Na mieliênie tkwi∏ tam niszczyciel Frank Knox (DD-742), a przechodzàcy w pobli˝u tajfun „Gilda” utrudnia∏ jego ratowanie od strony morza. Przesz∏o czterometrowe fale przyboju zdemolowa∏y kompletnie ruf´ niszczyciela i uniemo˝liwia∏y podejÊcie ∏odzi ratunkowych do jego burt. Âmig∏owcowiec dotar∏ na miejsce rankiem 22 lipca, po czym niezw∏ocznie rozpoczà∏ akcj´ ratunkowà. Jego Êmig∏owce zdj´∏y z pok∏adu uszkodzonego niszczyciela niepotrzebnych ludzi i dostarczy∏y techników dru˝yn przeciwawaryjnych wraz z niezb´dnym wyposa˝eniem. Przenios∏y równie˝ na jego pok∏ad dodatkowe pompy, spr´˝arki, spawarki i w´˝e rozmaitego przeznaczenia, a tak˝e odzie˝, ˝ywnoÊç, wod´ pitnà i paliwo. W zbiornikach, specjalnie zbudowanych do tego celu na okr´cie-bazie niszczycieli Prairie (AD-15), Êmig∏owce Iwo Jima dostarczy∏y wod´ do uzupe∏nienia obiegów parowych kot∏ów stojàcego na mieliênie okr´tu. Swe zadanie Êmig∏owcowiec zakoƒczy∏ 1 sierpnia i po krótkim postoju w Hong Kongu skierowa∏ si´ na Filipiny. W dniu 17 sierpnia 1965 roku Iwo Jima opuÊci∏ Subic Bay i obra∏ kurs na Vung Tau, gdzie wzià∏ udzia∏ w Operacji „Starlight”. Podczas pi´ciodniowej, wspieranej przez artyleri´ krà˝ownika Galveston (CLG-3) i dwóch niszczycieli, zakoƒczonej powodzeniem akcji, amerykaƒska piechota morska wyeliminowa∏a z walki przesz∏o 600 ˝o∏nierzy pó∏nocnowietnamskich. Zapewniane przez Êmig∏owcowiec wsparcie ewakuacyjne i medyczne umo˝liwi∏o sprowadzenie strat wojsk amerykaƒski do niewielkich rozmiarów. Po zakoƒczeniu operacji, w dniu 24 sierpnia okr´t powróci∏ do Subic Bay. W dniach 1 i 2 wrzeÊnia Iwo

Jima desantowa∏ w pobli˝u Chu Lai kolejnych ˝o∏nierzy piechoty morskiej, zabierajàc wymiennie z brzegu przesz∏o 800 marines, których odtransportowa∏ do Buckner Bay na Okinawie. Kolejnà operacjà, w której bra∏ udzia∏ Êmig∏owcowiec by∏o làdowanie 1 Dywizji Kawalerii Powietrznej w dniu 10 wrzeÊnia 1965 roku w okolicach Quinohn. Nast´pnie Iwo Jima wspiera∏ trzy rajdy piechoty morskiej majàce na celu poszukiwanie i zniszczenie oddzia∏ów wroga na wybrze˝u Wietnamu Po∏udniowego. W dniu 1 paêdziernika Êmig∏owcowiec zosta∏ skierowany na wody po∏udniowego Pacyfiku, gdzie mia∏ oczekiwaç w pogotowiu na koniecznoÊç ewakuacji obywateli amerykaƒskich w zwiàzku z rebelià w Indonezji. Osiem dni póêniej okr´t uda∏ si´ w pobli˝e Da Nang, gdzie dokona∏ wymiany eskadry Êmig∏owców. Po przewiezieniu ich do Subic Bay zosta∏ zluzowany przez Êmig∏owcowiec Valley Forge (LPH-8). Po krótkim postoju w bazie Yokosuka w Japonii, Iwo Jima w dniu 1 listopada 1965 roku wyszed∏ w kierunku wybrze˝a Kalifornii i po siedemnastu dniach ˝eglugi dotar∏ do San Diego. Pierwsze trzy miesiàce 1966 roku Iwo Jima sp´dzi∏ w bazie, po czym w kwietniu rozpoczà∏ intensywne szkolenie „odnawiajàce”, majàce przygotowaç jego za∏og´ do ponownej misji w Wietnamie. Podczas powrotu z jednego z çwiczeƒ w dniu 21 maja, Êmig∏owcowiec zderzy∏ si´ na podejÊciu do San Diego z lotniskowcem Coral Sea (CV-43). Obydwa okr´ty odnios∏y na szcz´Êcie jedynie niewielkie uszkodzenia. Swà kolejnà misj´ w Wietnamie Iwo Jima rozpoczà∏ w czerwcu 1966 roku. Podczas jednej z operacji tej tury Êmig∏owcowiec znalaz∏ si´ w odleg∏oÊci zaledwie trzech mil na po∏udnie od Strefy Zdemilitaryzowanej. Jego marines odszukali i zdziesiàtkowali wówczas pu∏k piechoty, nale˝àcy do 34 Dywizji armii pó∏nocnowietnamskiej, który poprzez stref´ neutralnà wtargnà∏ na terytorium Wietnamu Po∏udniowego. Stref´ dzia∏aƒ bojowych okr´t opuÊci∏ we wrzeÊniu udajàc si´ na odpoczynek do Japonii. W dniu 30 grudnia Êmig∏owcowiec powróci∏ do Wietnamu bioràc udzia∏ w operacjach, które mia∏y miejsce w Delcie Mekongu. Z dniem 1 lipca okr´t zosta∏ przydzielony do 1 Eskadry Desantowej, w której sk∏adzie kontynuowa∏ s∏u˝b´ we Flocie Pacyfiku. Lata siedemdziesiàte i osiemdziesiàte ubieg∏ego wieku Iwo Jima sp´dzi∏ pe∏niàc s∏u˝b´ na obydwu Oceanach otaczajàcych Stany Zjednoczone oraz na Morzu Âródziemnym. Ostatnimi wielkimi dzia∏aniami bojowymi, w których bra∏ udzia∏ by∏y operacje „Desert Shield” i „Desert Storm”. W sierpniu 1990 roku Êmig∏owcowiec zo-

53

Âmig∏owcowce desantowe typu Iwo Jima

Iwoj Jima w bazie San Diego, za nim widoczne nabudówki lotniskowca America (CVA-66) – paêdziernik 1974 r. fot. zbiory Arthur D. Baker III

sta∏ przydzielony do zespo∏u jednostek desantowych i z pododdzia∏ami 4 Brygady Ekspedycyjnej piechoty morskiej na pok∏adzie, skierowa∏ si´ do Zatoki Perskiej. W dniu 8 wrzeÊnia zespó∏ okr´tów z∏o˝ony ze Êmig∏owcowców Guam i Iwo Jima oraz okr´tów desantowych La More County (LST-883) i Manitowoc (LST-1180) przeszed∏ przez Kana∏ Sueski i osiem dni póêniej wszed∏ na wody Zatoki Omaƒskiej. Udzia∏ w operacji w Iraku Êmig∏owcowiec zakoƒczy∏ w dniu 23 marca 1991 roku i nast´pnego dnia wraz w sk∏adzie du˝ej grupy okr´tów desantowych przeszed∏ przez Kana∏ Sueski na Morze Âródziemne. Podczas kilkudziesi´ciu lat s∏u˝by na pok∏adzie Iwo Jima mia∏o miejsce kilka wypadków i awarii: • W dniu 3 marca 1975 roku, 1 000 mil na po∏udniowy-zachód od Azorów, Êmig∏owcowiec straci∏ sterownoÊçi zderzy∏ si´ z pobierajàcym z niego zaopatrzenie okr´tem desantowym Nashville (LPD-13), który odniós∏ bardzo powa˝ne uszkodzenia. • W dniu 13 lutego 1976 roku, podczas çwiczeƒ na Morzu Karaibskim, na Iwo Ji-

54

ma mia∏a miejsce awaria kot∏a, która spowodowa∏a utrat´ po∏owy mocy si∏owni i spadek pr´dkoÊci okr´tu do 15 w´z∏ów. Âmig∏owcowiec przerwa∏ çwiczenia i uda∏ si´ do Nowego Orleanu na remont. • W dniu 3 lipca 1979 roku, podczas postoju Iwo Jima w Norfolk Naval Shipyard ogieƒ strawi∏ dwie kabiny marynarskie. Rany odnios∏o pi´ciu cz∏onków za∏ogi okr´tu. Trzy dni póêniej zosta∏ aresztowany jeden z marynarzy, który by∏ podejrzewany o podpalenie. • Nocà 17 listopada 1985 roku, podczas przebazowywania na zaopatrzeniowiec San Diego (AFS-6), jeden ze Êmig∏owców CH-46D „Sea Knight” spad∏ na pok∏ad Iwo Jima niszczàc stojàcà tam innà maszyn´ i zabijajàc jednego oraz raniàc pi´ciu innych cz∏onków za∏ogi Êmig∏owcowca. • W dniu 11 paêdziernika 1989 roku podczas çwiczebnych strzelaƒ przeciwlotniczych, pok∏ad Iwo Jima zosta∏ przypadkowo ostrzelany przez transportowiec El Passo (LKA-177), z jego zestawu obrony bezpoÊredniej „Vulcan-Phalanx”. Skutkiem ostrza∏u by∏a Êmierç jednego i rany drugiego marynarza Êmig∏owcowca.

Uszkodzenia samego okr´tu okaza∏y si´ natomiast niewielkie. • W dniu 30 paêdziernika, podczas udzia∏u Iwo Jima w operacji w Kuwejcie, mia∏ miejsce wypadek spowodowany przeciekiem pary Êwie˝ej w jego kot∏owni. Mechaniczne uszkodzenie g∏ównej zasuwy parowej turbiny spowodowa∏o wyp∏yw pary przegrzanej o temperaturze 454°C, który kosztowa∏ ˝ycie 10 cz∏onków za∏ogi okr´tu. Iwo Jima zosta∏ wycofany ze s∏u˝by w dniu 14 lipca 1993 roku i skreÊlony z listy floty 24 wrzeÊnia tego samego roku. W dniu 18 grudnia 1995 roku kad∏ub Êmig∏owcowca zosta∏ sprzedany na z∏om za 144 tys. USD firmie Rig Ventures z Brownsville w stanie Texas i z∏omowany pomi´dzy styczniem i listopadem nast´pnego roku.

Okinawa (LPH-3) Âmig∏owcowiec Okinawa (LPH-3) zosta∏ zamówiony w Philadelphia Naval Shipyard w Filadelfii w stanie Pensylwania w dniu 24 paêdziernika 1958 roku. St´pk´ jednostki po∏o˝ono w dniu 1 kwietnia 1960 roku, w pi´tnastà rocznic´ rozpocz´cia inwazji na Okinaw´ – najwi´kszà z wysp

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Âmig∏owcowce desantowe typu Iwo JimaTekst w archipelagu Ryukyu. Kad∏ub okr´tu zosta∏ wodowany w dniu 19 sierpnia nast´pnego roku. Matkà chrzestnà jednostki by∏a pani John L. McClellan, ˝ona senatora ze stanu Arkansas. Wprowadzenie Êmig∏owcowca do s∏u˝by mia∏o miejsce w dniu 14 kwietnia 1962 roku. Po przeprowadzeniu prób morskich, okr´t opuÊci∏ Filadelfi´ w dniu 20 czerwca i uda∏ si´ do swej macierzystej bazy w Norfolk, gdzie sp´dzi∏ kolejny miesiàc. Nast´pnie odby∏ szeÊciotygodniowe çwiczenia zgrywajàce na wodach kubaƒskiej zatoki Guantanamo. Po kolejnym miesiàcu w bazie Êmig∏owcowiec wzià∏ udzia∏ w swych pierwszych çwiczeniach na Morzu Karaibskim. Po wybuchu kryzysu kubaƒskiego okr´t pozosta∏ w morzu do 3 grudnia, kiedy to powróci∏ do Norfolk. Pierwszà po∏ow´ 1963 roku Okinawa sp´dzi∏ w stoczniach marynarki w Filadelfii i Norfolk oraz w rejsach çwiczebnych na wodach Morza Karaibskiego. W dniu 9 lipca Êmig∏owcowiec rozpoczà∏ swój pierwszy, formalny patrol na tym akwenie, po którym w dniu 1 paêdziernika powróci∏ do Norfolk. Koniec tego i poczàtek nast´pnego roku okr´t sp´dzi∏ odbywajàc kolejne rejsy na wodach Morza Karaibskiego. W lipcu 1964 zawinà∏ do Newport, a potem do Nowego Jorku gdzie bra∏ udzia∏ w Wystawie Âwiatowej. W dniu 7 paêdziernika opuÊci∏ Norfolk i uda∏ si´ w swojà pierwszà podró˝ na wody europejskie, gdzie w ramach operacji „Steel Pike I” wzià∏ udzia∏ w çwiczebnym desancie na wybrze˝u Hiszpanii. Zanim w listopadzie powróci∏ do bazy odby∏ wizyty kurtuazyjne we Francji oraz w angielskim Plymouth. Podczas udzia∏u w çwiczeniach u wybrze˝y Porto Rico w kwietniu 1965 roku, Okinawa zosta∏ postawiony w stan gotowoÊci bojowej w zwiàzku z wydarzeniami w Republice Dominikany. Pe∏ni∏ tam funkcj´ medycznego okr´tu ewakuacyjnego, a zaokr´towane na nim pododdzia∏y piechoty morskiej stanowi∏y gotowà do wykorzystania rezerw´. Po zakoƒczeniu misji zosta∏ skierowany przez Norfolk do Filadelfii, gdzie w stoczni marynarki przeszed∏ kolejny przeglàd. Po zakoƒczonym w kwietniu nast´pnego roku remoncie powróci∏ do Norfolk, aby w dniu 13 czerwca wyjÊç w kolejny patrol na Morze Karaibskie. Ten okres s∏u˝by na Oceanie Atlantyckim Êmig∏owcowiec zakoƒczy∏ w dniu 24 stycznia 1967 roku, kiedy to zosta∏ przydzielony do Floty Pacyfiku. Do swej nowej bazy – San Diego na zachodnim wybrze˝u USA przyby∏ w dniu 8 lutego. W dniu 10 marca 1967 roku Okinawa rozpoczà∏ swojà pierwszà misj´ bojowà w Wietnamie, gdzie zaokr´towane na jego pok∏adzie oddzia∏y piechoty morskiej wy-

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

konywa∏y szybkie uderzenia na jednostki nieprzyjaciela. Ponad miesiàc póêniej (13 kwietnia), podczas przejÊcia z Okinawy na Tajwan Êmig∏owcowiec odebra∏ sygna∏y wzywania pomocy. Nast´pnego dnia okr´t uratowa∏ ca∏à, liczàcà 38 osób za∏og´ panamskiego statku Silver Peak, który wszed∏ na mielizn´ ko∏o wysp Sento Shosho. Jednà z akcji, w której bra∏ udzia∏ Okinawa by∏a operacja „Bear Claw”. W jej ramach, w dniu 2 lipca 1967 roku na wybrze˝u Wietnamu Po∏udniowego w pobli˝u Con Thien w prowincji Quang Tri, wylàdowa∏ zaokr´towany na jego pok∏adzie batalion Specjalnych Si∏ Desantowych (SLF) „Alfa”. ˚o∏nierze Batalionu przebywali na brzegu wspólnie z batalionem „Bravo” z bliêniaczego Êmig∏owcowca Tripoli. Przez dwanaÊcie dni, oddzia∏y wspierane przez Êmig∏owce z okr´tów toczy∏y na brzegu zmagania z nieprzyjacielem. Ich efektem by∏o wzi´cie do niewoli ponad tysiàca ˝o∏nierzy wietnamskich. Operacja „Bear Claw” zakoƒczy∏a si´ w dniu 14 lipca, a trzy dni póêniej batalion „Alfa” powróci∏ na pok∏ad swojego okr´tu. Z tej tury w Wietnamie Êmig∏owcowiec powróci∏ do San Diego w dniu 5 grudnia. W 1968 roku Okinawa po raz pierwszy wzià∏ udzia∏ w amerykaƒskim programie kosmicznym. Po przejÊciu intensywnego szkolenia specjalistycznego, w dniu 4 kwietnia 1968 roku okr´t podjà∏ kapsu∏´ bezza∏ogowego statku „Apollo 6“, która wodowa∏a 380 mil na pó∏noc od Kaui w Archipelagu Wysp Hawajskich. Nast´pnà misj´ na wodach Zachodniego Pacyfiku Okinawa rozpoczà∏ w dniu 2 listopada, po kolejnej serii çwiczeƒ. Swà drugà tur´ operacji wietnamskich okr´t zakoƒczy∏ w dniu 26 czerwca 1969 roku, kiedy to przyby∏ na wypoczynek do San Diego. Podobne zadania Êmig∏owcowiec wykonywa∏ na Dalekim Wschodzie, Oceanie Atlantyckim i Morzu Âródziemnym przez ca∏e lata siedemdziesiàte i osiemdziesiàte. Na poczàtku lat dziewi´çdziesiàtych Okinawa znalaz∏ si´ w sk∏adzie si∏ koalicji bioràcych udzia∏ w wojnie z Irakiem. Od 5 wrzeÊnia do 8 listopada 1990 roku uczestniczy∏ w operacji „Desert Shield”, a od 12 stycznia do 13 marca 1991 roku w operacji „Desert Storm”. Podczas drugiego pobytu na wodach Zatoki Perskiej, w koƒcu stycznia 1991 roku wzià∏ udzia∏ w rajdzie na po∏o˝onà u wybrze˝y Kuwejtu wysp´ Umm Al.-Maradim, a w lutym w ataku na instalacje portowe w okolicach Ash Shibuyan. Âmig∏owcowiec Okinawa zosta∏ wycofany ze s∏u˝by i skreÊlony z listy floty w dniu 17 grudnia 1992 roku, po czym w dniu 16 stycznia nast´pnego roku przekazano go administracji marynarki Suisun Bay Reserve Fleet w Benicia, w stanie Kalifornia.

W dniu 18 sierpnia 2000 roku okr´t zosta∏ skreÊlony z listy floty rezerwowej i przeholowany do Naval Inactive Ships Maintenance Facility w Bremerton, w stanie Waszyngton. Wykonano tam prace przygotowujàce go do wype∏nienia ostatniej misji – udzia∏u w „SINKEX“ – çwiczeniach w zatapianiu, przy czym to Okinawa mia∏ pe∏niç rol´ okr´tu-celu. W dniu 6 czerwca 2002 roku dryfujàcy u po∏udniowych wybrze˝y Kalifornii na pozycji 31° 27’03” N i 119° 42’63” W Êmig∏owcowiec, zosta∏ ostrzelany lotniczymi pociskami „Maverick” i okr´towymi „Harpoon” oraz kilkakrotnie zbombardowany z powietrza. Mimo odniesionych uszkodzeƒ ˝adne oznaki nie Êwiadczy∏y o tym, ˝e okr´t mia∏by zatonàç. Los Okinawa przypiecz´towa∏ okr´t podwodny Portsmouth (SSN-707), który zatopi∏ go torpedà Mk 48 Mod 5 ADCAP. Zanim Êmig∏owcowiec ostatecznie osiad∏ na g∏´bokoÊci 3 675 m, utrzymywa∏ si´ na powierzchni wody jeszcze niemal cztery godziny.

Guadalcanal (LPH-7) Âmig∏owcowiec Guadalcanal (LPH-7) zosta∏ zamówiony w Philadelphia Naval Shipyard w Filadelfii, w stanie Pensylwania w dniu 21 grudnia 1959 roku. St´pk´ jednostki po∏o˝ono w dniu 1 wrzeÊnia 1961 roku, a jej kad∏ub wodowano w dniu 16 marca 1963 roku. Matkà chrzestnà okr´tu by∏a pani David Shoup, ˝ona by∏ego dowódcy Korpusu Piechoty Morskiej. Okr´t wszed∏ do s∏u˝by w dniu 20 lipca 1963 roku i zosta∏ przydzielony do si∏ desantowych Floty Atlantyckiej USA. Po wyjÊciu w dniu 23 paêdziernika 1963 roku z macierzystej bazy w Norfolk i odbyciu szeÊciotygodniowych çwiczeƒ zgrywajàcych na wodach kubaƒskiej zatoki Guantanamo, Guadalcanal wykona∏ pierwsze desantowanie zaokr´towanych na jego pok∏adzie pododdzia∏ów piechoty morskiej na wybrze˝u ko∏o Onslow Beach w Pó∏nocnej Karolinie. Pierwsze miesiàce 1964 roku Êmig∏owcowiec, b´dàcy okr´tem flagowym dowódcy 12 Eskadry Desantowej, sp´dzi∏ na wodach Morza Karaibskiego. W dniu 26 maja 1964 roku okr´t wszed∏ na przeglàd do Philadelphia Naval Shipyard. Z bazy w Norfolk wyszed∏ w dniu 7 paêdziernika, kiedy to do∏àczy∏ do si∏ amfibijnych bioràcych udzia∏ w Operacji „Steel Pike I” – natowskich çwiczeniach desantu na wybrze˝u po∏udniowej Hiszpanii. Podczas s∏u˝by we Flocie Atlantyckiej okr´t bra∏ udzia∏ w amerykaƒskim programie kosmicznym. W dniu 21 lipca 1966 roku jego Êmig∏owce podj´∏y kapsu∏´ z astronautami z „Gemini 10”, która wodowa∏a w wodach Atlantyku na wschód od Przylàdka Kennedy’ego na Florydzie.

