John Fante - Droga do Los Angeles

Od wydawcy W 1933 roku John Fante mieszkał na poddaszu w Long Beach i pracował nad swoją pierwszą powieścią Droga do Los Angeles. „Mam na napisanie po...

6 downloads 239 Views 1MB Size

Od wydawcy

W 1933 roku John Fante mieszkał na poddaszu w Long Beach i pracował nad swoją pierwszą powieścią Droga do Los Angeles. „Mam na napisanie powieści siedem miesięcy i 450 dolców. Uważam, że to świetnie” – oznajmił Fante w liście do Careya McWilliamsa z 23 lutego 1933 roku. Podpisał umowę z Knopfem i otrzymał zaliczkę. Jednak nie ukończył książki w ciągu siedmiu miesięcy. W 1936 roku przerobił pierwszych sto stron, skracając nieco powieść, i ukończył ją. W niedatowanym liście (ok. 1936) Fante pisze do McWilliamsa: „Droga do Los Angeles jest ukończona i, a niech to! jestem zadowolony… Mam nadzieję, że wyślę ją w piątek. Niektóre kawałki są jak kij w mrowisko. Może za mocne, to znaczy brak w nich »dobrego smaku«. Ale się tym nie przejmuję”. Powieść nigdy nie została opublikowana, prawdopodobnie dlatego, że jej tematykę uznano w połowie lat 30. za zbyt bulwersującą. W utworze obecne jest alter ego Fantego, Arturo Bandini, który pojawia się ponownie w Byle do wiosny (1938), Pyle (1939) i Dreams from Bunker Hill (1982). Maszynopis Drogi do Los Angeles znalazła w papierach Johna Fantego po jego śmierci w maju 1983 roku żona autora Joyce i teraz ta książka może zostać wciągnięta na krótką, znamienitą listę ważnych pierwszych powieści amerykańskich autorów. J.C.

1

Miałem wiele różnych prac w porcie Los Angeles, bo nasza rodzina była biedna, a ojciec nie żył. Pierwsza praca polegała na kopaniu dołów, a podjąłem ją zaraz po skończeniu szkoły średniej. Nie mogłem spać po nocach z powodu bólu pleców. Robiliśmy wykop na pustej parceli, nie było ani skrawka cienia, żar lał się z bezchmurnego nieba, a ja byłem w dole z dwoma osiłkami, którzy kopali z prawdziwym zamiłowaniem, ciągle się śmiali i żartowali, śmiali się i palili gorzki tytoń. Rzucałem się z wściekłością na robotę, a oni się śmiali i mówili, że za jakiś czas nauczę się paru rzeczy. Potem kilof i łopata stały się ciężkie. Ssałem pęknięte pęcherze i nienawidziłem tych facetów. Kiedyś w południe byłem bardzo zmęczony, usiadłem i spojrzałem na swoje ręce. Powiedziałem do siebie: dlaczego nie rzucisz tej pracy, zanim cię zabije? Wstałem i wbiłem łopatę w ziemię. – Chłopaki – powiedziałem. – Mam dość. Postanowiłem przyjąć posadę w zarządzie portu. Potem byłem pomywaczem. Codziennie, gapiąc się w dziurę okna, widziałem sterty śmieci i rój brzęczących much i byłem jak gospodyni domowa nad stosem naczyń, moje ręce, gdy spuszczałem na nie wzrok, wydawały się odrażające, pływały jak martwe ryby w niebieskawej wodzie. Szefem był gruby kucharz. Łomotał garami i zaganiał mnie do pracy. Cieszyło mnie, gdy jakaś mucha przysiadła na jego mięsistym policzku i nie chciała odlecieć. Miałem tę robotę przez cztery tygodnie. Arturo, rzekłem wtedy do siebie, perspektywy w tej pracy są bardzo ograniczone, czemuż by więc nie rzucić jej dziś wieczór? Może powiesz temu kucharzowi, żeby się pieprzył? Nie mogłem się doczekać wieczoru. W środku tego sierpniowego popołudnia, mając przed sobą górę brudnych naczyń, zdjąłem fartuch. Uśmiechnąłem się mimowolnie. – Co cię tak śmieszy? – warknął kucharz. – Mam dość. Kończę z tym. To mnie śmieszy. Wyszedłem tylnymi drzwiami, zabrzęczał dzwonek. Kucharz stał, drapiąc się po głowie, wśród śmieci i brudnych naczyń. Gdy pomyślałem o tych wszystkich naczyniach, roześmiałem się, odtąd zawsze wydawało mi się to zabawne. Zostałem pomagierem kierowcy ciężarówki. Nasze zadanie polegało na przemieszczaniu pudeł z papierem toaletowym z magazynu do portowych sklepów w San Pedro i Wilmington. Wielkie pudła, trzy stopy na trzy i pięćdziesiąt funtów wagi każde. Nocami leżałem w łóżku, myślałem o tym i przewracałem się z boku na bok. Mój szef kierował ciężarówką. Miał wytatuowane ręce. Nosił obcisłe żółte koszulki polo. Jego mięśnie wyraźnie się uwypuklały. Gładził je jak włosy dziewczyny. Korciło mnie, by mówić rzeczy, od których go aż skręci. Pudła stały w magazynie jedne na drugich, w stertach wysokości pięćdziesięciu stóp sięgających do samego sufitu. Szef stał z założonymi rękami i kazał mi nosić pudła do samochodu. Tam je układał. Arturo, powiedziałem sobie, musisz podjąć decyzję. Wygląda na twardziela, ale co ci zależy. Tego dnia przewróciłem się i pudło walnęło mnie w brzuch. Szef mruknął z niezadowoleniem i pokręcił głową. Skojarzył mi się wówczas z futbolistą z college’u i leżąc na ziemi, zastanawiałem się, dlaczego nie nosi na piersi monogramu. Wstałem z uśmiechem. W południe powoli jadłem lunch, czując ból w miejscu, gdzie uderzyło mnie pudło. W cieniu przyczepy było chłodno i właśnie tam leżałem. Godzina lunchu szybko minęła. Szef wyszedł z magazynu i zobaczył, jak wbijam zęby w kanapkę; brzoskwinia przeznaczona na deser leżała nietknięta obok mnie. – Nie płacę ci za przesiadywanie w cieniu – warknął. Wygramoliłem się stamtąd i stanąłem na nogach. Właściwe słowa same cisnęły mi się na usta.