55

Âmig∏owcowce desantowe typu Iwo Jima Dalszà cz´Êç d∏ugoletniej s∏u˝by Guadalcanal sp´dzi∏ na Oceanie Atlantyckim i Morzu Âródziemnym. Podczas kilkunastu pracowitych lat na jego pok∏adzie mia∏o miejsce kilka wypadków i awarii: • W dniu 9 maja 1968 roku na znajdujàcym si´ u wybrze˝y Pó∏nocnej Karoliny Êmig∏owcowcu mia∏a miejsce awaria, zakoƒczona po˝arem ∏o˝yska linii wa∏ów tak, ˝e okr´t na kilkanaÊcie godzin musia∏ stanàç w dryfie. • W dniu 17 stycznia 1976 roku Guadalcanal wszed∏ na mielizn´ w zatoce Augusta u wybrze˝y Sycylii. Chocia˝ okr´t opar∏ si´ dziobem z obydwu burt o raf´ koralowà, to nie dozna∏ p´kni´cia ani przedziurawienia kad∏uba. W celu Êciàgni´cia go na g∏´bokà wod´ zdj´to z niego ∏adunek, Êmig∏owce, zapasy paliwa oraz wyokr´towano niepotrzebnych ˝o∏nierzy i marynarzy. Âmig∏owcowiec odzyska∏ p∏ywalnoÊç po akcji ratunkowej trwajàcej trzy dni. • We wrzeÊniu 1981 roku znajdujàcy si´ nieopodal Sardynii Guadalcanal dwukrotnie uleg∏ awarii. Najpierw, w dniu 17 wrzeÊnia podchodzàcy do làdowania Êmig∏owiec CH-53C „Sea Stallion” rozbi∏ si´ o jego pok∏ad, grzebiàc we wraku ca∏à, pi´-

cioosobowà za∏og´. Tydzieƒ póêniej podczas pobierania zaopatrzenia, Êmig∏owcowiec zderzy∏ si´ z transportowcem Waccamaw (T-AO-109). Tym razem szcz´Êliwie oby∏o si´ bez ofiar, a uszkodzenia obydwu jednostek by∏y niewielkie. Âmig∏owcowiec Guadalcanal zosta∏ wycofany ze s∏u˝by i skreÊlony z listy floty w dniu 31 sierpnia 1994 roku w bazie Norfolk w stanie Wirginia i przeniesiony w sk∏ad atlantyckiej floty rezerwowej bazujàcej w Filadelfii w stanie Pensylwania. Poczàtkowo Marynarka zamierza∏a przebudowaç go na okr´t wsparcia si∏ przeciwdzia∏ania minowego, majàcy uzupe∏niaç Inchon (MCS-12). Przedsi´wzi´cie to zosta∏o jednak anulowane zanim rozpocz´to jakiekolwiek prace. Innym pomys∏em by∏o zachowanie Êmig∏owcowca jako okr´tu-muzeum, przy czym stara∏y si´ o niego „Interpid Air-Space Museum” w Nowym Jorku oraz miasto Quincy w stanie Massachusetts. Ich wysi∏ki zakoƒczy∏y si´ jednak niepowodzeniem. W dniu 16 marca 2001 roku Guadalcanal zosta∏ przekazany do dyspozycji amerykaƒskiej administracji morskiej. Obecnie znajduje si´ w James River Reserve Fleet w Fort Eustis w stanie

Guadalcanal na wodach Zatoki Perskiej w czasie jednej z akcji eskortowych, 18-21.08.1987 r.

56

Wirginia, gdzie oczekuje dope∏nienia swego losu jako okr´t-cel.

Guam (LPH-9) Âmig∏owcowiec Guam (LPH-9) zosta∏ zamówiony w Philadelphia Naval Shipyard w Filadelfii w stanie Pensylwania w dniu 21 wrzeÊnia 1961 roku. St´pk´ jednostki po∏o˝ono w dniu 15 listopada 1962 roku, a jego kad∏ub wodowano w dniu 22 sierpnia 1964 roku. Matkà chrzestnà okr´tu by∏a pani Vaughn H.Emory Green. Okr´t zosta∏ wprowadzony do s∏u˝by 16 stycznia 1965 roku. Po zakoƒczeniu prób Êmig∏owcowiec zosta∏ przydzielony do si∏ desantowych Floty Atlantyckiej USA i 21 kwietnia wszed∏ do swej macierzystej bazy w Norfolk. Nast´pnego dnia okr´t opuÊci∏ Hampton Roads i uda∏ si´ w rejs çwiczebny do zatoki Guantanamo na Kubie. W ramach operacji prowadzonych na Morzu Karaibskim wzià∏ udzia∏ w du˝ych çwiczeniach desantowych, po których do∏àczy∏ do okr´tów Dyspozycyjnych Si∏ Desantowych, wchodzàcych w sk∏ad 12 Eskadry Desantowej. Po powrocie w dniu 5 lipca do Norfolk, Guam rozpoczà∏ intensywne szkolenie fot. zbiory Arthur D. Baker III

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Âmig∏owcowce desantowe typu Iwo Jima w prowadzeniu dzia∏aƒ desantowych. W dniu 29 listopada okr´t wyszed∏ z bazy, aby na Morzu Karaibskim braç udzia∏ w çwiczeniach operacji desantowych i zwalczania okr´tów podwodnych. W dniu 10 grudnia Êmig∏owcowiec do∏àczy∏ do znajdujàcych si´ w gotowoÊci bojowej karaibskich Dyspozycyjnych Si∏ Desantowych, zostajàc okr´tem flagowym 12 Eskadry Desantowej. Tutaj wykonywa∏ zadania zwiàzane z obronà Karaibów i Ameryki Ârodkowej przed zagro˝eniem zwiàzanym z przewrotami komunistycznymi. Od 16 do 28 lutego 1966 roku Guam patrolowa∏ wody na po∏udnie od Dominikany, przy czym zaokr´towane na jego pok∏adzie oddzia∏y piechoty morskiej znajdowa∏y si´ stale w gotowoÊci do làdowania. Okr´t przeprowadzi∏ çwiczenia w desantowaniu, po których w dniu 1 czerwca wszed∏ na przeglàd do Philadelphia Naval Shipyard. W dniu 2 sierpnia 1966 roku Guam opuÊci∏ stoczni´ w Filadelfii, do∏àczajàc w dniu 6 wrzeÊnia do grupy okr´tów bioràcych udzia∏ w amerykaƒskim programie kosmicznym. Pierwszà tego rodzaju operacjà, w której bra∏ udzia∏ by∏ powrót na Ziemi´ astronautów statku kosmicznego „Gemini 11”. W dniu 18 wrzeÊnia 1966 roku Êmig∏owce Guam podj´∏y kapsu∏´ z Pete Conrad’em i Dickem Gordon’em, która wodowa∏a na Atlantyku 710 mil na wschód od Przylàdka Kennedy’ego. Od 28 listopada do 12 grudnia tego samego roku Êmig∏owcowiec bra∏ udzia∏ w çwiczeniach „Lantflex 66”, po których zosta∏ okr´tem flagowym 8 Eskadry Desantowej i karaibskich Dyspozycyjnych Si∏ Desantowych. Do koƒca 1967 roku Guam pozostawa∏ na Morzu Karaibskim kontynuujàc patrole w gotowoÊci do przeprowadzenia operacji desantowej w ka˝dym zakàtku Ameryki Ârodkowej. Nast´pnym szkoleniem w prowadzeniu desantu morskiego, w którym wzià∏ udzia∏ Êmig∏owcowiec by∏y çwiczenia „Exotic Dancer III”, które odbywa∏y si´ u wybrze˝a Pó∏nocnej Karoliny w maju 1970 roku. Po zakoƒczeniu çwiczeƒ okr´t zawinà∏ do San Juan w Puerto Rico, gdzie do∏àczy∏ do karaibskich Dyspozycyjnych Si∏ Desantowych. Na poczàtku czerwca Guam zosta∏ skierowany do Peru, gdzie mia∏o miejsce tragiczne w skutkach trz´sienie ziemi. Po przejÊciu Kana∏u Panamskiego i krótkim postoju w Balboa dla za∏adowania zaopatrzenia i Êrodków medycznych, okr´t w dniu 12 czerwca rzuci∏ kotwic´ u wybrze˝a Peru. Âmig∏owcowiec pe∏ni∏ rol´ przejÊciowej bazy dla ewakuowanych, udzielajàc im pomocy medycznej i tymczasowego schronienia. W dniu 21 czerwca okr´t podniós∏ kotwic´ i obra∏ kurs na Lim´, gdzie

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

podczas dwudniowego postoju jego pok∏ad zwiedzi∏o przesz∏o 5 tysi´cy obywateli peruwiaƒskich. Realizowany na prze∏omie lat szeÊçdziesiàtych i siedemdziesiàtych przez Marynark´ Stanów Zjednoczonych program budowy okr´tu kontroli powierzchni morza wymaga∏ praktycznego przetestowania za∏o˝eƒ konstrukcyjnych takiej jednostki. Pod koniec 1971 roku eksperymentalnie zosta∏ przeznaczony do tego celu Êmig∏owcowiec Guam. Przebudowa jednostki do dzia∏ania w nowej roli zosta∏a wykonana przez Portsmouth Naval Shipyard, po czym w styczniu nast´pnego roku okr´t rozpoczà∏ aktywnà s∏u˝b´. Jego pok∏ad przystosowano do dzia∏ania samolotów pionowego startu Bae/McDonnell Douglas AV-8A „Harrier” oraz Êmig∏owców do zwalczania okr´tów podwodnych Sikorsky SH-3 „Sea King” i Kaman SH-2 „Sea Sprite”. Guam przeprowadzi∏ w tej roli szereg çwiczeƒ, potwierdzajàc przyj´te za∏o˝enia programu. Brak jednak dostatecznej liczby Êmig∏owcowców desantowych spowodowa∏, ˝e po 18 miesi´cznej s∏u˝bie zdecydowano o przywróceniu poprzedniej funkcji okr´tu. Z dniem 1 lipca 1974 roku Guam ponownie podjà∏ s∏u˝b´ w roli Êmig∏owcowca desantowego. Na jego pok∏adzie pozostawiono jednak 12 samolotów AV-8A „Harrier”. Lata siedemdziesiàte i osiemdziesiàte to dalsza s∏u˝ba okr´tu na Oceanie Atlantyckim i Morzu Âródziemnym. W listopadzie 1976 roku Êmig∏owcowiec opuÊci∏ Norfolk i poprzez Morze Âródziemne skierowa∏ si´ do Kenii, gdzie w grudniu tego roku wzià∏ udzia∏ w obchodach trzynastej rocznicy uzyskania niepodleg∏oÊci przez to paƒstwo. Nast´pnie, po ponownym przejÊciu Kana∏u Sueskiego wzià∏ udzia∏ w odbywajàcych si´ na Morzu Âródziemnym çwiczeniach „Phiblex 1-77”. Podczas pobytu Êmig∏owcowca w Barcelonie, w dniu 17 stycznia 1977 roku wydarzy∏ si´ wypadek, którego ofiarami sta∏o si´ kilkunastu jego marynarzy. Wracajàca z làdu barka desantowa LCM-6, która wioz∏a cz∏onków za∏ogi Guam oraz okr´tu desantowego Trenton (LPD-14) zderzy∏a si´ z hiszpaƒskim statkiem handlowym Urlea i wywróci∏a do góry dnem. Skutkiem kolizji by∏a Êmierç 49 marynarzy amerykaƒskich. Âmig∏owcowiec powróci∏ do Norfolk w maju 1977 roku. W drodze do kraju wzià∏ udzia∏ we wspólnych badaniach oceanograficznych z jednostkami ze Zwiàzku Radzieckiego. Na prze∏omie lat siedemdziesiàtych i osiemdziesiàtych Guam pe∏ni∏ dalszà s∏u˝b´ we Flocie Atlantyckiej Stanów Zjednoczonych. W dniu 19 lipca 1981 roku, na pok∏adzie çwiczàcego prowadzenie desantu u wybrze˝a Po∏udniowej Karoliny

okr´tu, mia∏ miejsce kolejny wypadek. Podczas podchodzenia do làdowania uleg∏ katastrofie, a nast´pnie zapali∏ si´ jeden z jego Êmig∏owców MH-53E „Sea Stallion”. Skutkiem wypadku, który mia∏ miejsce w odleg∏oÊci 35 mil na po∏udniowy-wschód od Moorehead City, by∏a Êmierç 4 oraz rany 11 ˝o∏nierzy piechoty morskiej i marynarzy. W maju nast´pnego roku Guam zosta∏ skierowany do Libanu, gdzie znajdowa∏ si´ w gotowoÊci do ewakuacji obywateli amerykaƒskich zagro˝onych w wyniku eskalacji konfliktu Izraelsko-Palestyƒsko-Syryjskiego. Okr´t ewakuowa∏ ponad 600 obywateli Stanów Zjednoczonych, Libanu i innych paƒstw, których zabra∏ z okolic Juniyah i pó∏nocnej cz´Êci Bejrutu. W sierpniu 1982 roku z pok∏adu Êmig∏owcowca desantowano pododdzia∏y piechoty morskiej, które wspólnie z jednostkami francuskimi i w∏oskimi wesz∏y w sk∏ad wielonarodowych si∏ rozjemczych. Guam wzià∏ przy tym udzia∏ w ewakuacji z Bejrutu partyzantów Organizacji Wyzwolenia Palestyny. Do Libanu Êmig∏owcowiec powróci∏ we wrzeÊniu zabierajàc z Bejrutu pozostawionych tam marines. Do bazy w Norfolk okr´t powróci∏ w Dniu Dzi´kczynienia w listopadzie 1982 roku. Trzy pierwsze miesiàce nast´pnego roku Guam sp´dzi∏ na wodach Morza Norweskiego bioràc udzia∏ we wspólnych, amerykaƒsko-brytyjsko-norweskich çwiczeniach „Cold Winter 83”. Po ich zakoƒczeniu Êmig∏owcowiec powróci∏ do Norfolk, gdzie od kwietnia do paêdziernika 1983 roku przeszed∏ intensywny remont, po którym do∏àczy∏ do Dyspozycyjnej Grupy Desantowej Morza Âródziemnego. Znajdujàcy si´ w drodze do swego miejsca przeznaczenia okr´t zosta∏ skierowany na Grenad´, gdzie wzià∏ udzia∏ w operacji „Urgent Fury”. Podczas dziesi´ciodniowego pobytu u wybrze˝y wyspy z pok∏adu Guam czterokrotnie startowa∏y Êmig∏owce z pododdzia∏ami piechoty morskiej, które ewakuowa∏y przesz∏o 200 obywateli amerykaƒskich. Podczas trwania operacji Êmig∏owcowiec pe∏ni∏ rol´ okr´tu flagowego, zapewniajàc przy tym wsparcie logistyczne i medyczne ˝o∏nierzom piechoty morskiej, wojsk làdowych oraz lotnictwa i floty. Na jego pok∏adzie znalaz∏o pomoc medycznà 76 rannych cz∏onków amerykaƒskiego personelu wojskowego, cywili i jeƒców wojennych. Pok∏ad Guam sta∏ si´ tak˝e aresztem dla wzi´tych do niewoli przywódców komunistycznej chunty. Po zakoƒczeniu operacji na Grenadzie okr´t ponownie zosta∏ skierowany na Morze Âródziemne, gdzie w listopadzie 1983 roku do∏àczy∏ do si∏ mi´dzynarodowych nadzorujàcych utrzymanie pokoju w Libanie. W styczniu i w lutym

57

Âmig∏owcowce desantowe typu Iwo Jima 1986 roku Êmig∏owcowiec wzià∏ udzia∏ w akcji poszukiwania szczàtków wahad∏owca „Challenger”, który uleg∏ katastrofie podczas startu z Przylàdka Kennedy’ego. Na pok∏ad okr´tu podniesiono wydobyte z Oceanu pozosta∏oÊci jednego z jego silników startowych, które przekazano komisji powo∏anej do zbadania przyczyn katastrofy. Ostatnimi wielkà operacjà bojowà, w której bra∏ udzia∏ Guam by∏a interwencja si∏ mi´dzynarodowych w obronie zaatakowanego przez Irak Kuwejtu. W sierpniu 1990 roku Êmig∏owcowiec zosta∏ przydzielony do zespo∏u jednostek bioràcych udzia∏ w operacjach „Desert Shield”, a nast´pnie „Desert Storm”. Na jego pok∏adzie znalaz∏y si´ pododdzia∏y 4 Batalion Ekspedycyjnego piechoty morskiej. W dniu 8 wrzeÊnia zespó∏ okr´tów z∏o˝ony ze Êmig∏owcowców Guam i Iwo Jima oraz okr´tów desantowych La More County (LST-883) i Manitowoc (LST-1180) przeszed∏ przez Kana∏ Sueski i osiem dni póêniej wszed∏ na wody Zatoki Omaƒskiej. Wybuch wojny domowej w Somali spowodowa∏, ˝e na poczàtku stycznia 1991 roku Êmig∏owcowiec wraz z okr´tem desantowym Trenton (LPD-14) zosta∏ odwo∏any z Zatoki Perskiej i skierowany do Mogadiszu. W ramach operacji

„Eastern Exit” zaokr´towane na nich pododdzia∏y 4 Brygady Ekspedycyjnej ewakuowa∏y ∏àcznie 282 obywateli amerykaƒskich oraz z innych paƒstw. WÊród nich znajdowali si´ ambasadorowie Stanów Zjednoczonych oraz Zwiàzku Radzieckiego. Âmig∏owce okr´tu wykona∏y cztery tury lotów startujàc po raz pierwszy z odleg∏oÊci ponad 460 Mm i pobierajàc w locie paliwo z powietrznych tankowców Lockheed KC-130 „Hercules”. Po zakoƒczeniu trwajàcej jedynie dwie doby akcji Guam powróci∏ na wody Zatoki Perskiej. Udzia∏ w operacji w Iraku Êmig∏owcowiec zakoƒczy∏ w dniu 23 marca 1991 roku i nast´pnego dnia wraz z zespo∏em okr´tów desantowych przeszed∏ przez Kana∏ Sueski na Morze Âródziemne. W czerwcu 1994 roku Guam z∏o˝y∏ wizyt´ w brytyjskim porcie Southampton oraz francuskim Cherbourgu, gdzie wzià∏ udzia∏ w obchodach 50-tej rocznicy alianckiej inwazji na Normandi´. Wiosnà i wczesnym latem 1996 roku Êmig∏owcowiec bra∏ udzia∏ w operacji „Assured Response”. Pe∏ni∏ wówczas rol´ okr´tu flagowego zespo∏u, który os∏ania∏ personel ambasady i obywateli amerykaƒskich zagro˝onych w wyniku wojny domowej w Liberii. Âmig∏owcowiec dryfowa∏ w okolicach Monro-

vii, a zaokr´towane na nim pododdzia∏y piechoty morskiej znajdowa∏y si´ w sta∏ej gotowoÊci do interwencji. Ostatnim zadaniem, które wykonywa∏ Guam by∏o wsparcie misji Organizacji Narodów Zjednoczonych majàcej na celu inspekcj´ irackich instalacji wojskowych. Krótko po przybyciu Êmig∏owcowca w paêdzierniku 1997 roku, Irak udost´pni∏ w pe∏ni wszystkie swoje obiekty wojskowe. Wody Zatoki Perskiej okr´t opuÊci∏ w kwietniu 1998 roku. Âmig∏owcowiec zosta∏ wycofany ze s∏u˝by i skreÊlony z listy floty w dniu 25 sierpnia 1998 roku. Okr´t znalaz∏ si´ w sk∏adzie Suisun Bay Reserve Fleet w Benicia w stanie Kalifornia. Z listy floty rezerwowej Êmig∏owcowiec zosta∏ skreÊlony w dniu 14 grudnia 2000 roku, po czym przygotowano go do wype∏nienia misji okr´tu-celu. W dniu 16 paêdziernika 2001 roku eks-Êmig∏owcowiec zosta∏ zatopiony na pozycji 31°14’22’’N, 071°16’35’’W, w odleg∏oÊci 316 Mm na wschód – po∏udniowy-wschód od przylàdka Lookout w Nowej Karolinie. Guam ugodzi∏y pociski „Hellfire”, HARM i „Harpoon” oraz torpedy Mk 48 wystrzelone przez okr´ty i samoloty grupy bojowej lotniskowca John F. Kennedy (CV-67).

(ciàg dalszy nastàpi)

Guam na Morzu Âródziemnym w sk∏adzie VI Floty, 16.09.1988 r. Widoczna wyrzutnia rakiet przeciwlotniczych „Sea Sparrow” na rufowym, lewoburtowym sponsonie, gdzie wczeÊniej znajdowa∏y si´ dzia∏a kal. 76 mm. fot. zbiory Arhur D. Baker III

58

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Jan Radziemski

cz´Êç I

Radzieckie okr´ty podwodne t y p u Y a n k e e ( Pr o j e k t 6 6 7 ) Prototyp serii K-137 Leniniec w trakcie prób odbiorczych na Morzu Bia∏ym, grudzieƒ 1967 r.

fot. zbiory Siergiej Ba∏akin

KPZR, bardziej znanego z niekonwencjonalnych wystàpieƒ na forum ONZ i z dowcipów o kukurydzy. Znacznie mniej osób zna go jako zwolennika rakiet, w szczególnoÊci mi´dzykontynentalnych, oraz okr´tów podwodnych z uzbrojeniem rakietowym. Gensek, jak i kierowany przez niego Komitet Centralny, wywar∏ znaczne pi´tno na rozwoju strategicznych zbrojeƒ na morzu. Zresztà polityka – jak zobaczymy dalej – odegra∏a kluczowà rol´ w rozbudowie morskiego arsena∏u jàdrowego.

rzutni odpowiada∏y gabarytom wyrzutni kompleksu D-2. Alternatywny wariant przewidywa∏ zastosowanie rakiet na paliwo sta∏e kompleksu D-6. Zasadniczym argumentem przemawiajàcym za podj´ciem prac nad nowym typem nap´du rakiet by∏y nie najlepsze doÊwiadczenia z rakietami pierwszego pokolenia na paliwo ciek∏e. Te ostatnie okaza∏y si´ bardzo niebezpieczne dla okr´tu podwodnego ze wzgl´du na ∏atwoÊç eksplozji, po˝aru i toksycznoÊç. Innym wa˝nym argumentem na rzecz rakiet na paliwo sta∏e by∏ tzw. „mokry” start tych drugich. Oznacza∏o to, ˝e przed startem wyrzutni´ zape∏niano wodà. Operacj´ nale˝a∏o przeprowadziç tak,

Pojawienie si´ w 1955 r. radzieckiego okr´tu podwodnego B-67 z rakietami balistycznymi na pok∏adzie zapoczàtkowa∏o nowy etap wyÊcigu zbrojeƒ na morzu. W ciàgu niespe∏na siedmiu lat ZSRR wprowadzi∏ do linii 37 okr´tów podwodnych z tym uzbrojeniem1. Amerykanie poczàtkowo wi´kszà wag´ przywiàzywali do prób z pociskami-samolotami ni˝ do rakiet balistycznych bazujàcych na okr´tach podwodnych. Kiedy jednak poj´li zalety tego ostatniego rozwiàzania, w szybkim tempie zrealizowali program „Polaris”2. Zaowocowa∏ on wprowadzeniem do s∏u˝by w latach 1959-63 pierwszych dwóch serii OPARB. ¸àcznie tylko 10 jednostek wobec 37 radzieckich, ale za to na ich pok∏adach znajdowa∏o si´ 160 rakiet wobec 105 na okr´tach przeciwnika. W roku 1963 w USA rozpocz´to budow´ 31-okr´towej serii typu Lafayette, ukoƒczonej w 1967. W krótkim stosunkowo czasie Amerykanie uzyskali znacznà przewag´ nad swoim rywalem. Wszystkie jednostki USA dysponowa∏y nap´dem jàdrowym i zabiera∏y na pok∏ad po 16 pocisków balistycznych startujàcych spod wody. Nap´d tych rakiet stanowi∏y silniki na paliwo sta∏e. By∏y zatem bezpieczniejsze i posiada∏y wi´kszy zasi´g. Przy „Polarisach” radzieckie R-11FM i R-13 ze swoimi parametrami prezentowa∏y si´ nader skromnie3. Dowództwo floty radzieckiej zdawa∏o sobie spraw´ z technologicznego zapóênienia. Dysponowa∏o ono jednak sporym atutem w postaci... Nikity Siergiejewicza Chruszczowa – Sekretarza Generalnego KC

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

Geneza projektu 667A (Yankee) Pierwsze prace projektowe nad OPARB drugiego pokolenia podj´to jeszcze w koƒcu lat pi´çdziesiàtych. Pierwotnie pojawi∏ si´ projekt oznaczony numerem 667 jako rezultat prac konkursowych w 1958 r.4. Okr´t poczàtkowo zamierzano wyposa˝yç w trzy rakiety skrzydlate P-100, ale ju˝ wkrótce w 7-letnim programie budownictwa okr´towego (1959-1965) figurowa∏ jako podstawowy nosiciel rakiet balistycznych R-21. Projektem zajmowa∏ si´ A. S. Kassacier – g∏ówny konstruktor z CKB-18. Przedstawi∏ on w 1960 r. gotowy projekt techniczny okr´tu. G∏ównà przeszkodà w jego realizacji okaza∏o si´ zastosowanie zbyt skomplikowanych i zawodnych urzàdzeƒ startowych. Cztery zdwojone obrotowe wyrzutnie startowe typu SM-95 opracowano w CKB-34. Mia∏y byç rozmieszczone poza kad∏ubem sztywnym po jego bokach. Przed startem rakiet wyrzutnie obraca∏y si´ o 90° ustawiajàc pionowo. Rozmiary wy-

1. By∏y to okr´ty trzech ró˝nych typów. Okr´ty projektu W611 i AW611 zosta∏y przebudowane z du˝ych klasycznych okr´tów podwodnych projektu 611 (Zulu). Nast´pna seria 23 okr´tów podwodnych projektu 629 (Golf) zosta∏a specjalnie zaprojektowana i zbudowana jako nosiciele rakiet balistycznych. Mia∏y one jednak klasyczny nap´d diesel-elektryczny. Kolejne okr´ty projektu 658 (Hotel) reprezentowa∏y pierwsze pokolenie radzieckich OPARB. 2. W listopadzie 1955 r., po wstrzymaniu prac nad samolotami-pociskami zorganizowano wspólnà grup´ roboczà lotnictwa i marynarki, której zlecono zbadanie mo˝liwoÊci adaptacji pocisku rakietowego „Atlas” dla potrzeb marynarki wojennej. Jednak˝e grup´ t´ doÊç szybko rozwiàzano i powo∏ano w jej miejsce nowà, pod kierownictwem admira∏a Roborna. Powierzono jej prace nad systemem rakietowym „Polaris” dla si∏ morskich. Jeszcze w 1955 r. program „Polaris” zostaje oficjalnie uznany za priorytetowy o znaczeniu narodowym. Ju˝ w 1957 r. nad jego realizacjà pracowa∏o 20 tysi´cy zak∏adów i ok. 100 000 ludzi. 3. Rakiety R-11FM i R-13 nap´dzane by∏y silnikami na ciek∏e paliwo i mog∏y byç wystrzeliwane tylko z po∏o˝enia nawodnego nosiciela. Dysponowa∏y zasi´giem 150 i 600 km, wobec 2 160 km amerykaƒskich rakiet „Polaris” A-1. 4. wg 50 liet KB „Arsena∏” im. M. W. Frunze, „Newskij Bastion” 1991 nr 1 s. 70.

59

Okr´ty podwodne typu Yankee aby okr´t pozosta∏ na tej samej g∏´bokoÊci. Wymaga∏o to przetaczania wody ze zbiorników do czasu, a˝ wyrzutnia zape∏ni si´ i ciÊnienie w niej zrówna si´ z zaburtowym. „Mokry” start mia∏ dwa przykre nast´pstwa. Po pierwsze – wyd∏u˝a∏ czas przygotowaƒ do startu. Po drugie, zwi´ksza∏ szumy emitowane przez okr´t. Wymienione przyczyny by∏y wystarczajàce do tego, aby podjàç trud skonstruowania nowego rodzaju silników. Prace poprzedzone zosta∏y uchwa∏à KC KPZR i RM ZSRR z 5 wrzeÊnia 1958 r. Zobowiàzywa∏a ona odpowiednie komitety dzia∏ajàce przy radzieckim rzàdzie do przeprowadzenia prac naukowo-badawczych i doÊwiadczalno-konstruktorskich nad stworzeniem kompleksu rakietowego z silnikami na paliwo sta∏e i startujàce z zanurzonego okr´tu podwodnego. Prace nad kompleksem oznaczonym kodem D-6 powierzono CKB-7 z g∏ównym konstruktorem P. A. Tiurynem na czele. Przed tym ostatnim postawiono zadanie skonstruowania rakiety o zasi´gu co najmniej 800 km z mo˝liwoÊcià zwi´kszenia go do 2 500 km. Kompleks D-6 zamierzano tak˝e zainstalowaç na okr´tach podwodnych projektów 629 i 658. Odpowiednie dzia∏ania w tym zakresie podj´∏y CKB-16 i CKB-18 z g∏ównymi konstruktorami N. N. Isaninem i I. B. Michaj∏owem. Rakiety kompleksu D-6 miano wyposa˝yç w silniki na paliwo sta∏e zwane umownie „Nejlon”. Pod tym okreÊleniem kry∏y si´ dwa zasadniczo ró˝ne typy paliwa. Paliwo „Nejlon-B” oparte na komponentach prochów artyleryjskich i mieszanina paliwa sta∏ego „Nejlon-S”. Na bazie obu typów paliwa opracowano siedem wariantów rakiety5. Harmonogram prac nad kompleksem D-6 przewidywa∏ zakoƒczenie wszystkich niezb´dnych prób i eksperymentów w 1962 r. Przyj´te metody i tok robót by∏y analogiczne jak dla kompleksu D-4. W listopadzie 1959 ukoƒczono projekt wst´pny kompleksu. Jeszcze w tym samym roku J. F. Jewgrafow przygotowa∏ wst´pny projekt przezbrojenia okr´tu podwodnego projektu 629. Okr´t mia∏ byç wykorzystany do prób z nowymi rakietami. W nast´pnym roku projekt techniczny wspomnianej jednostki oznaczonej symbolem 629 D-6 by∏ gotowy. W tym samym czasie pod kierunkiem tego samego konstruktora wykonano projekt przezbrojenia kolejnego okr´tu. Tym razem by∏ to okr´t podwodny 613 D-6. Ten sam zespó∏ wykona∏ tak˝e dokumentacj´ technicznà zanurzajàcego si´ stendu PSD-6. W tym te˝ okresie, na poligonie floty nr 55 pod Leningradem, trwa∏y próby z silnikami na paliwo sta∏e.

60

Tymczasem ukaza∏o si´ nowe postanowienie KC KPZR i RM ZSRR Nr 656-267 z dnia 18 czerwca 1960 r. Nawiàzujàc do postanowienia z 1958 r. polecono opracowaç kompleks D-6 (dla okr´tów podwodnych projektów: 629, 658 i 667) na paliwo sta∏e „Nejlon-S”. Termin ukoƒczenia projektów technicznych okr´tów wyznaczono na IV kwarta∏ 1962 r. Ten sam dokument okreÊli∏ nowy zasi´g kompleksu na 1100 km. Poczàtek prób w locie z okr´tu podwodnego projektu 629D zaplanowano na III kwarta∏ 1962 r. Przygotowaniem rakiet do prób zajà∏ si´ Zak∏ad nr 7 (Paƒstwowy Komitet Techniki Obronnej). Wyprodukowa∏ ich szeÊç dla prób ze stendu PSD-6 i tyle samo dla okr´tu podwodnego 613 D-6. Dalsze eksperymenty planowano przeprowadziç z okr´tu 629B budowanego w stoczni nr 402 w Siewierodwinsku. Próbne strzelania makiet zarówno ze stendu jak i okr´tu podwodnego 613 D-6 zakoƒczy∏y si´ niepomyÊlnie. Projektanci mieli spore problemy z osiàgni´ciem stabilnoÊci pracy silnika. Dodatkowà trudnoÊcià sta∏o si´ zapewnienie rakietom odpowiednich warunków przechowywania w szybach wyrzutni okr´towych. W konsekwencji dalsze prace nad kompleksem D-6 wstrzymano. Warto przy tym wspomnieç, ˝e równolegle w CKB-7 eksperymentowano z innà rakietà na paliwo sta∏e kompleksu D-5 (drugiego z kolei o tym samym oznaczeniu) o zasi´gu 1 500-2 000 km. Mia∏a ona wejÊç na uzbrojenie szybkich okr´tów podwodnych projektowanych na bazie typu 661. W tym samym 1961 r. zacz´to prace nad nowym wariantem wyrzutni okr´towych, z rakietami rozmieszczonymi w pionowych sta∏ych wyrzutniach. Po rezygnacji z uzbrojenia w rakiety R-21 i przerwaniu prac nad kompleksem D-6 podj´to decyzj´ o skorygowaniu programu budowy okr´tów. Na mocy decyzji RM ZSRR z 21 czerwca 1961 r. w CKB-18, tym razem pod kierunkiem S. N. Kowaliowa, przystàpiono do konstruowania praktycznie od nowa okr´tów oznaczonych symbolem 667A.

Kompleks D-7 – radziecka odpowiedê na „Polarisy” Amerykaƒskie sukcesy w konstrukcji rakiet na paliwo sta∏e nie pozosta∏y bez echa. Dotychczasowe wysi∏ki Rosjan rozproszone po ró˝nych biurach projektowych i instytutach postanowiono uporzàdkowaç. Odpowiednia uchwa∏a KC KPZR i RM ZSRR z 4 kwietnia 1961 r. uruchomi∏a kompleksowy program zunifikowanych rakiet na paliwo sta∏e. Postanowiono skoncentrowaç wysi∏ki najwa˝niejszych biur konstrukcyjnych,

m.in.: S.P. Korolewa, W.P. Makiejewa, P.A. Tiuryna i M.J. Cirulnikowa, na skonstruowaniu ca∏ej rodziny rakiet typu RT, w tym morskiego wariantu RT-15M. Arbitralnà decyzjà politycznà rozdzielono zadania pomi´dzy poszczególne biura. CKB-7 powierzono skonstruowanie rakiety R-15 (8K 96) dla rakietowych wojsk strategicznych. Przekazanie prac nad rakietà R-15M (kompleks D-7) SKB-385 nie by∏o dobrym pomys∏em. Biuro Makiejewa nie mia∏o bowiem doÊwiadczenia w konstruowaniu rakiet na paliwo sta∏e6. Rakieta RT-15M (4K 22), podobnie jak rakieta kompleksu D-6, mia∏a dwa stopnie. Du˝à trudnoÊç sprawia∏ konstruktorom warunek zmieszczenia jej w gabarytach wyrzutni dla rakiet R-21. Opornie przebiega∏y prace nad silnikami i paliwem sta∏ym dla nich. W zwiàzku z niskà efektywnoÊcià paliwa sta∏ego, które mog∏o byç produkowane w tym samym czasie, zasi´g rakiety nie przekracza∏ 1 500 km. Wymienione trudnoÊci spowodowa∏y wstrzymanie robót z rakietà R15M, a nast´pnie ca∏kowite ich przerwanie na mocy decyzji Komisji Wojskowo-Przemys∏owej przy RM ZSRR z dnia 24.03.1964 r. Podobnym rezultatem zakoƒczy∏a si´ równie˝ próba „zmarynizowania” opracowywanej przez NII-1 pod kierunkiem A. D. Nadiradze rakiety na paliwo sta∏e rodziny „Temp”. Mia∏a ona trafiç na wyposa˝enie okr´tów podwodnych projektów 629, 658 i 667. Schemat startu tej rakiety przypomina∏ niemiecki projekt Lafferenz z czasów II wojny Êwiatowej. Rakieta mia∏a si´ mieÊciç w kontenerze odpornym na wysokie ciÊnienie, wynurzajàcym si´ w celu odpalenia rakiety. Ze wzgl´du na anachroniczny ju˝ w tym czasie typ startu oraz niewystarczajàcy zasi´g 1000 km projekt zarzucono 7.

Do gry przyst´puje Makiejew z R-27 Przewidujàc fiasko prac nad rakietami na paliwo sta∏e, Makiejew i jego SKB-385 kontynuowali prace nad rakietà na paliwo ciek∏e dla kompleksu D-5 8. Odbywa∏y si´ one pod has∏em stworzenia przeciwokr´towych balistycznych rakiet z g∏owicà samonaprowadzajàcà si´, które mia∏y wejÊç na uzbrojenie nowego ma∏ego atomowego okr´tu podwodnego. Mia∏ to byç projekt 705B konstruowany przez M. G. Rusanowa w SKB-143 na bazie zautomatyzowanego AOP projektu 705K (póêniej oznaczonego kodem 687). 5. wg M. A. Sakowicz, S∏awnoje diesiatiletije morskogo rakietostrojenija, „Tajfun” 2000 nr 5 s. 16. 6. tam˝e s. 16. 7. wg M. A. Sakowicz op. cit. s. 16 8. Pod indeksem D-5 realizowano w ciàgu kilku lat trzy ró˝ne projekty rakiet.

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Okr´ty podwodne typu Yankee

Charakterystyka kompleksów rakietowych projektowanych dla OPARB 667A Parametry Masa startowa (t) Wymiary rakiety (m): d∏ugoÊç Êrednica Masa g∏owicy (t) Maksymalny zasi´g (km) Wymiary wyrzutni (m): d∏ugoÊç Êrednica Projektowany przez Makiejewa wariant rakiety mia∏ stanowiç konkurencj´ nie dla RT-15M, ale dla rakiety skrzydlatej P-6 opracowywanej przez W. N. Cze∏omieja w OKB-52. Jej g∏ównym zadaniem mia∏o byç ra˝enie grup lotniskowcowych. W odró˝nieniu od P-6 zasi´g przeciwokr´towej rakiety balistycznej pozwala∏ jej nosicielowi atakowaç przeciwnika bez potrzeby wchodzenia w stref´ ochrony lotniskowca. Prace nad ma∏ogabarytowà przeciwokr´towà balistycznà rakietà przynios∏y obiecujàce rezultaty i to ju˝ pod koniec 1961 r. pozwoli∏o konstruktorowi przedstawiç Flocie i RM ZSRR projekt stworzenia w pierwszym etapie ma∏ogabarytowej jednostopniowej morskiej rakiety strategicznej – godnej konkurentki dla amerykaƒskich rakiet typu „Polaris”. Pomys∏ uzyska∏ aprobat´ i 24.04.1962 r. RM ZSRR podj´∏a uchwa∏´ o rozpocz´ciu prac nad kompleksem D-5 z rakietà R-27, która otrzyma∏a póêniej indeks RSM-25. Wspomnianà uchwa∏à dokonano podzia∏u prac pomi´dzy nast´pujàce organizacje: • rakieta i kompleks D-5 – odpowiedzialne SKB-385, g∏ówny konstruktor W. P. Makiejew, • system kierowania rakietà – NII-592, g∏ówny konstruktor N. A. Sejmichatow, • projekt zanurzajàcego si´ stendu i eksperymentalnego okr´tu podwodnego do prób kompleksu D-5 – CKB-16, g∏ówny konstruktor N. N. Isanin, • rozmieszczenie kompleksu D-5 na okr´cie podwodnym projektu 667A – CKB-18, g∏ówny konstruktor S. N. Kowaliow, • rozmieszczenie kompleksu D-5 na okr´cie podwodnym projektu 705B – SKB-143, g∏ówny projektant M. G. Rusanow 9. JednoczeÊnie w uchwale okreÊlono graniczne rozmiary rakiety: d∏ugoÊç – 8,7 m, Êrednica – 1,4 m. Pozwala∏y one na umieszczenie rakiety w szybach wyrzutni o wymiarach odpowiednio 9,5 m i 1,7 m, projekto-

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

D-6 26

Nazwa kompleksu D-7 17,5

D-8 42,3

14,5 1,7 1,2 1 100

10,44 1,56 0,61 2 000

16,7 2,0 0,75 11 000

– –

– –

20,5 2,8

wanych dla okr´tów podwodnych 705B i 667A. Mimo mniejszych rozmiarów kompleksu D-5 w odniesieniu do D-7, na okr´tach projektu 667A mog∏o si´ zmieÊciç tylko 14 wyrzutni. Wynika∏o to z koniecznoÊci rozmieszczenia rozbudowanych systemów obs∏ugi rakiet na ciek∏e paliwo. 15 lutego 1963 r. dokonano korekty gabarytów rakiety, zwi´kszajàc jej d∏ugoÊç o 20 cm, a Êrednic´ do 1,5 m, bez zmiany rozmiarów wyrzutni. W zwiàzku z zastosowaniem ca∏kiem nowych stabilizowanych komponentów paliwa zasi´g rakiety wzrós∏ do 2 500 km dla rakiety strategicznej i 1 100 km dla wersji przeciwokr´towej. Lotne próby rakiety z g∏owicà niekierowanà planowano na pierwsze pó∏rocze, a z g∏owicà samonaprowadzajacà si´ na koniec 1964 r. W drugiej po∏owie 1962 r. w CKB-16 pod kierunkiem J. E. Jewgrafowa rozpocz´to prace nad projektem zanurzajàcego si´ stendu PSD-5, przeznaczonego do prób startowych rakiety R-27. Po ukoƒczeniu tej dokumentacji zacz´to pracowaç nad dokumentacjà technicznà i roboczà przebudowy okr´tu podwodnego S-229, wczeÊniej ju˝ zaadaptowanego dla prób z kompleksem D-7. Z powodu licznych korekt dokumentacji stendu i okr´tu podwodnego, stend by∏ gotowy do prób dopiero w sierpniu 1965 r. W tym te˝ czasie przygotowano makiety rakiet. We wrzeÊniu 1965 r. przeprowadzono dwa starty rakiet, przy czym okaza∏o si´, ˝e ciÊnienie w szybie podczas startu silnika i szybkoÊç wychodzenia rakiety znacznie przewy˝szajà za∏o˝enia projektowe. Problem zosta∏ rozwiàzany poprzez wyd∏u˝enie szybu wyrzutni o 38 cm. Podczas próbnych startów przeprowadzono wiele unikalnych eksperymentów. Po raz pierwszy w Êwiatowej praktyce w czasie startów symulowano prawdopodobne uszkodzenie silnika rakiety lub uszkodzenie dna mi´dzyzbiornikowego korpusu rakiety10. Eksperymenty kontynuowano w marcu i kwietniu 1967 r. ze zmodernizowanej wy-

rzutni z pomyÊlnym rezultatem. Dzi´ki temu w styczniu 1967 r. przystàpiono do prób z przebudowanego okr´tu podwodnego S-229 projektu 613 D-5. Pierwszy start odby∏ si´ 18 stycznia. Okr´t porusza∏ si´ z pr´dkoÊcià 3 w´z∏ów na g∏´bokoÊci 45 m. Falowanie morza wynosi∏o 3° B, a wiatr nie przekracza∏ 7-8° B. Próba zakoƒczy∏a si´ pomyÊlnie w odró˝nieniu od nast´pnej z dnia 30 tego˝ miesiàca. Kolejna próba z 9 lutego zakoƒczy∏a si´ po∏owicznym sukcesem. Rakieta wystartowa∏a normalnie, ale z powodu usterki aparatury telemetrycznej nie uda∏o si´ zarejestrowaç parametrów lotu. Ostatni, szósty start nastàpi∏ 10 sierpnia i by∏ udany. Bardziej z∏o˝onym zadaniem okaza∏o si´ skonstruowanie przeciwokr´towego wariantu rakiety R-27K (4K 18). Z powodu trudnoÊci w przygotowaniu niezawodnego systemu celowania i samonaprowadzania si´ prace przerwano na kilka lat. Dopiero pod koniec 1967 r. dowódca MW ZSRR zatwierdzi∏ za∏o˝enia taktyczno-techniczne okr´tu podwodnego projektu 605 (przebudowany okr´t podwodny typu Golf) przeznaczonego do prób lotno-konstruktorskich rakiety R-27K. Wybiegajàc nieco do przodu mo˝na powiedzieç, ˝e epizod z R-27K mocno si´ wyd∏u˝y∏ w czasie. W 1969 r. opracowano projekt techniczny przebudowy (g∏ówny konstruktor W. W. Borisow). MW wyznaczy∏a do przebudowy okr´t podwodny K-102, który dopiero w 1973 r. zosta∏ przygotowany do przyj´cia kompleksu D-5. Rakiet´ R-27K przyj´to do próbnej eksploatacji w 1974 r., jednak nie wesz∏a na uzbrojenie OPARB projektu 667A. Jedynym nosicielem tej broni pozosta∏ wi´c tylko K-102. Przyj´cie propozycji Makiejewa uzbrojenia budowanych okr´tów w rakiety R-27 9. wg W. I. ˚arkow, Ro˝dienije morskogo strategiczeskogo szczita Rossiji, „Sudostrojenije” 1998 nr 1 ss. 125-126. 10. wg N. Tambu∏ow, A. Szalniew, Razwitije startowych sistiem w rakietnych komplieksach, „Morskoj Sbornik” 1995 nr 12 s. 17.