– Odchodzę – oświadczyłem. – Niech pan idzie do diabła z tymi swoimi głupimi mięśniami. Mam dość. – Fajno – powiedział. – Mam nadzieję. – Mam dość. – Dzięki Bogu. – I jeszcze coś. – Co? – Moim zdaniem jest pan przerośniętym sukinsynem. Nie złapał mnie. Potem zastanawiałem się, co się stało z brzoskwinią. Może zdeptał ją obcasem. Po trzech dniach poszedłem to sprawdzić. Brzoskwinia leżała nietknięta na poboczu drogi, ucztowało na niej ze sto mrówek. Potem dostałem pracę w sklepie. Prowadził go Włoch z brzuszyskiem jak wielki kosz. Gdy Tony Romero nie miał nic do roboty, stał nad pojemnikiem z serem i odłamywał palcami małe kawałki. Interes szedł nieźle. Ludzie z portu kupowali u niego, gdy chcieli importowanej żywności. Pewnego ranka wtoczył się do sklepu i ujrzał mnie z notatnikiem i ołówkiem w ręku. Robiłem inwentaryzację. – Inwentaryzacja – mruknął. – A co to niby jest? Wyjaśniłem, ale mu się to nie spodobało. Rozejrzał się dokoła. – Bierz się do roboty – polecił. – Przecież ci chyba mówiłem, że codziennie rano masz najpierw zamieść podłogę. – To znaczy nie chce pan, żebym robił inwentaryzację? – Nie. Bierz się do pracy. Bez inwentaryzacji. Codziennie o trzeciej był tłum klientów. Za dużo pracy jak na jednego człowieka. Tony Romero uwijał się sumiennie, ale miał kaczy chód, jego szyja tonęła w tłuszczu i ludzie odchodzili, bo nie mieli czasu na czekanie. Tony nie mógł mnie znaleźć. Poczłapał pospiesznie na tyły sklepu i zaczął walić w drzwi do łazienki. Czytałem tam Nietzschego, ucząc się na pamięć długiego fragmentu o zmysłowości. Słyszałem łomotanie do drzwi, ale je zignorowałem. Tony Romero ustawił skrzynkę po jajkach przed drzwiami i stanął na niej. Przełożył swą wielką szczękę ponad drzwiami i łypiąc w dół, zobaczył mnie po drugiej stronie. – Mannaggia Jesu Christi! – wrzasnął. – Wyłaź stamtąd! Powiedziałem, że już wychodzę. Odszedł, pomstując. Ale mnie za to nie wyrzucił. Pewnego wieczoru sprawdzał rachunki w kasie. Było późno, prawie dziewiąta. Chciałem zdążyć do biblioteki przed jej zamknięciem. Zaklął pod nosem i zawołał mnie. Podszedłem do niego. – Brakuje dziesięciu dolarów – oświadczył. – To dziwne – powiedziałem. – Nie ma ich tu. Sprawdziłem trzykrotnie rachunki. Rzeczywiście brakowało dziesiątaka. Zlustrowaliśmy podłogę, rozkopując trociny. Potem przeszukaliśmy jeszcze raz szufladkę w kasie, a wreszcie wyjęliśmy ją i zajrzeliśmy do środka. Nic nie znaleźliśmy. Powiedziałem, że może omyłkowo wydał komuś za dużo reszty. Był pewien, że nie. Gmerał w kieszeniach koszuli. Miał palce jak małe kiełbaski. Poklepał się po kieszeniach. – Daj mi papierosa. Wyjąłem paczkę z tylnej kieszeni spodni, a wraz z nią wypadła dzisięciodolarówka. Włożyłem ją zwiniętą do paczki, ale się wysunęła. Upadła na podłogę pomiędzy nami. Tony złamał ołówek tak, że ukazały się drzazgi. Twarz mu spurpurowiała, wydął policzki. Odchylił szyję i splunął mi w twarz. – Ty brudny szczurze! Wynocha! – Dobra – odrzekłem. – Jak pan uważa. Wyjąłem spod lady książkę Nietzschego i ruszyłem do drzwi. Nietzsche! A cóż on wiedział o Fryderyku Nietzschem? Zwinął w trąbkę dziesięciodolarówkę i cisnął ją we mnie.