61

Okr´ty podwodne typu Yankee kompleksu D-5 spowodowa∏o koniecznoÊç przeprowadzenia zasadniczych zmian projektu 667A. CKB-18 opracowa∏o projekt techniczny nowego okr´tu. Przy tej okazji uda∏o si´ zwi´kszyç liczb´ zabieranych rakiet do 16 sztuk. Wykorzystano w tym celu pomys∏ biura konstrukcyjnego Isajewa, polegajàcy na „utopieniu” silnika rakiety w zbiorniku paliwa i wype∏nieniu utleniaczem lub paliwem przedzia∏u ogonowego rakiety. Zastosowano wiele nowych rozwiàzaƒ powsta∏ych w biurze Makiejewa – zmniejszajàcych w konsekwencji rozmiary rakiety. Nale˝a∏y do nich m.in.: po∏àczenie funkcji kilku urzàdzeƒ w jednym elemencie, spawany, nierozdzielany korpus rakiety bardziej wytrzyma∏y i dajàcy obni˝enie masy oraz mo˝liwoÊç zabierania wi´kszej iloÊci paliwa. Zastosowanie nowego typu urzàdzeƒ startowych i amortyzujàcych zaowocowa∏o zmniejszeniem szybów startowych. Przestrzeƒ pomi´dzy rakietà a Êcianami szybu wyrzutni zmniejszy∏a si´ w ten sposób a˝ 4-krotnie. Nale˝y przy tym dodaç, ˝e zmiany w konstrukcji okr´tu wprowadzono w ekspresowym tempie, gdy˝ stopieƒ gotowoÊci pierwszego okr´tu serii osiàgnà∏ w tym czasie 30%. Poniewa˝ nie zmieniono terminu przekazania okr´tu flocie, trzeba by∏ pospiesznie przeprojektowywaç wyrzutnie, a tak˝e wnieÊç zmiany do konstrukcji przedzia∏u rakietowego. Jak póêniej obliczono, trzeba by∏o na nowo sporzàdziç ponad 2 tysiàce arkuszy planów i dokumentacji. Przy okazji mo˝na wspomnieç o kolejnym niezrealizowanym projekcie okr´tu, który mia∏ byç nosicielem kompleksu D-5. Projektowano go na poczàtku lat szeÊçdziesiàtych w znanym nam SKB-143. Projekt otrzyma∏ poczàtkowo kod 671B (od okr´tu bazowego projektu 671), póêniej zmieniony na 679. Jednak˝e prace nie przekroczy∏y stadium projektu wst´pnego. Podobnie jak w przypadku 687, pierwszeƒstwa udzielono projektowi 667. Pe∏nowymiarowe lotne próby rakiety R-27 przeprowadzono we Flocie Pó∏nocnej na g∏ównym okr´cie serii K-137. Strzelania z K-137 odbywa∏y si´ z g∏´bokoÊci 40-50 metrów. czas przygotowaƒ przedstartowych wynosi∏ oko∏o 10 minut. Postanowieniem RM ZSRR Nr 162-164 z dnia 13 marca 1968 r. kompleks D-5 z rakietà R-27 (4K 10) przyj´to na uzbrojenie MW ZSRR.

Paêdziernikowej, tempo prac by∏o bardzo du˝e. Zdarza∏y si´ okresy czasu, gdzie na okr´cie pracowa∏o jednoczeÊnie prawie 800 stoczniowców. Na budowniczych wywierano ciàg∏à presj´, straszàc ich kontrolà Komitetu Centralnego. Mimo to w poczàtkowym okresie budowy zdarza∏y si´ powa˝ne usterki11. 25 lipca 1966 r. okr´t wyprowadzono z hali monta˝owej do suchego doku, który zacz´to nape∏niaç wodà 28 sierpnia tego˝ roku. Wodowanie odby∏o si´ 11 wrzeÊnia 1966 r., natomiast 6 lipca nast´pnego roku zakoƒczono próby na uwi´zi. W mi´dzyczasie okr´t odwiedzili najwy˝si dostojnicy partyjni i paƒstwowi z L. Bre˝niewem i A. Kosyginem na czele. 9 lipca tego roku podniesiono bander´ wojennà i okr´t rozpoczà∏ próby w morzu. Z udzia∏em g∏ównego konstruktora odby∏y si´ próby pr´dkoÊci, na których okr´t osiàgnà∏ 28,3 w´z∏a przy pe∏nej mocy reaktora. By∏o to ponad 3 w´z∏y wi´cej ni˝ planowano. 6 wrzeÊnia 1967 r. wystrzelono pierwszà rakiet´ R-27, natomiast w paêdzierniku tego roku odpalono pierwszà salw´ czterech rakiet. 5 listopada 1967 r. uroczyÊcie podpisano akt przej´cia okr´tu i wszed∏ on do s∏u˝by we Flocie Pó∏nocnej ZSRR. W latach 1964-1972 stocznia nr 402 w Siewierodwinsku zbudowa∏a 24 okr´ty. Pozosta∏e 10 jednostek budowano w stoczni nr 199 w Komsomolsku nad Amurem. Pierwszy okr´t dla Floty Oceanu Spokojnego – K-399 (numer stoczniowy 151) – rozpocz´to 23 lutego 1968, a wi´c ponad 3 lata póêniej ni˝ w Siewierodwinsku. 14 czerwca nast´pnego roku okr´t wyprowadzono z hali monta˝owej. Próby na uwi´zi zacz´∏y si´ 7 lipca 1969 r. i trwa∏y do 4 wrze-

Ênia 1969, w∏àczajàc w to kompleksowe próby si∏owni jàdrowej. Nast´pnie okr´t przeszed∏ do bazy odbiorczej i po odbyciu prób morskich 24 grudnia 1969 r. przekazano go WMF. W trakcie budowy okr´tu na Dalekim Wschodzie musiano rozwiàzaç wiele specyficznych problemów stoczni w Komsomolsku. M.in. ze wzgl´du na du˝e zanurzenie okr´t nie móg∏ byç wodowany w suchym doku. Zamiast tzw. „mokrego” wodowania, kiedy dok zape∏nia∏ si´ wodà, a okr´t wyp∏ywa∏ po wodzie, zastosowano tzw. „suchy” wariant, w którym okr´t wyprowadzono z hali monta˝owej na wózkach po estakadzie do specjalnie w tym celu zbudowanego p∏ywajàcego doku transportowego Amur. Operacja za∏adunku by∏a niebezpieczna z uwagi na mo˝liwoÊç przecià˝enia i uszkodzenia poszczególnych sekcji kad∏uba. Poradzono sobie z tym problemem konstruujàc specjalny system hydrauliczny, który kompensowa∏ du˝à deformacj´ korpusu doku transportowego. ¸àcznie w ciàgu 10 lat w obu stoczniach zbudowano 27 okr´tów typu 667A i siedem wg ulepszonego projektu 667AU (K-219, K-228, K-252, K-430, K-436, K-446 i K-451)12. Rocznie przekazywano flocie Êrednio 6 11. W czasie prób hydraulicznych sekcji dziobowej kad∏uba K-137 wykryto w odlewach zr´bnic szczeliny du˝ej szerokoÊci. Usterka wczeÊniej nie ujawniona mog∏a mieç bardzo powa˝ne konsekwencje w czasie eksploatacji okr´tu. 12. wg S. S. Bierie˝noj, Atomnyje podwodnyje ∏odki WMF SSSR i Rossiji, Moskwa 2001 ss. 57-64. Te same jednostki wymienia równie˝ J. W. Apa∏kow, Korabli WMF SSSR T 1 cz. 1 Podwodnyje ∏odki, Sankt Petersburg 2002 s. 12. Natomiast A. S. Paw∏ow w swojej pracy Warships of the USSR and Russia 1945-1995, London 1997 s. 33 wymienia dziewi´ç okr´tów. Obok wy˝ej wymienionych na tej liÊcie znalaz∏y si´ jeszcze K-241, K-245 i K-444, nie ma na niej za to K-252.

Niezby dobrej jakoÊci, lecz bardzo interesujàca fotografia jednego z okr´tów w doku stoczniowym. fot. zbiory Ota Janecek

Przebieg budowy i prób morskich Pierwszy okr´t serii K-137 (numer stoczniowy 420) rozpocz´to budowaç 9 listopada 1964 r. w stoczni numer 402 w Siewierodwinsku. Poniewa˝ okr´t planowano wprowadziç do s∏u˝by w 50 rocznic´ Rewolucji

62

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Okr´ty podwodne typu Yankee

K-137 w trakcie prób odbiorczych, uwag´ zwraca nie pomalowany kad∏ub okr´tu.

okr´tów podwodnych. By∏o to mo˝liwe dzi´ki zastosowaniu potokowej metody budowy w zakrytych halach monta˝owych. Np. w SMP w Siewierodwinsku budowano jednoczeÊnie do 8 jednostek. By∏o to niespotykane dotychczas tempo budowy tego typu okr´tów. Wyglàd zewn´trzny podwodnych krà˝owników projektu 667A przypomina∏ amerykaƒskie jednostki typu George Washington i stàd na Zachodzie nazwano je po prostu „Yankee”. Marynarze floty radzieckiej ochrzcili je po swojemu mianem „Wania Waszyngton”, a kiedy amerykaƒskie odpowiedniki wycofano ze s∏u˝by, nazywano je pieszczotliwie „annuszkami”, „azami” lub „azuchami”13. W oficjalnych dokumentach nowe OPARB okreÊlano jako atomowe okr´ty podwodne projektu 667A kod „Nawaga”. Natomiast jednostki zbudowane w Komsomolsku nad Amurem oznaczano kodem „Nalim”. Poczàtkowo by∏y klasyfikowane jako „kriejserskije podwodnyje ∏odki”. Od 1977 r. zaliczono je do rakietnych podwodnych „kriejsierow strategiczeskogo naznaczenija”, a od 1992 r. klasyfikowano jako „rakietnyje podwodnyje ∏odki strategiczeskogo naznaczenija”.

Konstrukcja okr´tu Kad∏ub Okr´t mia∏ dwa kad∏uby o wypornoÊci nawodnej 7 850 ton i 10 100 ton w zanurzeniu14. Kad∏ub sztywny wykonano w formie cylindrycznej o Êrednicy 9,4 m z cz´Êcià dziobowà owalnà oraz wrzecionowatà rufà.

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

Przy monta˝u kad∏uba zastosowano system wiàzaƒ wzd∏u˝nych sprawdzony na wczeÊniejszym typie 658. Kad∏ub sztywny okr´tu zbudowano ze stali AK-29 o gruboÊci 40 mm. Wr´gi kad∏uba sztywnego wykonano z symetrycznych profili o przekroju dwuteownika wysokoÊci 330 mm. Grodzie wodoszczelne wykonano tak˝e ze stali AK-29 o gruboÊci 12 mm. Kad∏ub lekki i wzmacniajàce go wiàzania wykonano ze stali JUZ15. Kad∏ub sztywny pokryty zosta∏ dêwi´koch∏onnà gumà. Natomiast kad∏ub lekki pokryto nierezonansowym przeciwhydrolokacyjnym i dêwi´koch∏onnym tworzywem.

fot. zbiory Siergiej Biere˝noj

Fundamenty mechanizmów g∏ównych i pomocniczych pokryto t∏umiàcà drgania gumà. Kad∏ub dzieli∏ si´ na dziesi´ç przedzia∏ów wodoszczelnych I – torpedowy, II – akumulatorów i mieszkalny, III – pomost dowodzenia, IV i V przedzia∏y rakietowe, VI – diesel-generatorów, VII – reak13. „Aza” – to dawna cerkiewno-s∏owiaƒska nazwa litery „a”. 14. wg J. W. Apa∏kow, op. cit. s. 9, natomiast W. P. Kuzin, W. I. Nikolskij, Wojenno-morskoj f∏ot SSSR 1945-1991, Sankt Petersburg 1996, s. 58 podajà odpowiednio 7 766 i 11 500 ton, zaÊ A. S. Paw∏ow w cytowanej ju˝ pracy na s. 33 wypornoÊç podwodnà projektu 667A ocenia na 9 300 ton. 15. wg W. P. Kuzin, W. I. Nikolskij, op. cit. s. 52.

Podstawowe dane taktyczno-techniczne proj. 667A WypornoÊç (t): nawodna podwodna Wymiary (m): d∏ugoÊç maks. szerokoÊç maks. zanurzenie (Êred.) G∏´bokoÊç zanurzenia maks. (m) Moc si∏owni (kM) Pr´dkoÊç (w): nawodna podwodna Uzbrojenie: rakietowe torpedowe (liczba x kaliber w mm) AutonomicznoÊç (doby) Za∏oga

7 850 10 100 128,0 11,7 7,9 400 2 x 20 000 16,5 27 16 rb R-27 (R-27U) 4 x 533, 2 x 400 70 114

63

Okr´ty podwodne typu Yankee torów, VIII i IX przedzia∏y turbin, X – elektromotorów. Mocna budowa kad∏uba pozwala∏a okr´towi zanurzaç si´ na g∏´bokoÊç roboczà 320 m i maksymalnà 400 m. Architektura cz´Êci nawodnej, a w szczególnoÊci kiosk okr´tu ze sterami, a za nim lekki garb kryjàcy 16 wyrzutni po 8 w ka˝dym rz´dzie rozmieszczonych w osi okr´tu, bardzo przypomina∏y okr´ty amerykaƒskie, stàd zapewne okreÊlenie, ˝e sà one odpowiedzià dla George Washingtona. Sporo uwagi poÊwi´cono warunkom bytowym za∏ogi, której zapewniono miejsca w kajutach lub kilkuosobowych kubrykach. Obok mesy oficerskiej, po raz pierwszy na okr´cie podwodnym pojawi∏a si´ równie˝ jadalnia dla podoficerów. T´ ostatnià mo˝na by∏o równie˝ wykorzystywaç jako sal´ sportowà lub kino. Ka˝dy przedzia∏ posiada∏ autonomiczny system klimatyzacji. Pomieszczenia komunikacyjne w cz´Êciach mieszkalnych okr´tu wy∏o˝ono specjalnymi panelami maskujàcymi przewody i instalacje tak charakterystyczne dla wn´trz okr´tów podwodnych. Zadbano równie˝ o urzàdzenia demagnetyzujàce, wyposa˝ajàc okr´t w system aktywnej kompensacji pola elektromagnetycznego. Urzàdzenia nap´dowe Si∏ownia okr´tu zaprojektowana przez I.P. Jankiewicza sk∏ada∏a si´ z dwóch autonomicznych bloków lewej i prawej burty.

Ka˝dy blok zawiera∏ reaktor ch∏odzony wodà typu WM-2-4 o mocy cieplnej 89,2 MW i turbin´ parowà typu OK-700 z przek∏adnià TZA-635. Oba reaktory z generatorami pary mieÊci∏y si´ w oddzielnym VIII – przedziale, w dwóch pomieszczeniach jeden za drugim w osi symetrii okr´tu. Przy konstrukcji reaktora wykorzystano doÊwiadczenia w projektowaniu i eksploatacji reaktorów typu WMA oraz OK-150 lodo∏amacza Lenin. Projekt reaktora sporzàdzi∏o DoÊwiadczalne Biuro Projektowe Zak∏adów nr 92 (obecnie OKBM). G∏ównym projektantem by∏ NII Chimmasz (obecnie NIKIET). Projekt roboczy wszystkich zasadniczych cz´Êci reaktora i du˝ej cz´Êci systemu obiegu pierwotnego opracowa∏ OKBM przy udziale specjalistów NII Chimmasz16. Urzàdzenia te wyprodukowano w Zak∏adzie nr 92 w Gorki. Reaktory zastosowane na okr´tach podwodnych projektu 667A by∏y bardziej niezawodne, o wi´kszej ˝ywotnoÊci, a tak˝e mia∏y mniejsze rozmiary od poprzedników. Zastosowanie metody „rura w rurze” i ∏àczenie urzàdzeƒ w bloki pozwoli∏o ograniczyç liczb´ rurociàgów i armatur´ obwodu cyrkulacyjnego. Nowe g∏ówne turbiny parowe OK-700 wykonano w Zak∏adach im. Kirowa (g∏ówny konstruktor M. K. Blinow). Ró˝ni∏y si´ one od tych z okr´tów podwodnych I pokolenia blokowym wykonaniem oraz du˝à liczbà dublowanych urzàdzeƒ. Przy tym ka˝da turbina o mocy nominalnej

Nieustalona z nazwy jednostka proj. 667A w uj´ciu z lotu ptaka. Dobrze widoczne rozmieszczenie silosów pocisków balistycznych. fot. zbiory Ota Janecek

20 000 KM otrzymywa∏a par´ ze swojego reaktora z mo˝liwoÊcià krzy˝owego (naprzemiennego) systemu pracy17. Turbiny mieÊci∏y si´ w oddzielnych przedzia∏ach (w VIII – lewej i IX – prawej burty). Takie rozmieszczenie zabezpiecza∏o mo˝liwoÊç rozwini´cia pe∏nej pr´dkoÊci w razie po˝aru lub zatopienia jednego z przedzia∏ów turbinowych. Okr´t dysponowa∏ wspomagajàcà si∏ownià energetycznà wykorzystywanà do rozruchu i sch∏adzania si∏owni g∏ównej oraz dostarczania energii w razie awarii. Zapewnia∏a ona ponadto okr´towi nap´d w po∏o˝eniu nawodnym oraz pod „chrapami” (RPD). W sk∏ad si∏owni pomocniczej wchodzi∏y: 2 generatory diesla na pràd sta∏y typu DG-460 rozmieszczone w VI – przedziale, 2 grupy baterii akumulatorów o∏owiano-kwasowych po 112 elementów typu 48-SM w ka˝dej (obie grupy rozmieszczone w II – przedziale), 2 nawrotne silniki „skradania si´” typu PG-153 o mocy po 225 KW. Po raz pierwszy we flocie radzieckiej zastosowano system automatycznego kierowania okr´tem, zapewniajàcy zaprogramowanie kursu i g∏´bokoÊci zanurzenia. Dziobowe stery horyzontalne (podobnie jak w amerykaƒskich OPARB) umieszczono po obu stronach kiosku, co pozwala∏o okr´towi zmieniaç g∏´bokoÊç zanurzenia bez trymu na dziób. Innym novum by∏o zainstalowanie systemu elektromagnetycznego na pràd zmienny o napi´ciu 380 V. èród∏a energii – tak˝e po raz pierwszy – sk∏ada∏y si´ wy∏àcznie z niezale˝nych agregatów. Okr´t wyposa˝ono w dwie Êruby o obni˝onym poziomie wytwarzanych szumów. Dzi´ki urzàdzeniom nap´dowym du˝ej mocy okr´t móg∏ rozwijaç pr´dkoÊç 27 w´z∏ów pod wodà i 16,5 w´z∏a w po∏o˝eniu nawodnym. AutonomicznoÊç wynosi∏a 70 dób. Zastosowane w tych okr´tach, jak i poprzednich projektu 658, rozwiàzania nap´du za pomocà si∏owni dwu-reaktorowej i dwu-wa∏owej podyktowane by∏y szeregiem czynników. Po pierwsze, okr´ty stanowi∏y zbyt du˝y potencja∏ jàdrowy, aby ryzykowaç utrat´ mo˝liwoÊci poruszania si´. Po drugie, okr´ty patrolowa∏y rejony bardzo odleg∏e od rodzimych baz: nie mog∏y liczyç – w razie awarii – na jej szybkie usuni´cie przez okr´ty pomocnicze. Ponadto brakowa∏o w owym czasie koniecznej statystyki niezawodnoÊci si∏owni jàdrowych. Uzbrojenie rakietowe Podstawowe uzbrojenie okr´tów projektu 667A sk∏ada∏o si´ z 16 jednostopniowych 16. wg A. I. Kiriuszyn, F. M. Mitienkow, G. F. Nosow, I. W. Sierow, Atomnaja energietyka na s∏u˝bie WMF, „Sudostrojenije” 2001 nr 2 s. 82. 17. wg S. N. Kowaliow, O sozdaniji morskich strategiczeskich podwodnych si∏, „Sudostrojenije” 2001 nr 2 s. 20.

64

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

rys. Tomasz Grotnik

Okr´ty podwodne typu Yankee

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

65

Okr´ty podwodne typu Yankee

Porównanie podstawowych parametrów rakiet balistycznych ZSRR i USA Parametry Rok wejÊcia na uzbrojenie Masa startowa (t) Wymiary (m): d∏ugoÊç Êrednica Maksymalny zasi´g (km) Liczba stopni Liczba g∏owic Moc g∏owicy (Mt) Ârednie odchylenie od celu (km) Typ silnika

R-27 1968 14,2

ZSRR R-27U (Mod. 1/Mod. 2) 1973/74 14,2

Polaris A-3 1964 16,3

Posejdon C-3 1971 29,5

8,89 1,5 2 500 1 1 1,0 1,3/3,0 na paliwo ciek∏e

8,89/9,65 1,5 3 000/2 500 1 1/3 1,0/0,2 1,3 na paliwo ciek∏e

9,45 1,37 4 600 2 1/3 1,0/0,2 0,9 na paliwo sta∏e

10,38 1,88 4 600 2 14/10 0,04/0,1 0,45 na paliwo sta∏e

rakiet balistycznych R-27 (4K 10), póêniej okreÊlanych jako RSM-25, a w kodzie NATO oznaczonych symbolem SS-N-6 „Serb”. Rakieta R-27 mog∏a przenosiç monoblokowà g∏owic´ bojowà o mocy 1 MT i wadze 650 kg na odleg∏oÊç 2 500 km. Jej przeznaczeniem by∏o niszczenie naziemnych celów powierzchniowych. Ârednie odchylenie od celu (CPO) wynosi∏o od 1,3 do 3,0 km. Korpus rakiety, ca∏kowicie spawany, zosta∏ wykonany ze stopu aluminiowo-magnezowego AMg 6 o powierzchni zewn´trznej pokrytej ˝aroodpornà ok∏adzinà wykonanà na bazie azbestu18. Rakieta by∏a pozbawiona stabilizatorów i sterujàcych aerodynamicznych powierzchni, dzi´ki czemu uda∏o si´ znacznie zmniejszyç Êrednic´ szybów startowych. Jednà z nowinek by∏ brak „suchych” przedzia∏ów – poza oczywiÊcie przedzia∏em przyrzàdów umieszczonym we wkl´s∏ej pó∏sferycznej cz´Êci przedniego dna zbiornika utleniacza. Po raz pierwszy zastosowano inercyjny system sterowania rakietà rozmieszczony na ˝yroskopowo stabilizowanej platformie we wspomnianym wy˝ej „suchym” przedziale. Silnik rakiety sk∏ada∏ si´ z dwóch bloków: g∏ównego o ciàgu 23 ton i sterujàcego o ciàgu 3 ton19. Blok g∏ówny „zatopiono” w zbiorniku paliwa, natomiast blok sterujàcy, sk∏adajàcy si´ z dwóch komór, umieszczono w dolnym dnie zbiornika paliwa. W silniku R-27 zastosowano bardzo oszcz´dny „zamkni´ty cykl” spalania polegajàcy na tym, ˝e produkty spalania gazogeneratora pompy turbinowej nie by∏y wyrzucane za burt´ a dopala∏y si´ w g∏ównej komorze spalania. HermetycznoÊç zbiorników paliwa osiàgni´to dzi´ki zastosowaniu paneli ze stopów aluminium o strukturze „gofrowej”. Czas pracy silnika przy locie na maksymalnà odleg∏oÊç wynosi∏ 128,5 sekundy. Zasadniczà nowoÊcià by∏ system fabrycznego tankowania rakiet d∏ugotrwa∏ymi komponentami paliwa. StabilnoÊç w∏aÊci-

66

woÊci fizyko-chemicznych tego paliwa oraz praktyczny brak korozyjnej aktywnoÊci pozwala∏y na przechowywanie rakiety w stanie zatankowanym w okresie ca∏ego okresu eksploatacji z jednorazowym fabrycznym tankowaniem na ca∏y okres ˝yciowy. Nast´pnie wprowadzona hermetyzacja wlewów paliwa, tzw. „ampulizacja”, praktycznie wykluczy∏a ubytek komponentów. Przyj´cie tego rozwiàzania pozwoli∏o na rezygnacj´ z bardzo kosztownej infrastruktury paliwowej w bazach morskich. W porównaniu do rakiet I-go pokolenia uproÊci∏o to obs∏ug´ okr´tów i zwi´kszy∏o bezpieczeƒstwo za∏óg, a tak˝e znacznie skróci∏o proces przygotowania rakiet do za∏adunku na okr´t. W ten sposób rakiety kompleksu D-5 swoimi w∏aÊciwoÊciami zbli˝y∏y si´ do rakiet na paliwo sta∏e. W kompleksie D-5 przyj´to zasadniczo nowy schemat wyrzutni startowej, zawierajàcej w sobie stó∏ startowy i umieszczone na rakiecie gumowo-metalowe amortyzatory. Autorami tej oryginalnej koncepcji byli specjaliÊci z SKB-385. W tym przypadku W. P. Makiejew postanowi∏ zrezygnowaç z us∏ug etatowego dotàd konstruktora wyrzutni startowych jakim by∏o CKB-34. Nowa konstrukcja wyrzutni zapewnia∏a dobrà amortyzacj´ rakiety w procesie przechowywania i stabilnà pozycj´ w czasie lotu. Przy tym rakieta R-27 o zwi´kszonych – w porównaniu z R-21 – parametrach mieÊci∏a si´ w szybie o Êrednicy 1,7 m (zamiast 2,15) i d∏ugoÊci 10,1 m. Przy tym kilkukrotnie zmniejszy∏a si´ obj´toÊç luzu pierÊcieniowego i odpowiednio obj´toÊç cystern wyrównawczych, a w konsekwencji wypornoÊç okr´tu. Wyrzutnie rakiet wyposa˝ono w automatyczny system zraszania, analizy gazów i utrzymania mikroklimatu wg zadanych parametrów. Codzienna obs∏uga i proces przygotowaƒ przedstartowych rakiet odbywa∏ si´ za pomocà zdalnie sterowanej automatycznej aparatury okr´towej. W podobny sposób

USA

odbywa∏o si´ kierowanie startem rakiet, a tak˝e prowadzenie kompleksowych regulaminowych sprawdzeƒ wszystkich rakiet. Ca∏y ten proces by∏ sterowany z pulpitu kierowania uzbrojeniem rakietowym. Start rakiety móg∏ si´ odbywaç z zape∏nionego wodà szybu tylko w podwodnym po∏o˝eniu na g∏´bokoÊci 35-40 metrów, przy stanie morza do 5° B. Poczàtkowo strzelanie odbywa∏o si´ czterema nast´pujàcymi po sobie 4-rakietowymi salwami. Interwa∏ pomi´dzy startami rakiet wynosi∏ 8 sekund. Du˝ym problemem okaza∏o si´ utrzymanie okr´tu na g∏´bokoÊci startowej. Po wystrzeleniu bowiem czwartej rakiety okr´t wychodzi∏ z „korytarza startowego”. Spowodowane to by∏o du˝ymi si∏ami dynamicznymi dzia∏ajàcymi na okr´t od startujàcych rakiet, wody wlewajàcej si´ do wyrzutni po opuszczeniu jej przez rakiet´ oraz gazów wydobywajàcych si´ z pracujàcych silników rakiety. Po ka˝dej salwie okr´t potrzebowa∏ 3 minut aby powróciç do „korytarza” i jeszcze 20-35 minut dla przetoczenia wody z cystern do szybu wyrzutni, a tak˝e dla likwidacji trymu. Po modernizacji okr´ty mog∏y wystrzeliwaç 8-rakietowe salwy. Rakiety R-27 produkowano w dwóch fabrykach, ∏àcznie wyprodukowano ponad 1 800 rakiet tego typu. Koszt seryjnej rakiety w pierwszych latach produkcji w zak∏adzie Z∏otoustowskim wynosi∏ 300 tys. rubli przy koszcie seryjnego okr´tu w owym czasie wahajàcym si´ od 60 do 70 mln rubli20. Uzbrojenie torpedowe Uzbrojenie torpedowe okr´tów sk∏ada∏o si´ z 4 dziobowych wyrzutni torped kalibru 533 mm u˝ywanych na g∏´bokoÊci 18. wg A. B. Szirokorad, Oru˝ije otieczestwiennogo f∏ota 1945-2000, Miƒsk-Moskwa 2001 s. 399. 19. wg J. L. Korszunow, E. M. Kutowoj, Ballisticzeskije rakiety otieczestwiennogo f∏ota, Sankt-Petersburg 2002 s. 19. 20. wg N. Wieliczko, R. Kanin, RSM-25 pierwieniec wtorogo pokolenija BRP¸, „Morskoj Sbornik” 1995 r 12 s. 14.

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Okr´ty podwodne typu Yankee do 100 m. Zapas torped wynosi∏ 6 sztuk (w projekcie 667AU zwi´kszony do 16 torped). Poczàtkowo u˝ywano torped typu SET-65, a od poczàtku lat siedemdziesiàtych równie˝ SAET-60M, 53-65K i 53-65M. Na dziobie umieszczono równie˝ 2 wyrzutnie torped kalibru 400 mm z mo˝liwoÊcià u˝ycia na g∏´bokoÊci do 250 m. Zapas torped do tych wyrzutni wynosi∏ 4 sztuki. Poczàtkowo by∏y to torpedy typu SET-40, a od po∏owy lat siedemdziesiàtych – SET-73. Wyrzutnie dysponowa∏y urzàdzeniami do szybkiego za∏adunku torped i zdalnym elektronicznym sterowaniem. OPARB projektu 667A by∏y pierwszymi okr´tami podwodnymi, które wyposa˝ono w przenoÊne zestawy przeciwlotnicze typu „Strza∏a”, przeznaczone do obrony przed nisko lecàcymi samolotami i Êmig∏owcami, przy czym okr´t móg∏ u˝yç tej broni tylko w po∏o˝eniu nawodnym. Urzàdzenia i systemy elektroniczne Zwi´kszenie liczby zabieranych rakiet wymaga∏o rozwiàzania wielu nowych problemów. Najwa˝niejszym z nich wydawa∏o si´ tempo startu rakiet, ˝eby zdà˝yç wystrzeliç rakiety zanim przyb´dà si∏y ZOP przeciwnika. Wymaga∏o to odejÊcia od dotychczasowego r´cznego sterowania procesem strzelaƒ. Dla rozwiàzania zadaƒ zwiàzanych z wykorzystaniem uzbrojenia rakietowego i torpedowego, a tak˝e zadaƒ prowadzenia okr´tu po raz pierwszy wyposa˝ono okr´ty podwodne projektu 667A w automatyczny system informacji bojowej „Tucza”. Dane do strzelaƒ by∏y wypracowywa-

Ciekawa fotografia kiosku jednego z okr´tów proj. 667. Niektóre urzàdzenia elektroniczne zosta∏y wysuni´te ze swoich szybów. fot. zbiory Ota Janecek

ne przez EMC. G∏ównym konstruktorem by∏ R. R. Bielskij. Dla zabezpieczenia celnoÊci strzelaƒ rakietowych skonstruowano w 1960 r. pod kierunkiem W. I. Masliewskiego nowy kompleks nawigacyjny „Sigma-667”. Od 1972 r. zosta∏ on zastàpiony przez bardziej nowoczesny kompleks „Tobo∏”, skonstruowany przez O. W. Kiszczenkowa. W sk∏ad tego kompleksu wchodzi∏ inercyjny system nawigacyjny, log hydroakustyczny mierzàcy pr´dkoÊç okr´tu w stosunku do dna morskiego, a tak˝e system obróbki informacji na bazie elektronicznej maszyny cyfrowej. Kompleks zabezpiecza∏ p∏ywanie i u˝ycie rakiet w rejonach podbiegunowych do 85° szerokoÊci geograficznej. Ostatnie okr´ty serii otrzyma∏y dodatkowo system nawigacji kosmicznej „Cyklon”21.

Ocen´ sytuacji podwodnej umo˝liwia∏a stacja hydrolokacyjna MGK-100 „Kiercz”. S∏u˝y∏a ona ponadto do podawania danych o celu przy strzelaniach torpedowych, a tak˝e do wykrywania min i wy∏apywania sygna∏ów hydroakustycznych przeciwnika. Stacja zosta∏a opracowana przez g∏. konstruktora M. M. Magida. Pracowa∏a w systemie pasywno-aktywnym, mia∏a zasi´g wykrywania od 1 do 20 km. Okr´ty wyposa˝ono w bogaty zestaw Êrodków ∏àcznoÊci, który obejmowa∏ radiostacje wszystkich trzech zakresów. Okr´ty póêniejszej budowy otrzyma∏y system automatycznej ∏àcznoÊci radiowej – „Mo∏nija” (1970) lub „Mo∏nija-L” (1974) 21. wg W. Ilin, A. Kolesnikow, Otieczestwiennyje atomnyje podwodnyje ∏odki, „Tiechnika i Wooru˝enije” 2000 nr 5-6 s. 57.

Charakterystyka torped b´dàcych na uzbrojeniu proj. 667A Typ Rok przyj´cia na uzbrojenie SET-40 1962 SET-73 1973 SET-65 1965

Kaliber (mm) Pr´dkoÊç (w) D∏ugoÊç (m)

Zasi´g (km)

400 4,5 400 533 7,8

29 7,5-8,0 – – 40 15

53-65K

533

~45

1969

7,8

19

53-65M

533

68,5/44

1969 SAET-60M 1969

533 7,8

12/22 42/35 15

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

G∏´bokoÊç p∏ywania (m) 200 – 400 2-12

Typ silnika Nap´d elektryczny bateria srebrowo-cynkowa – – elektryczny bateria srebrowo-cynkowa t∏okowy nafta + tlen



turbina gazowa

2-14

elektryczny bateria srebrowo-cynkowa

System naprowadzania Zasi´g naprowadzania (km) akustyczno-pasywny 0,6-0,8 aktywno-pasywny akustyczno-pasywny akustyczny z naprowadzaniem na Êlad torowy celu – akustyczno-aktywny z naprowadzaniem na Êlad torowy celu akustyczno-pasywny 0,6-0,8

Masa torpedy (kg) Masa materia∏u wybuchowego (kg) 550 80 – – 1750 ~200 2070 307 – – 2000 300

67

Okr´ty podwodne typu Yankee

Wykaz OPARB projektu 667A L.p. Nazwa Numer okr´tu stoczniowy

Daty Po∏o˝enie st´pki

Wodowanie

WejÊcie SkreÊlenie do s∏u˝by z listy floty Stocznia nr 402 w Siewierodwinsku

Uwagi

od 11.04.1970 do 3.06.1992 – Leniniec Mod. proj. 667AU Mod. proj. 667AM

1. K-137

420

04.11.1964

11.09.1966

06.11.1967

03.04.1994

K-140 K-26 K-32 K-216 K-207 K-210 K-249 K-253 K-395

421 422 423 424 400 401 402 414 415

19.09.1965 30.12.1965 23.04.1966 28.06.1966 04.11.1966 16.12.1966 18.03.1967 26.06.1967 08.09.1967

23.08.1967 23.12.1967 25.04.1968 06.08.1968 20.09.1968 29.12.1968 30.03.1969 05.06.1969 28.07.1969

30.12.1967 03.09.1968 26.10.1968 27.12.1968 30.12.1968 06.08.1969 27.09.1969 01.11.1969 05.12.1969

19.04.1990 17.07.1988 19.04.1990 17.07.1988 30.05.1989 17.07.1988 17.07.1988 30.06.1993

11. K-408

416

20.01.1968

10.09.1969

25.12.1969

17.07.1988

12. K-411

430

25.05.1968

16.01.1970

31.08.1970

K-418 K-420 K-423 K-426

431 432 440 441

29.06.1968 12.10.1968 13.01.1969 17.04.1969

14.03.1970 25.04.1970 04.07.1970 28.08.1970

22.09.1970 29.10.1970 13.11.1970 22.12.1970

17.03.1989 05.07.1994 05.07.1994 19.04.1990

17. K-415

442

04.07.1969

26.09.1970

30.12.1970

17.07.1988

18. K-403

450

18.08.1969

25.03.1971

12.08.1971

K-245 K-214 K-219* K-228* K-241 K-444

451 452 460 461 462 470

16.10.1969 19.02.1970 28.05.1970 04.09.1970 24.12.1970 08.04.1971

09.98.1971 16.12.1971 14.03.1992 01.09.1971 31.12.1971 24.06.1991 08.10.1971 31.12.1971 zat. 10.1986 03.05.1972 30.09.1972 03.09.1994 09.06.1972 23.10.1972 16.06.1992 Mod. proj. 667AU 01.08.1972 09.12.1972 30.09.1994 Mod. proj. 667AU Stocznia nr 199 (Komsomolsk nad Amurem) 23.06.1969 24.12.1969 19.04.1990 29.05.1970 30.11.1970 17.03.1989 04.08.1970 27.12.1970 01.09.1990 27.06.1971 25.11.1971 19.04.1990 12.09.1971 31.12.1971 17.03.1989 26.05.1972 30.09.1972 16.06.1991 Mod. proj. 667AU 08.08.1972 30.12.1972 17.03.1993 29.04.1973 07.09.1973 16.06.1991 od 29.10.1978 do 15.02.1992 – 60 liet WLKSM 25.07.1973 05.12.1973 14.03.1992 28.07.1974 25.12.1974 12.01.1995

2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

13. 14. 15. 16.

19. 20. 21. 22. 23. 24.

25. K-399 151 23.02.1968 26. K-434 152 23.02.1969 27. K-236 153 06.11.1969 28. K-389 154 26.07.1970 29. K-252* 155 25.12.1970 30. K-258 156 30.03.1971 31. K-446* 157 07.11.1971 32. K-451* 158 23.02.1972 33. K-436* 159 07.11.1972 34. K-430* 160 27.07.1973 * okr´ty ukoƒczone w wersji 667AU opracowane pod kierunkiem A. A. Leonowa. W sk∏ad tych systemów wchodzi∏y: pierwszy automatyczny wielokana∏owy odbiornik „Bazalt”, zapewniajàcy odbiór radiogramów na falach krótkich i Êrednich, a tak˝e nadajnik radiowy „Skumbria” – umo˝liwiajàcy automatyczne dostrajanie si´ na dowolnej cz´stotliwoÊci. W trakcie Êrednich remontów okr´ty wyposa˝ono

68

od 21.06.1986 - KS-32 od 18.04.1986 - KS-216 od 27.08.1981 - KS-207 od 15.11.1984 - KS-210 od 15.11.1984 - KS-249 Mod. proj. 667AT Mod. proj. 667AT od 27.03.1971 w sk∏adzie Floty Oceanu Spokojnego od 29.04.1982 - KS-411, od 03.06.1992 - BS-411, od 08.09.1998 - Orienburg Mod. proj. 09774 Mod. proj. 667M Mod. proj. 667AT od 8.04.1972 w sk∏adzie Floty Oceanu Spokojnego; od. 13.05.1987 – KS-415 od 14.07.1981 - KS-403; od 30.07.1997 Kazaƒ Mod. proj. 667AK („Akson”, „Akson 2”) Mod. proj. 667AU od. 17.03.1989 - KS-214; Mod. proj. 667AU zat. 06.10.1986

dodatkowo w holowanà anten´ typu bojkowego „Parawan”, która pozwala∏a przyjmowaç radiogramy i sygna∏y nawigacji satelitarnej na g∏´bokoÊci do 50 m. Pierwszym okr´tem, który otrzyma∏ t´ anten´, by∏ K-411. Kolejnà nowinkà by∏o zastosowanie po raz pierwszy w Êwiecie na okr´cie podwodnym aparatury szyfrujàcej „Integra∏”.

Ponadto okr´t wyposa˝ono (równie˝ po raz pierwszy) w urzàdzenie identyfikacyjne „swój-obcy” „Chrom-K”, stacj´ radiolokacyjnà „Albatros” i radar Êledzàcy „Nakat-M” (MRP-10M) lub „Zaliw-P” (MRP-21A)22. (ciàg dalszy nastàpi) 22. wg J. W. Apa∏kow, op. cit. s. 10.

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Jaros∏aw Malinowski

Okr´t podwodny Yuang Zheng-23 typu 039G na tle porannych mgie∏ chiƒskiego wybrze˝a. fot. „Modern Ships”

cz´Êç II

Suplement do cz´Êci I W nazwiàzaniu do I cz´Êci niniejszego artyku∏u, pragn´ przeprosiç Czytelników za pomy∏k´ wynik∏à z b∏´dnego okreÊlania nowych niszczycieli w jednym z jego rozdzia∏ów. Prawid∏owo brzmi on 052B, a nie 053B czy 054B.

Okr´ty podwodne typu 039G Od proklamowania Chiƒskiej Republiki Ludowej w 1949 roku, si∏y zbrojne tego paƒstwa, a marynarka wojenna w szczególnoÊci, korzysta∏y z pomocy militarnej i technicznej ówczesnego Zwiàzku Radzieckiego. W dziedzinie okr´tów podwodnych wpierw otrzymano kilka okr´tów starszych typów, takich jak typy «M», «Szcz» i «S», dopiero póêniej rozpocz´∏y si´ dostawy podzespo∏ów do monta˝u, a nast´pnie budowy licencyjnej okr´tów podwodnych nowej generacji typu Whiskey (proj. 613). Ogó∏em w Chinach powsta∏o 25 okr´tów tego typu. Wkrótce otrzymano z ZSRR licencj´ na ulepszony model tych okr´tów zwany typem Romeo, który w Chinach okreÊlany by∏ jako typ 033. Ogó∏em zbudowano ponad 80 takich okr´tów, z czego kilka na eksport do Korei Pó∏nocnej (ta póêniej uruchomi∏a ich produkcj´ we w∏asnej stoczni) oraz Egiptu. Jednak po konflikcie ideologicznym z ZSRR zakoƒczy∏a si´ wspó∏praca wojskowa i nasta∏ czas tzw. „rewolucji kulturalnej”. W zwiàzku z tym wymienione okr´ty stanowi∏y przez dwie

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

dekady rdzeƒ chiƒskich si∏ podwodnych, pomimo i˝ zdano sobie spraw´, ˝e sà to konstrukcje przestarza∏e. Aby temu zaradziç, postanowiono rozwijaç konstrukcje okr´tów tej klasy w Chinach. Na pomoc Wschodu i Zachodu w tamtym burzliwym okresie nie mo˝na by∏o liczyç. Prace rozwijano dwutorowo. Naj∏atwiej mo˝na by∏o zmodernizowaç okr´ty typu 033, co te˝ uczyniono, budujàc w latach 1975-2001 seri´ 19 (20?) okr´tów typu 036, oznaczonego na Zachodzie jako typ Ming. Drugi program by∏ o wiele ambitniejszy i obejmowa∏ skonstruowanie jednostki o nap´dzie jàdrowym. Jednak z powodu Jeden z okr´tów powodnych typu 039G.

braku odpowiednich kadr oraz nowoczesnych technologii prace przeciàga∏y si´, wskutek czego, prototypowa jednostka, której budow´ rozpocz´to w 1965 (1968?) roku, wesz∏a do s∏u˝by dopiero w 1974 roku. Ogó∏em zbudowano 5 okr´tów o nap´dzie atomowym oznaczonych jako typ 091 (w êród∏ach zachodnich okreÊlany jako typ Han). Jednak i te okr´ty nie prezentowa∏y zbyt wysokiego poziomu zaawansowania technologicznego, pomimo to wytrwale dà˝ono do rozwoju w∏asnych konstrukcji. W porównaniu z typami bazujàcymi jeszcze na ogólnych za∏o˝eniach konstrukcyjnych niemieckiego typu XXI, nowo fot. „Modern Ships”

69

Morskie nowoÊci z Chin

rys. Tomasz Grotnik

budowane chiƒskie okr´ty podwodne stanowià ca∏kowite novum. Geneza powstania nowych okr´tów podwodnych, okreÊlanych w Chinach jako typ 039, a w kodzie zachodnim - Song, jest dosyç tajemnicza. Na pierwszy rzut oka wielkoÊcià oraz wyposa˝eniem elektronicznym (o którym b´dzie mowa dalej) zdradzajà du˝e podobieƒstwo do francuskich jednostek typu Agosta. W zwiàzku z tym rozwa˝ane sà trzy warianty pochodzenia jednostek chiƒskich: 1. Kradzie˝ tajemnic technicznych przez wywiad chiƒski – no có˝, w czasach pogoni za dobrami konsumpcyjnymi, jeÊli dotrze si´ do „w∏aÊciwej” osoby i zaproponuje jej

Okr´ty podwodne typu 039 Nazwa Yuan Zheng-20 Yuan Zheng-21 Yuan Zheng-22 Yuan Zheng-23 Yuan Zheng-24

Po∏. st´pki 1991 1995 1995 1998 1999

okràg∏à sum´ pieni´dzy, mo˝na teoretycznie kupiç ka˝dà tajemnic´ wojskowà lub technicznà. 2. Kupno planów okr´tów za zgodà rzàdu francuskiego – nie jest to wykluczone, gdy˝ Chiny zakupi∏y wiele licencji wojsko-

Yuan Zheng-24 typu 039G przy jednym z nabrze˝y Szangahaju.

70

Nr takt. 320 321 322 323 324

fot. „Modern Ships”

Wodowanie 25.05.1994 11.11.1999 28.06.2000 2001 2002

W s∏u˝bie 08.1995 04.2001 12.2001 2002 2003/04

wych we Francji, ˝e wymieni´ licencje na Êmig∏owce „Dauphin” czy rakiety przeciwlotnicze „Crotale”. 3. Skopiowanie okr´tów b´dàcych w s∏u˝bie marynarki pakistaƒskiej – trzeba pami´taç, ˝e od po∏owy lat szeÊçdziesiàtych oba kraje ∏àczy sojusz polityczno-militarny. Dowodem tego jest Êcis∏a wspó∏praca wojskowa, w tym równie˝ pomoc w budowie broni jàdrowej przez Pakistan za poÊrednictwem Korei Pó∏nocnej. Oficjalnie êród∏a chiƒskie podajà, ˝e plany budowy jednostek typu 039 przygotowa∏ 701 Instytut Budownictwa Okr´towego z Szanghaju, a budow´ jednostek powierzono stoczni Wuhan. W stoczni tej powsta∏y 4 jednostki wspomnianego typu, kolejna znajduje si´ w trakcie prób odbiorczych. Budowa pierwszych trzech jednostek przebiega∏a dosyç d∏ugo. Zresztà próby morskie prototypowego Yuan Zheng-20 przeciàga∏y si´ z powodu wysokiego poziomu ha∏asu emitowanego przez okr´t oraz problemów z funkcjonowaniem ró˝nych podzespo∏ów. W zwiàzku z tym postanowiono projekt jednostek poddaç pewnym

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Morskie nowoÊci z Chin

Torpedy Yu-4A/B w jednym z chiƒskich magazynów. fot. TV chiƒska

modyfikacjom i nast´pne cztery jednostki okreÊla si´ ju˝ jako typ 039G. G∏ównà zauwa˝alnà ró˝nicà w porównaniu z prototypem, jest zabudowanie wysokiego kiosku, gdy˝ na prototypie posiada∏ on troch´ dziwaczny wyglàd – z uskokiem z przodu. WypornoÊç nawodna okr´tu typu 039G wynosi 1 700 t, podwodna 2 250 t. D∏ugoÊç masymalna kad∏uba wynosi 74,90 m, jego szerokoÊç 8,40 m, a zanurzenie cz´Êci podwodnej 5,30 m. Na okr´tach zastosowano klasyczny nap´d diesel-elektryczny z∏o˝ony z czterech budowanych na niemieckiej licencji silników wysokopr´˝nych MTU 16V 396 SE 83/84 (wg innych êróde∏ to silniki 12V 493) o ∏àcznej mocy 6 092 KM oraz dwóch silników elektrycznych. Nap´dzajà one jednà Êrub´ 7-∏opatowà, która nadaje okr´tom maksymalnà pr´dkoÊç nawodnà 15 w´z∏ów, a podwodnà do 22 w´z∏ów. Równie˝ uzbrojenie prezentuje typowy standard Êwiatowy i sk∏ada si´ z szeÊciu dziobowych wyrzutni torpedowych kal. 533 mm, przystosowanych do u˝ycia pocisków przeciwokr´towych Ying Ji-8 Mod. 3 (lub YJ-82), torped Yu-4 do zwalczania ce-

lów nawodnych (wariant A z pasywnym i wariant B z pasywno-aktywnym systemem naprowadzania), torped Yu-3 do zwalczania okr´tów podwodnych oraz min (EM-11, EM-12, EM-55, EM-57 i EM-71). ¸àczny zapas obejmuje 16-20 torped lub 32-40 min, ewentualnie ich mieszank´. Elektronika jak na warunki chiƒskie jest nawet dosyç bogata i obejmuje: radar dozoru nawodnego i powietrznego typu 921-A, urzàdzenie zak∏ócajàce CEIEC Model 921A, pasywny sonar dziobowy Thales TSM 2233 Eledone oraz kad∏ubowy sonar boczny Thales TSM 2255 Fenelon lub chiƒski SQB-2, liczne ma∏y hydrofony na pok∏adzie i dziobie okr´tów, 2 peryskopy. Okr´ty posiadajà równie˝ chrapy. Za∏oga okr´tów sk∏ada si´ z 10 oficerów oraz 50 podoficerów i marynarzy. Mo˝na stwierdziç, ˝e produkcja seryjna okr´tów zostanie przerwana na korzyÊç lepszych importowanych rosyjskich okr´tów typu Kilo (proj. 636). Nie mo˝na jednak Wodowanie jednostki typu 072-III.

Du˝y okr´t desantowy „993” typu 072-III w trakcie prac wyposa˝eniowych.

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

wykluczyç determinacji Chiƒczyków w budowie jednostek typu 039G w ramach programu samowystarczalnoÊci.

Du˝e okr´ty desantowe typu 072-III Po zakoƒczeniu wojny domowej odziedziczono po si∏ach Kuomintangu wiele zdobytych jednostek desantowych. Wi´kszoÊç z nich stanowi∏y du˝e amerykaƒskie okr´ty desantowe typu «LST». Jednak z up∏ywem czasu ich eksploatacja nastr´cza∏a du˝e trudnoÊci z powodu zu˝ycia jednostek oraz braku nietypowych cz´Êci zamiennych. Aby nie dopuÊciç do podobnej sytuacji w przysz∏oÊci, postanowiono zbudowaç we w∏asnych stoczniach ich nast´pców. Jako pierwsze zbudowano w latach 1978-1980 seri´ 7 okr´tów typu 072 (ozn. zach. typ Yukan). Wszystkie okr´ty powsta∏y w stoczni Hudong Zhonghua w Szanghaju. Sà to typowe jednostki przeznaczone do przewozu czo∏gów i transfot. „Modern Ships”

fot. Internet

71

Morskie nowoÊci z Chin

rys. Tomasz Grotnik

porterów opancerzonych. Nast´pnie od 1991 roku rozpocz´to w tej samej stoczni budow´ kolejnych 8 jednostek w zmodyfikowanej wersji oznaczonej jako typ 072-II (ozn. zach. Yuting). Od poprzedniego typu okr´ty ró˝ni∏y si´ posiadaniem làdowiska dla Êmig∏owca nad pok∏adem rufowym.

W ostatnich dwóch latach zbudowano cztery kolejne okr´ty desantowe, które oznaczono jako typ 072-III. Dwie pierwsze jednostki o numerach burtowych „913” i „993” zbudowa∏a stocznia Hudong Zhonghua w Szanghaju, a kolejne („918” + ?) stocznia w Dalian. Na razie z tej serii w sk∏ad floty zosta∏a wcielona najprawdopo-

Pierwszy z du˝ych okr´tów desantowych typu 071-III przy nabrze˝u wyposa˝eniowym stoczni. Zwraca uwag´ otwarta rampa rufowa. fot. Internet

Okr´t „993” typu 072-III udaje si´ na próby morskie.

72

fot. „Modern Ships”

dobniej tylko jedna jednostka. Widaç wyraênie w sylwetce nowych okr´tów, ˝e powrócono do pierwotnej koncepcji typu Yukan, rezygnujàc z ci´˝kiej platformy dla Êmig∏owca. Wynika z tego, ˝e okr´ty te majà dzia∏aç w drugim rzucie desantu, przerzucajàc na opanowany przyczó∏ek ci´˝ki sprz´t pancerny. Charakterystyka taktyczno-techniczna okr´tów typu 072-III wydaje si´ byç identyczna jak ich poprzedników. WypornoÊç pe∏nà jednostek szacuje si´ na 3 110 t, a wymiary na 119,50 x 15,60 x 2,82 m. Jako nap´d zastosowano dwa pracujàce na dwie Êruby silniki wysokopr´˝ne typu SEMT-Pielstick 12 P6 V280 (francuska licencja) o ∏àcznej mocy 9 600 KM. Pr´dkoÊç maksymalna wynosi oko∏o 18 w´z∏ów, a zasi´g 3 000 Mm przy pr´dkoÊci ekonomicznej 14 w´z∏ów. Do samoobrony zamontowano na pok∏adzie dziobowym nowà wie˝´ artyleryjskà z dwoma dzia∏ami kal. 57 mm. Trzeba przyznaç, ˝e przypomina ona pomniejszonà rosyjskà wie˝´ AK-276 dzia∏ kal. 76 mm. Wie˝e te znajdowa∏y si´ na sprzedanych do Chin lotniskowcach Kijew i Minsk, a przeznacznych rzekomo na z∏om. Dlatego nie mo˝na wykluczyç, ˝e zaradni Chiƒczycy „zapo˝yczyli” jakieÊ rozwiàzania techniczne z rosyjskiej konstrukcji. OczywiÊcie w celach samoobrony mo˝na b´dzie równie˝ wykorzystaç broƒ pok∏adowà przewo˝onych na górnym pok∏adzie pojazdów pancernych oraz ˝o∏nierzy z przenoÊnymi wyrzutniami rakiet plot. bliskiego zasi´gu klasy „Strza∏a” lub ich chiƒskich kopii. Nie nale˝y równie˝ wykluczyç, ˝e po instalacji torów minowych na pok∏adzie ∏adunkowym, okr´ty desantowe typu 072III mo˝na b´dzie wykorzystywaç w charakterze stawiaczy min. W tym wypadku mogà one zabieraç - w zale˝noÊci od typu 150-250 min morskich. Do celów nawigacyjnych zamontowano dwa radary, w tym jeden typu 756. Za∏og´ nowych okr´tów szacuje si´ na oko∏o 85-90 ludzi.

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Morskie nowoÊci z Chin Okr´ty posiadajà przelotowy pok∏ad ∏adunkowy, po jego bokach znajdujà si´ pomieszczenia dla personelu pojazdów oraz ˝o∏nierzy desantu. Przewo˝ony sprz´t pancerny jest wy∏adowywany bezpoÊrednio na pla˝y za pomocà rampy dziobowej o d∏ugoÊci 17,2 m i szerokoÊci 4,8 m. Jej noÊnoÊç wynosi 50 ton. W czasie marszu rampa jest zakrywana otwieranymi na bok pokrywami. Podobna rampa, lecz znacznie krótsza, znajduje si´ w cz´Êci rufowej okr´tu i s∏u˝y do za∏adunku pojazdów desantu. W stosunku do poprzednich typów okr´tów desantowych, na typie 072-III zastosowano system ramp ukoÊnych, dzi´ki czemu, poprzez wrota na Êcianie dziobowej nadbudówki, istnieje mo˝liwoÊç za∏adunku na pok∏adzie górnym okr´tu l˝ejszego sprz´tu w postaci transporterów ko∏owych lub ci´˝arówek. Zwi´ksza to w wydatny sposób mo˝liwoÊci transportowe okr´tów, ponadto po bokach nadbudówki (na ˝urawikach) przewo˝one sà dwa ma∏e kutry desantowe. Ca∏oÊç wyposa˝enia uzupe∏nia sprz´t ratowniczy w postaci licznych tratew pneumatycznych oraz trzy kotwice (dwie dziobowe i jedna rufowa desantowa). Reasumujàc nale˝y stwierdziç, ˝e powy˝szy typ okr´tów desantowych b´dzie budowany w wi´kszej, liczàcej 8 lub wi´cej jednostek serii.

Âredni okr´t desantowy typu 073-IV Kolejna nowoÊcià sà Êrednie okr´ty desantowe. Na razie brak jakichkolwiek wzmianek o nim, a tym bardziej o oznaczeniu typu, który jednak prawdopodbnie brzmi 073-IV. Jak na razie zauwa˝ono trzy okr´ty o numerach burtowych „545”, „946“ i „949“. Trzeba otwarcie przyznaç, ˝e poza drobnymi zmianami w architekturze podpór nadbudówki, nowe okr´ty sà prawie identyczne z pojedynczym okr´tem desantowym typu 073-III (ozn. zach. Yudeng, nr burt. „990”), który zosta∏ wcielony do s∏u˝by w 1994 roku. Nowa jednostki, tak jak i prototyp, zosta∏y zbudowane przez stoczni´ Zhonghua w Szanghaju. Okr´ty wydajà si´ byç pomniejszonà wersjà okr´tów typu Yukan. Nowe okr´ty przypominajà swojà zgrabnà sylwetkà bardziej jednostk´ handlowà klasy RO-RO ni˝ okr´t wojenny. Wbrew wyglàdowi sà to jednostki przeznaczona dla transportu pierwszego rzutu desantu, którego celem jest uchwycenie przyczó∏ka na terytorium przeciwnika. Dane taktyczno-techniczne nowego Êredniego desantowca wydajà si´ byç identyczne z typem Yudeng i wynoszà: wypornoÊç normalna 1 460 t, wypornoÊç pe∏na 1 850 t, wymiary kad∏uba 87,00 x 12,60 x 2,25 m. Równie˝ nap´d dla unifikacji zapewne jest identyczny i sk∏ada si´ dwóch sil-

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

Nowy Êredni okr´t desantowy typu 073-IV o numerze „545” w uj´ciu od rufy.

ników wysokopr´˝nych typu SEMT-Pielstick 6PA6L-280 o mocy 4 740 KM pracujàcych na 2 Êruby, pr´dkoÊç maksymalna 17 w´z∏ów. Zasi´g wynosi 1 500 Mm przy pr´dkoÊci ekonomicznej 14 w´z∏ów. Do celów samoobrony zabudowano na pok∏adzie dziobowym nowy model dwulufowego dzia∏a kal. 57 mm, identycznego z tym, co na wi´kszym typie 072-III. Nie wykluczone, ˝e okr´ty otrzymajà jeszcze dwie 40-prowadnicowe wyrzutnie niekierowanych pocisków rakietowych typu 81H kal. 122 mm, b´dàcych chiƒskà kopià radzieckiego zestawu BM-21 „Grad”. Elektronika okr´tu obejmuje jeden radar nawigacyjny typu 756, za∏og´ szacuje si´ na 70 ludzi. Warianty transportowe okr´tu sà nast´-

fot. Internet

pujàce: 6 Êrednich czo∏gów; 8 lekkich czo∏gów p∏ywajàcych; 9 transporterów opancerzonych; 12 ci´˝arówek ewentualnie 250 t ∏adunku. Pok∏ad ∏adunkowy posiada d∏ugoÊç 80 m, szerokoÊç 8 m i wysokoÊç 3,4 m. W cz´Êci dziobowej i rufowej okr´tu znajdujà si´ wrota ramp ∏adunkowych. Istnieje równie˝ mo˝liwoÊç przekszta∏cenia okr´tu w stawiacz min. W tym przypadku mo˝e on zabraç na pok∏ad ∏adunkowy oko∏o 80 min morskich. Z iloÊci zbudowanycvh jednostek widaç, ˝e okr´ty sà budowane seryjnie dla si∏ desantowych, zapewne dla zastàpienia starszych jednostek desantowych typu 079 (Yulian), pochodzàcych z lat siedemdziesiàtych.

Trzecia jednostka typu 073-IV o numerze „949” przed udaniem si´ na próby morskie. Na dziobie widoczna nowa wie˝a dzia∏ kal. 57 mm. fot. „Modern Ships”

73

Morskie nowoÊci z Chin

Uj´cie ma∏ego okr´tu desantowego typu 074 o numerze burtowym „3232”.

fot. Internet

do koƒca zresztà, gdy˝ niektóre z nich nadal znajdujà si´ pod kontrolà Tajwanu (tzw. Republika Chin). W 1957 roku si∏y chiƒskiej piechoty morskiej osiàgn´∏y swój szczytowy okres rozwoju i sk∏ada∏y si´ z 8 dywizji oraz 2 samodzielnych pu∏ków czo∏gów p∏ywajàcych, liczàcych w sumie 110 000 ˝o∏nierzy! W okresie póêniejszym wi´kszoÊç dywizji przekazano pod jurysdykcj´ Armii. W chwili obecnej piechota morska zgrupowana jest w 2 brygadach liczàcych ogó∏em od 8 000 do 10 000 ˝o∏nierzy. Wspó∏dzia∏ajà z nià dwie dywizje zmechanizowane Armii przeszkolone do operacji amfibijnych. Wydaje si´ jednak, ˝e po mobilizacji rezerwistów obecny stan chiƒskiej piechoty morskiej mo˝e ulec zwielokrotnieniu. Podstawowà bronià zaczepnà piechoty morskiej sà obecnie czo∏gi p∏ywajàce typu 63A. Sà to pojazdy 4 osobowe o masie 22 t, nap´dzane silnikiem wysokopr´˝nym o mocy 580 KM. Uzbrojenie czo∏gu sk∏ada si´ z armaty kal. 105 mm sprz´˝onej z km kal. 7,62 mm, obron´ plot. zapewnia wkm kal. 12,7 mm.

Konkluzja

Uj´cie prawej burty jednostki „3232”.

Ma∏y okr´t desantowy typu 074 Ca∏kowitym novum jest kolejny chiƒski, tym razem ma∏y okr´t desantowy oznaczony jako typ 074 i posiadajàcy numer burtowy „3232”. Swojà koncepcjà przypomina on amerykaƒskie jednostki typu «LCU». Dzi´ki przesuni´ciu nadbudówki na prawà burt´ uzyskano du˝à powierzchni´ ∏adunkowà pok∏adu, poprzez to okr´t mo˝e zabraç znacznie wi´kszy ∏adunek ni˝ inna jednostka tej klasy. Niestety brak danych o nowym okr´cie, lecz jej szacunkowa pe∏na wypornoÊç wynosi oko∏o 400-450 ton. Nale˝y si´ liczyç z tym, ˝e jest to prototyp wi´kszej serii, która zostanie zbudowana dla zastàpienia najstarszych barek desantowych typów 067 (Yunnan) i 068 (Yuchai). *

74

*

*

fot. Internet

Zapewne wi´kszoÊç czytelników zada sobie pytanie: „Kogo i co te okr´ty desantowe majà przewoziç?” Odpowiedê jest bardzo prosta – ˝o∏nierzy piechoty morskiej.

Odznaka chiƒskiej piechoty morskiej.

Geneza chiƒskiej piechoty morskiej si´ga poczàtków lat pi´çdziesiàtych, gdy zacz´to zajmowaç przybrze˝ne wyspy, wypierajàc z nich resztki wojsk Kuomintangu, nie

Chiƒska Republika Ludowa, w szczególnoÊci jej si∏y zbrojne, w ostatnim okresie czasu prze˝ywa prawdziwy boom rozwojowy. O ile w poprzednich dekadach szed∏ on w kierunku iloÊci, tak teraz ukierunkowany jest na jakoÊç. Chiƒczycy zawdzi´czajà to szybkiemu rozwojowi ka˝dej dziedziny swojej gospodarki, w tym najnowszych technologii elektroniczno-informatycznych. Dzi´ki temu roÊnie ekspansywny chiƒski eksport, stale powiekszajàcy dodatnie saldo handlowe. Rzutuje to wybitnie na wielkoÊç chiƒskiego bud˝etu wojskowego, który szacunkowo wynosi obecnie ok. 45 mld USD rocznie. OczywiÊcie nie obejmuje on pozosta∏ych sum poukrywanych skrz´tnie w innych resortach (ministerstwa przemys∏u atomowego, kosmicznego, samochodowego, itd). Musimy równie˝ pami´taç o tym, ˝e dzi´ki niezwykle taniej sile roboczej, wyprodukowanie w Chinach nowczesnego czo∏gu, samolotu czy innego sprz´tu wojskowego jest co najmniej 3-4 krotnie taƒsze, ni˝ podobnego w paƒstwach zachodnich. Dzi´ki temu mo˝na szybciej zaopatrywaç armi´ w nowoczesny sprz´t, przy relatywnie mniejszych nak∏adach finansowych. Szczególnie szybki rozwój nowoczesnych technologii widaç na przyk∏adzie konstrukcji nowych okr´tów. Chiƒczycy dà˝à do ca∏kowitej samodzielnoÊci w dziedzinie produkcji okr´tów oraz ich uzbrojenia. W nielicznych wypadkach posi∏kujà si´ zakupem konstrukcji i licencji w Rosji, kopiowaniem systemów uzbrojenia i elektroniki, ewentualnie pospolitego ich wykradania przez

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Morskie nowoÊci z Chin

Grupa ˝o∏nierzy chiƒskiej piechoty morskiej na czo∏gu p∏ywajàcym typu 63A.

coraz Êmielej poczynajàcy sobie chiƒski wywiad. Reasumujàc nale˝y stwierdziç, ˝e chiƒska marynarka wojenna w chwili obecnej rozwija równolegle kilka swoich komponentów: 1. Okr´ty podwodne – prace nad nowymi okr´tami o nap´dzie atomowym i budowa typu 039G w kraju, zakup 8 okr´tów tej klasy w Rosji;

fot. Internet

2. Okr´ty os∏ony przeciwlotniczej – budowa nowych niszczycieli typu 052B i 052C w kraju, budowa dwóch w Rosji; 3. Jednostki eskortowe – budowa serii fregat typu 054 w kraju; 4. Jednostki desantowe – budowa serii ró˝norodnych okr´tów desantowych w kraju. Z powy˝szego podsumowania wynikajà niezbyt weso∏e wnioski co do dalszych lo-

sów niepodleg∏oÊci Tajwanu, uznawanego przez Pekin za swojà zbuntowanà prowincj´. Widaç wyraênie, ˝e Chiƒczycy powoli acz systematycznie, budujà flot´ inwazyjnà. Szczególnie widoczne to jest w rozwoju floty okr´tów desantowych, która mo˝e byç wzmocniona poprzez rekwizycj´ jednostek handlowych od klasy RO-RO, po kontenerowcem, drobnicowce czy pasa˝erskie. Intensywnie rozwijany jest równie˝ komponet os∏ony tych si∏, tak poprzez zapewnienie mu os∏ony przeciwlotniczej i przeciwrakietowej (nowe niszczyciele) oraz os∏ony ZOP (nowe fregaty). Jedynym s∏abym punktem floty chiƒskiej sà w chwili obecnej si∏y tra∏owe, sk∏adajàce si´ z przestarza∏ych, zupe∏nie nie przystosowanych do wspó∏czesnego pola walki przestarza∏ych okr´tów. Nie nale˝y jednak wykluczyç szybkiego naprawienia tego „proletariackiego niedopatrzenia”. B´dziemy si´ starali Êledziç post´p tych prac i na bie˝àco informowaç Czytelników o nich na ∏amach naszego magazynu. Bibliografia: Combat Fleets of the World 2002-2003, pod red. A.D. Baker III.

Combat Fleet of the World 2004-2004, pod red. Eric Wertheim (manuskrypt). Internet.

SUPLEMENT

Iraƒska korweta rakietowa Alvand (eks-Saam). fot. zbiory Bernard Prezelin

Maciej S. Sobaƒski

Za∏o˝ony w roku 1819 przez Sir Stamforda Rafflesa dla potrzeb British East India Company Singapur z racji swego kluczowego po∏o˝enia na skrzy˝owaniu wa˝nych szlaków ˝eglugowych szybko nabra∏ strategicznego znaczenia, czego mi´dzy innymi dobitnie dowiod∏a II wojna Êwiatowa. W roku 1959 Brytyjczycy nadali tej Kolonii Koronnej autonomi´ w ramach Federacji Malajskiej, co jednak nie wystarcza∏o zdominowanemu przez ˝ywio∏ chiƒski miastu, którego ambitni politycy w roku 1965 wystàpili z Federacji og∏aszajàc Singapur niepodleg∏à republikà. To miasto-paƒstwo o powierzchni zaledwie 640 km2 zarzàdzane w sposób ewidentnie autokratyczny osiàgn´∏o w okresie minionych 40 lat niebywa∏y sukces ekonomiczny stajàc si´ istotnym centrum biznesu Azji Po∏udniowoWschodniej. Sukces gospodarczy pozwoli∏ na przeznaczenie sporej cz´Êci dochodu narodowego na potrzeby obrony narodowej, w której z uwagi na wyspiarskie bàdê co bàdê po∏o˝enie istotnà rol´ odgrywa marynarka wojenna.

76

Korweta rakietowa Vigour (P 92) typu Victory. 18.05.1998 r. fot. zbiory Leo van Ginderen

Personel marynarki wojennej Singapuru liczy∏ w roku 2002 oko∏o 4 500 ludzi1, co oznacza∏o wzrost o 28,5% w okresie ostatnich 17 lat2. RównoczeÊnie flota dysponuje oko∏o 5 000 przeszkolonych rezerwistów, których mo˝na powo∏aç do s∏u˝by w przypadku zagro˝enia. Dowództwo marynarki wojennej mieÊci si´ w Bukit Gombak, zaÊ bazy znajdujà si´ w Tuas i Jurong nad CieÊninà Johore. Nowa baza w Changi we wschodniej cz´Êci CieÊniny Johore ma zostaç oddana do eksploatacji w roku 2003. Organizacyjnie flota Singapuru sk∏ada si´ z dwóch Flotylli 1 i 3, które grupujà odpowiednio si∏y rakietowe i patrolowe oraz desantowe i zop, zaÊ Dowództwo Obrony Wybrze˝a dysponuje jednostkami przeznaczonymi do dzia∏aƒ w CieÊninie Singapurskiej. Marynarka wojenna Singapuru nie dysponuje organicznym lotnictwem morskim, korzysta jednak z maszyn si∏ powietrznych Singapore Air Force. Dywizjon Nr 125 posiada w swoim sk∏adzie Êmig∏owce AS.320M „Super Puma” w wersji pop i transportowej oraz AS.550 „Fennec” w wersji uderzeniowej. W Dywizjonie Nr 121 znajdujà si´ patrolowe maszyny Fokker 50 „Maritime Enforcer”. Do dzia∏aƒ na morzem przeznaczone sà tak˝e samoloty rozpoznania radarowego E-2C „Hawkeye”, zaÊ samo-

loty myÊliwsko-bombowe A-4 „Skyhawk” mo˝na równie˝ wykorzystaç do zwalczania celów morskich. Od koƒca lat dziewi´çdziesiàtych XX wieku trzon si∏ uderzeniowych Singapuru stanowià 4 okr´ty podwodne3 szwedzkiego typu Sjörmen (A-11B) pochodzàce z lat 1965-1968. Jednostki zbudowane przez stocznie Kockums AB w Malmö i Karlskronavarvet zosta∏y nabyty w Szwecji jako u˝ywane w latach 1995 i 1997, przechodzàc gruntownà modernizacj´ przed skierowaniem na „nowe” wody ojczyste, jak˝e ró˝ne od ch∏odnego Ba∏tyku. WypornoÊç nawodna okr´tów wynosi 1 130 t, a podwodna odpowiednio 1 400 t4 przy d∏ugoÊci ca∏kowitej 50,5 m, szerokoÊci 6,1 m i zanurzeniu 5,1 m. Nap´d klasyczny diesel-elektryczny, 4 silniki wysokopr´˝ne Hedemora-Pielstick PV/12 PA2 o ∏àcznej mocy 2 100 KM oraz silnik elektryczny ASEA o mocy 1 500 KM. Cztery baterie akumulatorów. Uk∏ad nap´dowy poruszajàcy Êrub´ o 5 skrzyd∏ach zapewnia maksymalnà pr´dkoÊç nawodnà 10, a podwodnà 20 w´z∏ów. Uzbrojenie sk∏ada si´ z 4 dziobowych wyrzutni torpedowych kal. 533 mm z zapasem 8 torped Tp 613 oraz 2 dziobowych wyrzutni torpedowych kal. 400 mm z zapasem 4 torped 1. wg Combat Fleet of the World 2002-2003 pod red. AD. Baker III, Annapolis 2002. 2. wg Jane’s Fighting Ships 1986-87, London 1986. 3. sà to Centurion (eks-Sjöormen), Challenger (eks -Sjöhästen), Chieftain (eks-Sjöhunden) oraz Conqueror (eks-Sjölejonet), piàta jednostka serii Sjöbjornen zakupiono z przeznaczeniem na cz´Êci zamienne – „kanibalizacja”. 4. wg Jane’s Fighting... wypornoÊç podwodna wynosi 1 210 t.

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Marynarka Wojenna Singapuru zop Tp 431) Okr´ty wyposa˝one sà w system kierowania ogniem Ericsson IBS-A17 lub IBS-A12. Wyposa˝enie elektroniczne obejmuje sonar STN Atlas Elektronik CSU-83 oraz radar Terma. Za∏oga liczy 28 ludzi, w tym 7 oficerów. Jednostki typu A-11B mogà operowaç na g∏´bokoÊci do 150 m. Przed skierowaniem okr´tów na wody Dalekiego Wschodu w Karlskronie i Malmö przeprowadzono prace modernizacyjne, które obj´∏y przede wszystkim system klimatyzacyjny przystosowujàc go do eksploatacji w tropikach oraz system rurociàgów pok∏adowych i zaworów, które muszà w wodzie o znacznie wy˝szym zasoleniu ni˝ spotykane w Ba∏tyku. Okr´ty podwodne wchodzà w sk∏ad 171 Dywizjonu. W roku 2000 Singapur podpisa∏ umow´ z francuskim konsorcjum DCN na budow´ du˝ej jednostki klasy fregaty okreÊlonej eufemistycznie jako patrolowiec nowej generacji «NGPV» (New Generation Patrol Vessel), która ma wejÊç do s∏u˝by w roku 2008. Okr´t o wypornoÊci pe∏nej oko∏o 3 000 t i d∏ugoÊci 110 m dzi´ki nap´dowi diesel-elektrycznemu ma rozwijaç pr´dkoÊç maksymalnà 31 w´z∏ów. Przewidywany zasi´g 4 000 Mm przy pr´dkoÊci ekonomicznej. Podstawowe uzbrojenie stanowiç b´dzie 8 przeciwokr´towych pocisków rakietowych RGM-84C „Harpoon”, 4 zestawy rakiet plot. systemu „Barak”, 1 dzia∏o uniwersalne kal. 57 mm lub 76 mm oraz 4 wyrzutnie torpedowe kal. 533 mm. W sk∏ad uzbrojenia wejdzie równie˝ Êmig∏owiec pok∏adowy. LiczebnoÊç za∏ogi szacuje si´ na oko∏o 60 marynarzy i oficerów. Dalszych 5 fregat w oparciu o francuskà dokumentacj´ ma powstaç w rodzimej stoczni Singapore Technologies Marine w Jurong. Na dzieƒ dzisiejszy najwi´kszymi jednostkami ofensywnymi si∏ nawodnych sà korwety rakietowe typu Victory 5 zbudowane w latach 1988 - 1991 w niemieckiej stoczni Lürssen w Vegesack (prototyp) oraz Singapore Technologies Marine w Jurong. WypornoÊç standardowa korwet wynosi 550 t, a pe∏na 600 t przy d∏ugoÊci ca∏kowitej 62,9 m, szerokoÊci 9,3 m i zanurzeniu 2,6 m. Nap´d stanowià 4 silniki wysokopr´˝ne MTU 20V538 TB93 o ∏àcznej mocy 18 740 KM, które poruszajàc 4 Êruby zapewniajà maksymalnà pr´dkoÊç 35 w´z∏ów. Zasi´g przy pr´dkoÊci maksymalnej 700 Mm wzrasta przy pr´dkoÊci ekonomicznej 16 w´z∏ów do 4 000 Mm. Moc elektrowni pok∏adowej 408 kW. Uzbrojenie obejmuje 8 przeciwokr´towych pocisków rakietowych RGM-84C „Harpoon” o wadze 526 kg, w tym g∏owica bojowa 225 kg, których zasi´g przy pr´dkoÊci 0,9 Ma wynosi 60 Mm. Na pok∏adzie korwet zwykle znajdujà si´ jedynie 2 takie rakiety. Obron´ przeciwlotniczà zapewniajà 2 oÊmioprowadnicowe zestawy izraelskich rakiet systemu „Barak” (16 po-

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

cisków). Artyleri´ pok∏adowà reprezentuje 1 uniwersalne dzia∏o kal. 76 mm L/62 OTOBreda Super Rapid DP, które wystrzeliwuje pociski o wadze 6 kg na odleg∏oÊç 16 km i pu∏ap 12 km, a jej uzupe∏nienie stanowià 4 pojedyncze wkm-y kal. 12,7 mm. Do zwalczania okr´tów podwodnych s∏u˝à 2 potrójne wyrzutnie torped pop kal. 324 mm ILAS-3 z torpedami pop A-244S. Wyposa˝enie elektroniczne obejmuje radar nawigacyjny Kevin-Hughes Typ 1007, radar dozoru nawodnego i powietrznego Ericsson Sea Giraffe 150GC oraz 2 radary Elta EL/M-2221 oraz sonar Thales Salmon VDS. Jednostki posiadajà równie˝ Êrodki walki elektronicznej Rafael SEWS 1101 i MBAT/RAN-1010 wraz z wyrzutniami celów pozornych. Za∏oga jednostek liczy 49 ludzi, w tym 8 oficerów. Korwety rakietowe wchodzà w sk∏ad 188 Dywizjonu 1 Flotylli. Marynarka wojenna Singapuru dysponuje równie˝ 11 patrolowcami, a w∏aÊciwie ma∏ymi korwetami typu Fearlees 6 zbudowanymi w latach 1995-1998 przez stoczni´ Singapore Technologies Marine w Jurong (patrz IV strona ok∏adki). WypornoÊç pe∏na patrolowców wynosi 500 t przy d∏ugoÊci 55,0 m, szerokoÊci 8,6 m i zanurzeniu 2,2 m. Nap´d stanowià 2 silniki wysokopr´˝ne MTU 12V595 TE90 o ∏àcznej mocy 8 430 KM, które obs∏ugujà 2 urzàdzenia wodno-odrzutowe KaMeWa pozwalajàce na rozwijanie maksymalnej pr´dkoÊci 36 w´z∏ów. Uzbrojenie obejmuje 1 dwuprowadnicowà wyrzutni´ systemu SADRAL z przeciwlotniczymi pociskami rakietowymi „Mistral” o wadze 16,8 kg, w tym g∏owica bojowa 3 kg HE, których zasi´g mieÊci si´ w przedziale 2-7 Mm. Artyleri´ reprezentuje uniwersalne dzia∏o kal. 76 mm L/62 OTOBreda Super Rapid DP oraz 4 pojedyncze km-y kal. 7,62 mm. Okr´ty pierwszej serii (P 94 - P99) wyposa˝ono w 2 potrójne wyrzutnie torped pop kal. 324 mm ILAS-3 z torpedami pop A-244S. Jednostki

drugiej serii mia∏y otrzymaç bardziej ofensywne uzbrojenie w postaci 4-6 izraelskich przeciwokr´towych rakiet „Gabriel-II”, wesz∏y jednak do s∏u˝by bez tego uzbrojenia. Wyposa˝enie elektroniczne obejmuje radar nawigacyjny Kelvin-Hughes Typ 1007, radar Elta EL/M-2228X, kad∏ubowy sonar Thales TSM-2362 Gudgeon (tylko okr´ty pierwszej serii) oraz system walki elektronicznej Elisra NS-9010C wraz z 2 wyrzutniami celów pozornych. Jednostki posiadajà system przetwarzania informacji bojowych Elbit ST 3100 WCS. Za∏oga okr´tów liczy 27 ludzi, w tym 5 oficerów. Wszystkie jednostki wyposa˝one sà w pó∏sztywnà ∏ódê inspekcyjne na rufie. Okr´ty pierwszej serii P 94-P 99 tworzà 189 Dywizjon, zaÊ w sk∏ad 82 Dywizjonu wchodzà jednostki drugiej serii P 82-P 87. W sk∏adzie morskich si∏ Singapuru znajduje si´ tak˝e 6 starszych kutrów rakietowych typu Sea Wolf 7 (typ FPB 45), klasyfikowanych obecnie jako patrolowce rakietowe. Jednostki te pochodzà z lat 1972-1976, dwie pierwsze powsta∏y w niemieckiej stoczni Lürssen w Vegesack, a pozosta∏e w Singapore Technologies Marine w Jurong. Okr´ty posiadajà wypornoÊç standardowà 226 t, a pe∏nà odpowiednio 254 t8 przy d∏ugoÊci ca∏kowitej 44,9 m, szerokoÊci 7,0 m i zanurzeniu 2,5 m. Nap´d stanowià 4 silniki wysokopr´˝ne MTU 16V538 TB92 o ∏àcznej mocy 14 400 KM, które poruszajàc 4 Êruby zapewniajà aktualnie maksymalnà pr´dkoÊç 35 w´z∏ów. Zasi´g 900 Mm przy 30 w´z∏ach, a 2 000 5. sà to P 88 Victory, P 89 Valour, P 90 Vigilance, P 91 Valiant, P 92 Vigour oraz P 93 Vengeance. 6. sà to P 94 Fearless, P 95 Brave, P 97 Gallant, P 98 Daring, P 99 Dauntless P 82 Resilience, P 83 Unity, P 84 Sovereignty, P 85 Justice, P 86 Freedom oraz P 87 Independence. 12 jednostka serii P 96 Courageus zosta∏ w dniu 3 stycznia 2003 r bardzo powa˝nie uszkodzony w wyniku kolizji z kontenerowcem ANL Indonesia, wrak odholowano do bazy Changi. 7. sà to P 76 Sea Wolf, P 77 Sea Lion, P 78 Sea Dragon, P 79 Sea Tiger, P 80 Sea Hawk oraz P 81 Sea Scorpion. 8. wg Jane’s Fighting.... wypornoÊç pe∏na wynosi∏a 260 t, a zanurzenie 2,3 m.

Kuter rakietowy Sea Tiger (P 79) typu Sea Wolf. 18.05.1998 r.

fot. zbiory Leo van Ginderen

77

Marynarka Wojenna Singapuru Mm przy pr´dkoÊci ekonomicznej 15 w´z∏ów. Obecnie uzbrojenie stanowià 2 - 4 przeciwokr´towe pociski rakietowe RGM-84C „Harpoon” oraz 2 izraelskie „Gabriel-I” o wadze 428 kg, w tym g∏owica bojowa 180 kg HE, których zasi´g przy pr´dkoÊci 0,95 Ma wynosi 10 Mm. Do zwalczania samolotów s∏u˝y 1 dwuprowadnicowa wyrzutnia systemu SIMBAD z przeciwlotniczymi pociskami rakietowymi „Mistral”. Artyleri´ lufowà reprezentuje 1 uniwersalne dzia∏o kal. 57 mm L/70 Bofors SAK 57 Mk 1 DP z zapasem 504 pocisków, które wystrzeliwa∏o wa˝àce 1,4 kg pociski na odleg∏oÊç do 14 km, uzupe∏niane przez 2 pojedyncze wkm-y kal. 12,7 mm. Wyposa˝enie elektroniczne obejmuje radar nawigacyjny Decca TM 626 oraz radar Thales WM-28. Walk´ elektronicznà umo˝liwia system Rafael SEWS 1101 wraz z 4 wyrzutniami celów pozornych. Za∏oga liczy 40 ludzi, w tym 7 oficerów. Patrolowce rakietowe, których czas s∏u˝by dobiega ju˝ nieuchronnego kresu mimo wielokrotnych modernizacji, wchodzà w sk∏ad 185 Dywizjonu. Marynarka wojenna dysponuje równie˝ 12 kutrami patrolowymi typu FB 9 zbudowanymi przez stoczni´ Singapore Technologies Marine w Jurong w latach 1990 - 1991. Jednostki te o wypornoÊci pe∏nej 20 t majà d∏ugoÊç 14,5 m, szerokoÊç 4,1 m i zanurzenie 1,1 m. Nap´d stanowià 2 silniki wysokopr´˝ne MTU 12V183 TC91 o ∏àcznej mocy 1 200 KM, które poruszajà 2 systemy wodno-odrzutowe Hamilton zapewniajàc maksymalnà pr´dkoÊç 30 w´z∏ów. Uzbrojenie stanowi 1 km kal. 7,62 mm, a wyposa˝enie obejmuje radar nawigacyjny Decca. Za∏oga liczy 4 ludzi. Kutry patrolowe wchodzi∏y w sk∏ad 186 Przybrze˝nego Dywizjonu Patrolowego bazujàcego w Brani, jednak po zamkni´ciu tej bazy wi´kszoÊç jednostek przechowywana jest na làdzie w Tuas. Licznymi ma∏ymi przybrze˝nymi jednostkami patrolowymi dysponujà równie˝ si∏y policyjne Singapuru.

Obron´ przed zagro˝eniem minowym zapewniajà 4 niszczyciele min szwedzkiego typu Landsort (10) zbudowane w latach 1991-1995 przez stoczni´ Karlskronavarvet w Karlskronie (Szwecja). Tylko pierwszy okr´t serii zosta∏ ukoƒczony w Szwecji, pozosta∏e zosta∏y wykoƒczone ju˝ w Singapurze, gdzie stocznia Jurong przeprowadzi∏a prace wyposa˝eniowe dostarczonych kad∏ubów. WypornoÊç standardowa tra∏owców wynosi 310 t, a pe∏na 360 t przy d∏ugoÊci ca∏kowitej kad∏uba 47,5 m, szerokoÊci 9,6 m i zanurzeniu 2,3 m. Nap´d stanowià 4 silniki wysokopr´˝ne Saab-Scania DST-14 o ∏àcznej mocy 1 440 KM, które poruszajà 2 uk∏ady p´dników cykloidalnych Voith-Schneider zapewniajàc maksymalnà pr´dkoÊç 15 w´z∏ów. Zasi´g 2 500 Mm przy 12 w´z∏ach. Moc elektrowni pok∏adowej 585 kW. Uzbrojenie stanowi 1 dzia∏o plot. kal. 40 mm L/70 Bofors L70 wystrzeliwujàce pociski o wadze 0,89 kg na odleg∏oÊç do 4 km oraz 4 pojedyncze km-y kal. 7,62 mm. Jednostki sà wyposa˝one w 2 podwodne zdalnie sterowane pojazdy PAP 105 Mk 5 do zwalczania min. Okr´ty posiadajà radar nawigacyjny Norcontrol DB 2000 oraz radar Thales WM-20. Wykrywanie min umo˝liwia sonar Thales TSM 2022 o zmiennej g∏´bokoÊci zanurzenia. Kierowanie ogniem artyleryjskim zapewnia system optroniczny CelsiusTech 9LV 100. Za∏oga jednostek liczy 39 ludzi, w tym 7 oficerów. Niszczyciele min tworzà 194 Dywizjon Przeciwminowy Si∏ Obrony Wybrze˝a bazujàcy w Tuas. Singapur posiada tak˝e wcale rozbudowane si∏y desantowe, których zadaniem jest przede wszystkim zabezpieczenie realizacji zadaƒ transportowych armii, która ze zrozumia∏ych wzgl´dów korzysta z poligonów po∏o˝onych na terytorium sàsiedniej Malezji. Podstawowymi jednostkami sà 4 du˝e okr´ty-doki transportowo-desantowe typu STEM 1400 LST 11 zbudowane w latach 1998 - 2001 przez stoczni´ Singapore Technologies Marine

Niszczyciel min Katong (M 107) typu Landsort. 06.1996 r.

fot. zbiory Leo van Ginderen

w Jurong na podstawie projektu opracowanego we wspó∏pracy z amerykaƒskà stocznià Ingalls Shipbuilding w Pescagoula. WypornoÊç standardowa tych jednostek wynosi 6 000 t, a pe∏na odpowiednio 8 500 t przy d∏ugoÊci 141,0 m, szerokoÊci 21,0 m i Êrednim zanurzeniu 5,0 m. Nap´d stanowià 2 umieszczone w oddzielnych przedzia∏ach silniki wysokopr´˝ne Ruston 16RK270 ka˝dy o mocy 6 700 KM, które poruszajàc 2 Êruby zapewniajà maksymalnà pr´dkoÊç 15 w´z∏ów. Zasi´g 5 000 Mm przy pr´dkoÊci maksymalnej, a 10 000 Mm przy ekonomicznej 12 w´z∏ów. Moc elektrowni pok∏adowych 2 800 kW. Uzbrojenie obejmuje 2 dwuprowadnicowe wyrzutnie systemu SIMBAD z rakietami plot. bliskiego zasi´gu „Mistral”, 1 uniwersalne dzia∏o kal. 76 mm L/62 OTOBreda Super Rapid DP oraz 2 pojedyncze wkm-y Browning M2 HB kal. 12,7 mm. Wyposa˝enie elektroniczne obejmuje radar nawigacyjny Kelvin-Hughes typ 1007 oraz radar dozoru nawodnego i powietrznego Ericsson Sea Giraffe 150HC, system optroniczny Matra Defense Najir 2000 oraz system walki elektronicznej Rafael RAN 1101 wraz z 2 wyrzutniami celów pozornych. Za∏oga liczy oko∏o 65 ludzi, z tym, ˝e istnieje mo˝liwoÊç jej rozbudowy, bowiem pomieszczenia pozwalajà na zakwaterowanie 100 osób. Okr´ty typu STEM 1400 LST mogà przewoziç 350 ˝o∏nierzy, 18 czo∏gów i 20 innych pojazdów bojowych. Sà wyposa˝one we wrota dziobowe z rampà o d∏ugoÊci 16,8 m i udêwigu 60 t. w cz´Êci rufowej okr´tu znajduje si´ komora dokowa o wymiarach 51 x 16 m umo˝liwiajàca transport 2 Êrednich barek desantowych. Na ˝urawikach bramowych znajdujà si´ 4 kutry desantowe typu EP 02, po 2 na ka˝dej burcie. Làdowisko dla Êmig∏owców zajmuje niemal po∏ow´ d∏ugoÊci okr´tu liczàc od rufy, a hangar pozwala na sta∏e bazowanie 2 maszyn typu AS.232M „Super Puma”12. Okr´ty-doki tworzà 191 Dywizjon 3 Flotylli, który bazuje w Tuas. Uzupe∏nienie si∏ desantowych stanowi 6 barek desantowych typu RPL 60 13 zbudowanych w latach 1985 - 1993 przez stocznie North Shipyard (2 okr´ty) oraz Singapore Technologies Marine w Jurong. WypornoÊç standardowa barek wynosi 151 t, a pe∏na oko∏o 330 t przy wymiarach 36,0 x 8,5 x 1,8 m. Nap´d stanowià 2 silniki wysokopr´˝ne Deutz-MAN D254MLE o ∏àcznej mo9. sà to kutry o oznaczeniu alfanumerycznym od FB 31 do FB 42. 10. sà to M 105 Bedok, M 106 Kallang, M 107 Katong oraz M 108 Punggol. 11. sà to L 207 Endurance, L 208 Resolution, L 209 Persistence oraz L 210 Endeavour. 12. szerzej o konstrukcji jednostek typu STEM 1400 LST patrz Schiele M., Singapurskie okr´ty transportowo-desantowe typu Endurance (STEM 1400LST), „MSiO” nr 2/01. 13. sà to RPL 60, RPL 61, RPL 62, RPL 63, RPL 64 i RPL 65.

78

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Marynarka Wojenna Singapuru

Okr´t desantowy Endurance (L 207). 03.05.1999 r.

cy 860 KM, które poruszajà p´dniki cykloidalne Schottel zapewniajàc pr´dkoÊç 10 w´z∏ów. Jednostki wyposa˝one sà w radar nawigacyjny, a za∏oga liczy 6 ludzi. Maksymalna ∏adownoÊç barek, które pe∏nià s∏u˝b´ w Dowództwie Zaplecza wynosi 110 t. Kolejnymi niewielkimi jednostkami desantowymi sà kutry typu EP 02, których 30 zbudowa∏a w okresie od roku 1993 stocznia Singapore Technologies Marine. Ich pe∏na wypornoÊç wynosi 38 t przy wymiarach 21,0 x 5,6 x 0,7 m. Nap´d stanowià 2 silniki wysokopr´˝ne MAN D2866 LE o ∏àcznej mocy 880 KM, które poruszajà system wodno-odrzutowy KaMeWa zapewniajàcy pr´dkoÊç 20 w´z∏ów. Zasi´g przy pr´dkoÊci maksymalnej wynosi 100 Mm. Uzbrojenie kutrów sk∏ada si´ z 2 pojedynczych wkm-ów Browning M2 HA kal. 12,7 mm, Za∏oga liczy 4 ludzi, a ∏adownoÊç kutrów 18 t bàdê 30 ˝o∏nierzy. W kutry typu EP 02 wyposa˝one sà okr´ty-doki typu STEM 1400 LST. Marynarka wojenna Singapuru dysponuje równie˝ niewielkimi, szybkimi jednostkami przeznaczonymi do dzia∏aƒ dywersyjnych i rozpoznawczych. Jest to 10 amerykaƒskich ∏odzi typu Whaler zbudowanych w roku 1989 w Bostonie. WypornoÊç pe∏na tych jednostek o kad∏ubach z w∏ókien szklanych wynosi 2,25 t przy wymiarach 6,8 x 2,3 x 0,4 m. Silniki benzynowe Johnson o mocy 360 KM zapewniajà maksymalnà pr´dkoÊç 40 w´z∏ów. Liczàca 3 osoby za∏oga dysponuje wkm kal. 12,7 mm oraz granatnikiem kal. 40 mm Mk 19. W latach 1980-1990 stocznia Singapore Technologies Marine dostarczy∏a oko∏o 100 ∏odzi desantowych typu EP 01 o wypornoÊci 4 t przy wymiarach 13,6 x 3,7 x 0,6 m. Posiadajàce wykonany z aluminium kad∏ub jednostki sà wyposa˝one w silniki wysokopr´˝ne, które nap´dzajà system wodno-odrzutowy zapewniajàc maksymalnà pr´dkoÊç 20 w´z∏ów. Zasi´g przy pr´dkoÊci maksymalnej wynosi 100 Mm. ¸odzie typu EP 01, których za∏oga liczy 2 oso-

O K R ¢ T Y W O J E N N E • Nr 63 (1/2004)

fot. zbiory Leo van Ginderen

by mogà transportowaç 30 ˝o∏nierzy lub lekki pojazd. Jednostki typu EP 01 znajdujà si´ w sk∏adzie 195 Dywizjonu. Dzia∏ania floty zabezpieczane sà przez zespó∏ jednostek pomocniczych, wÊród których na pierwszym miejscu wymieniç nale˝y okr´t-baz´ L 206 Perseverance, przeznaczony do obs∏ugi okr´tów podwodnych. Okr´t zosta∏ zbudowany w latach 1962-1964 w stoczni Fairfield w Govan (Wielka Brytania) jako transportowiec desantowy Sir Lancelot, zaÊ Singapur naby∏ go w roku 1992 od firmy komercyjnej. Poczàtkowo by∏ eksploatowany jako jednostka w wsparcia, a w roku 2001 przebudowany na baz´ okr´tów podwodnych. WypornoÊç standardowa 3 270 t, a pe∏na 5 674 t przy d∏ugoÊci ca∏kowitej 126,5 m, szerokoÊci 17,7 m i zanurzeniu 4,0 m. Nap´d stanowià 2 silniki wysokopr´˝ne Denny-Sulzer 12MH51 o ∏àcznej mocy 9.520 KM, które aktualnie zapewniajà maksymalnà pr´dkoÊç 15 w´z∏ów. Zasi´g 8 000 Mm przy 15 w´z∏ach. Moc elektrowni pok∏adowych 1 400 kW. Uzbrojenie obejmuje 2 dwuprowadnicowe wyrzutnie systemu SIMBAD z rakietami plot. bliskiego zasi´gu Mistral, 1 dzia∏o plot. kal. 40 mm L/70 Bofors L/70 oraz 6 pojedynczych wkm-ów Browning M2 HB kal. 12,7 mm. W sk∏ad wyposa˝enia elektronicznego wchodzi radar nawigacyjny Norcontrol 2000 oraz system zak∏ócania Thales DR-2000.

Za∏oga liczy 65 marynarzy i oficerów, nie sà natomiast znane elementy wyposa˝enia bazy okr´tów podwodnych. Funkcj´ jednostki dozorowej i ratowniczej pe∏ni Jupiter (A 102) zbudowany w oparciu o niemieckie plany przez stoczni´ Singapore Technologies Marine w roku 1990. WypornoÊç pe∏na wynosi 170 t przy wymiarach 35,7 x 7,1 x 2,3 m. Nap´d zapewniajà 2 silniki wysokopr´˝ne Deutz-MWM o ∏àcznej mocy 1 360 KM, które zapewniajà maksymalnà pr´dkoÊç 14,5 w´z∏a. Zasi´g 200 Mm przy 14,5 w´z∏a. Moc elektrowni pok∏adowych 345 kW. Uzbrojenie sk∏ada si´ z 1 dzia∏a plot. kal. 20 mm Oerlikon GAM-BO1 i 2 wkm-ów kal. 12,7 mm, a wyposa˝enie obejmuje radar nawigacyjny Decca 1226. Za∏oga liczy 33 ludzi, w tym 5 oficerów + zespó∏ nurków, którzy dysponujà komorà dekompresyjnà i 2 stacjami spr´˝arek. W sk∏ad wyposa˝enia wchodzi tak˝e 10-metrowa pok∏adowa ∏ódê pó∏sztywna. Jupiter wchodzi w sk∏ad 194 Dywizjonu 3 Flotylli. Flota dysponuje równie˝ zbiornikowcem Jolly Rodger II o wypornoÊci 800 DWT oraz 2 zbudowanymi w Holandii w roku 1985 motorówkami transportowo-inspekcyjnymi FL 1 i FL 2. Mówiàc o si∏ach morskich Singapuru warto tak˝e wspomnieç o szybkich kutrach i motorówkach patrolowych, jakimi dysponuje Police Coast Guard14. * * * Flota Singapuru sk∏ada si´ w wi´kszoÊci z nowych i nowoczesnych jednostek dobrze przystosowanych do dzia∏aƒ zarówno o charakterze defensywnym jak i ofensywnym w rejonie cieÊnin Malacca i Singapurskiej. Dobry stan paƒstwowej kasy umo˝liwia systematycznà modernizacj´ posiadanych okr´tów i zakupy nowych, które z regu∏y, nie liczàc prototypów, powstajà na miejscu w Singapurze. Wszystko to powoduje, ˝e marynarka wojenna Singapuru jawi si´ jako jeden z elementów gwarantujàcych spokój w Azji Po∏udniowo-Wschodniej. Bibliografia: Combat Fleet of the World 2002-2003 pod red. A.D. Baker III, Annapolis 2002 14. wg Combat Fleet of the World 2002 - 2003.

Patrolowce Police Coast Guard Typ Southerly White Marlin Fish PT 12 PT 1 Swift PC 32

Rok budowy 1998-2000 ? 1995-1996 1987-1989 1983-1984 1981 1978-1979

IloÊç sztuk 25 4 5 12 11 12 37

WypornoÊç ? ? ? 21 t 20 t 46 t 2t

Pr´dkoÊç 40 w ? 50 w 30 w 30 w 31 w 35 w

79

Recenzje

Resurrection. Salvage The Battle Fleet at Pearl Harbor Daniel Madsen, stron 264, 90 fotografii, 5 rysunków, jedna mapa, Wydawca Naval Institute Press, 2003 rok, cena 36,95 USD Japoƒskie uderzenie na baz´ amerykaƒskiej marynarki wojennej w Pearl Harbor w dniu 7 grudnia 1941 roku jest treÊcià wielu ksià˝ek i filmów przedstawiajàcych zarówno sam atak jak te˝ wydarzenia, które nastàpi∏y bezpoÊrednio po nim. ˚adne z opracowaƒ nie obejmuje jednak tak kompleksowo operacji ratowania zatopionych jednostek bojowych floty oraz póêniejszego przygotowania do przeprowadzenia ich remontów. Daniel Madsen opisuje zarówno akcje ratunkowe prowadzone przez za∏ogi zaatakowanych okr´tów, wspomagane przez inne jednostki i s∏u˝by portowe z bazy w Pearl Harbor, jak te˝ póêniejsze wysi∏ki Salvage Organization. Oddzia∏ ten, podlegajàcy s∏u˝bowo dowódcy baz marynarki, zosta∏ powo∏any specjalnie w celu przywrócenia do s∏u˝by tak wielu okr´tów, jak tylko by∏o to mo˝liwe. Ksià˝ka Daniela Madsena nie jest suchà kronikà, która dzieƒ po dniu przedstawia∏aby wydarzenia rozgrywajàce si´ wówczas w Pearl Harbor mimo, ˝e operacje wydobywania okr´tów opisano w niej w porzàdku chronologicznym. Akcje te mia∏y miejsce pomi´dzy 7 grudnia 1941 roku, a marcem 1944 roku, kiedy to przerwano nieudanà w efekcie operacj´ podnoszenia wraku eks-pancernika Utah (BB-31). Opis dzia∏aƒ ratunkowych rozpoczyna si´ od powo∏ania i organizacji s∏u˝b, których zadaniem by∏o przygotowanie i realizacja zaplanowanego na wiele lat ratowania floty wyeliminowanej w wyniku nalotu japoƒskiego. Pierwszym zadaniem, które postawiono przed nimi by∏a ocena stanu uszkodzonych jednostek oraz przedstawienie wst´pnych raportów okreÊlajàcych przydatnoÊç okr´tów dla floty amerykaƒskiej. Nast´pnie, autor opisa∏ przedsi´wzi´cia podejmowane przez te s∏u˝by wraz z wyjaÊnieniem przyczyn rezygnacji z podejmowania

80

akcji ratunkowych w niektórych przypadkach. Poczàtki operacji zwiàzanych z przywróceniem jednostek floty bojowej do s∏u˝by dotyczà najmniej uszkodzonych okr´tów, które w niewielkiej liczbie nie wymaga∏y remontów bàdê potrzebowa∏y jedynie przygotowania do przejÊcia na zachodnie wybrze˝e Stanów Zjednoczonych w celu przeprowadzenia szybkich, ograniczonych modernizacji. W dalszych cz´Êciach ksià˝ki opisano etapy oczyszczania zatopionych okr´tów ze szczàtków zniszczonego oraz zb´dnego uzbrojenia i wyposa˝enia, uszczelniania ich kad∏ubów oraz wydobywania. Autor zachowuje kolejnoÊç, w którym poszczególnym jednostkom przywracano p∏ywalnoÊç, aby póêniej przechodziç wst´pne remonty w stoczni marynarki w Pearl Harbor, po których udawa∏y si´ na w∏aÊciwe modernizacje w stoczniach zachodniego wybrze˝a. Szczególnà uwag´ poÊwi´cono operacjom postawienia na równych st´pkach i wydobycia w 1942 roku przewróconego stawiacza min Oglala (CM-4) oraz rok póêniej pancernika Oklahoma (BB-37). Zw∏aszcza ta ostatnia akcja jest uwa˝ana za wielkie osiàgni´cie ówczesnych s∏u˝b ratownictwa okr´towego, choç zapewne i dzisiaj operacja taka stanowi∏aby powa˝ne wyzwanie. Ksià˝ka koƒczy si´ opisem prac demonta˝owych znajdujàcej si´ nad powierzchnià wody cz´Êci uznanego za bezpowrotnie utracony pancernika Arizona (BB-35) oraz przystosowaniu pozostawionych w wodzie fragmentów jego kad∏uba do pe∏nienia roli mauzoleum poleg∏ych w Pearl Harbor. Wielkà zaletà ksià˝ki jest du˝a liczba ilustracji. Na mapce zamieszczonej na poczàtku pracy pokazano usytuowanie okr´tów bezpoÊrednio przed uderzeniem lotnictwa japoƒskiego. Liczne fotografie, z których wi´kszoÊç nie by∏a do tej pory publikowana, przedstawiajà stan floty zgrupowanej w Pearl Harbor gdy opad∏y ju˝ dymy po˝arów oraz ilustrujà fazy póêniejszych operacji ratunkowych. Na kilku szkicach przedstawiono uszkodzenia niektórych okr´tów oraz niezwykle interesujàce schematy podnoszenia wraku pancernika Oklahoma. Reasumujàc, ksià˝ka Daniela Madsena jest niezwykle wartoÊciowà pozycjà dla ka˝dego kto interesuje si´ historià amerykaƒskiej marynarki wojennej okresu drugiej wojny Êwiatowej. Pokazuje wysi∏ki jakie w∏o˝yli ludzie, których pasjà sta∏o si´ przywrócenie do s∏u˝by mo˝liwie najwi´kszej liczby jednostek bojowych floty, z za∏o˝enia majàcych zostaç wyeliminowanymi w wyniku nalotu japoƒskiego. Ksià˝ka daje mo˝liwoÊç przeÊledzenia tych fragmentów dziejów okr´tów, w których toczono wal-

k´ nie tyle z wrogiem, ile z przeciwnoÊciami jakie stan´∏y na drodze istnienia niektórych z nich. Jaros∏aw Palasek

„RIURIK” f∏agman Ba∏tijskogo f∏ota Winogradow S.J., Fiedeczkin A.D., format 205 x 285 mm, s.160, fot. 77, w tym 35 w postaci wk∏adki, tab. 8, map 2, rzutów i rys. 23, sylwetki 17, wyd.?, Moskwa 2003, cena? Rosja od co najmniej 10 lat prze˝ywa renesans zainteresowania swojà w∏asnà historià, która okaza∏a si´ byç o wiele bogatsza ni˝ podawa∏y po przez ponad pó∏ wieku oficjalne radzieckie Êrodki masowej propagandy. Zainteresowaniu temu sprzyja pewnie zarówno poczucie pewnej dumy, tràcàcej nieco pewnym szowinizmem, nie od rzeczy zwanej „dumà Wielkorusów” oraz nostalgia za czasami dawnej minionej ÊwietnoÊci. Zainteresowanie obejmujàce oczywiÊcie tak˝e dzieje Imperatorskiej Carskiej Floty, przek∏ada si´ na ogromnà liczb´ wydawanych rosyjskoj´zycznych publikacji, prezentujàcych nader zró˝nicowany poziom. Dwójka rosyjskich autorów m∏odego pokolenia - S.J. Winogradow i A.D. Fiedeczkin, wyda∏a w Moskwie w roku 2003, zapewne w∏asnym sumptem, bo nigdzie nie ma informacji o ˝adnym wydawnictwie, w liczàcym zaledwie 600 egzemplarzy nak∏adzie publikacj´ zatytu∏owanà Riurik f∏agman Ba∏tijskogo f∏ota poÊwi´conà ostatniemu krà˝ownikowi pancernemu carskiej marynarki wojennej - Riurik (II) zbudowanemu przez brytyjskà stoczni´ Vickers w Barrow-in-Furness w latach 1905 - 1908. Piszàcy te s∏owa czuje szczególny sentyment do tego bardzo „rasowego” okr´tu, któremu sam poÊwi´ci∏ artyku∏ pope∏niony na ∏amach nr 27 „OW” w roku 1998, z tym wi´kszym wi´c zainteresowaniem odda∏ si´ studiowaniu ksià˝ki. Autorzy przyj´li zwyk∏y w takich razach schemat publikacji, a wi´c

genez´ budowy jednostki, proces jej budowy, szczegó∏owy opis techniczny, a nast´pnie dzieje okr´tu. Rzecz w tym, ˝e piszàc dysponowali nie tylko ogólnie dost´pnymi wczeÊniejszymi publikacjami, ale tak˝e bogactwem materia∏ów êród∏owych z zasobów archiwalnych, co stanowi widomy dowód, ˝e „pierestrojka” nie posz∏a ca∏kiem na marne, w ka˝dym razie na tym polu. Dzieje krà˝ownika, którego pierwszym dowódcà jeszcze w czasie budowy w Wielkiej Brytanii zosta∏ kpt. I rangi (kmdr) Niko∏aj. O von Essen, póêniej w stopniu wiceadm podnoszàcy swojà flag´ na jednostce jako flagowcu Floty Ba∏tyckiej, zaprezentowano w uk∏adzie poszczególnych lat w formie tekstu, zaÊ najwa˝niejsze wydarzenia dodatkowo jeszcze w formie tabeli. Warto zwróciç uwag´ na ma∏o znany incydent z poczàtków s∏u˝by Riurika, gdy marynarze kierowani przez bioràcego udzia∏ w nadzorze budowy jednostki sztabskapitana in˝. WP. Kostenko, cz∏onka partii eserowców (socjal-rewolucjonistów), notabene póêniej znanego radzieckiego teoretyka budownictwa okr´towego, przygotowali zamach na cara Miko∏aja II, który mia∏ zostaç przeprowadzony przy okazji carskiego przeglàdu krà˝ownika w dniu 28 wrzeÊnia 1908 roku. Do zamachu na szcz´Êcie nie dosz∏o, co jak piszà autorzy uchroni∏o okr´t przed haƒbà. Bibliografi´ pracy stanowià 23 teczki archiwaliów oraz 59 pozycji literaturowych, w tym 16 to literatura zagraniczna. Ksià˝ka jest bardzo bogato ilustrowana zarówno rysunkami i rzutami jak i zdj´ciami. Te ostatnie znajdujà si´ w tekÊcie, ale przede wszystkim w postaci specjalnej wk∏adki wykonanej na kredowym papierze. Wi´kszoÊç zdj´ç jest oryginalna, wczeÊniej niepublikowana w okresie ostatnich co najmniej 80 lat, cz´sto przedstawia sceny „rodzajowe” oraz oficjalne wizyty czy uroczystoÊci. Troch´ szkoda, ˝e autorzy zdecydowali si´ na opublikowanie bogatego zestawu rysunków i rzutów okr´tu w postaci odr´bnego tomu. Praca Winogradowa i Fiedeczkina zatytu∏owana Riurik f∏agman Ba∏tijskogo f∏ota stanowi istotny przyczynek do popularyzacji tej interesujàcej i oryginalnej jednostki carskiej marynarki wojennej, zw∏aszcza jej udzia∏u w I wojnie Êwiatowej. Stàd te˝ ksià˝k´ mo˝na poleciç ka˝demu zainteresowanemu historià tej epoki czytelnikowi, któremu wpadnie w r´ce, co zapewne nie b´dzie specjalnie ∏atwe, bioràc pod uwag´ jej niski nak∏ad. Maciej S. Sobaƒski

Nr 63 (1/2004)

• OKR¢TY WOJENNE

Subscribe

© Copyright 2013 - 2019 AZDOC.PL All rights reserved.