– Twoja zapłata za trzy dni, złodzieju! – zawołał. Wzruszyłem ramionami. Nietzsche w takim miejscu! – Wychodzę – odrzekłem. – Niech się pan tak nie żołądkuje. – Wynocha! Był dobre pięćdziesiąt stóp ode mnie. – Słuchaj no pan – powiedziałem. – Cieszę się, że odchodzę. Mam dość pańskiego ślinienia się i słoniowej hipokryzji. Od tygodnia noszę się z zamiarem porzucenia tej niedorzecznej pracy. Idź pan do diabła, makaroniarski oszuście! Przestałem biec, gdy dotarłem do biblioteki. Był to oddział Biblioteki Publicznej Los Angeles. Dyżur miała panna Hopkins. Jej blond włosy były długie i starannie uczesane. Zawsze myślałem o tym, by wtulić w nie twarz i poznać ich zapach. Chciałem poczuć je w dłoniach. Ale była tak piękna, że ledwie mogłem z nią rozmawiać. Uśmiechnęła się. Z trudem łapałem oddech i rzuciłem okiem na zegar. – Już myślałem, że nie zdążę – wyzipałem. Powiedziała, że mam jeszcze parę minut. Zapuściłem żurawia za biurko i z zadowoleniem stwierdziłem, że ma na sobie luźną sukienkę. Gdybym pod jakimś pretekstem skłonił ją do tego, by przeszła przez salę, być może dopisałoby mi szczęście i ujrzałbym zarys jej nóg. Zawsze się zastanawiałem, jakie są te jej nogi pod lśniącymi pończochami. Nie była zbyt zajęta. W bibliotece siedziały tylko dwie starsze osoby i czytały gazety. Odnotowała zwrot Nietzschego, podczas gdy ja odzyskiwałem oddech. – Czy może mi pani wskazać, gdzie jest dział historyczny? – spytałem. Potwierdziła uśmiechem i poszedłem za nią. Rozczarowałem się. Sukienka była nieodpowiednia, jasnoniebieska, światło przez nią nie przechodziło. Obserwowałem krągłość jej obcasów. Miałem ochotę je pocałować. Przy dziale historycznym odwróciła się i zorientowała, że intensywnie o niej myślę. Poczułem, że przenika ją chłód. Wróciła do biurka. Wyciągałem książki i odkładałem je na miejsce. Nadal czuła moje myśli, ale ja nie chciałem myśleć o niczym innym. Nogi skrzyżowała pod biurkiem. Były cudowne. Chciałem je objąć. Nasze oczy się spotkały, a ona się uśmiechnęła uśmiechem, który mówił: „Proszę bardzo, patrz, jeśli chcesz, nic na to nie mogę poradzić, choć mam ochotę cię spoliczkować”. Chciałem z nią porozmawiać. Mógłbym zacytować jej parę niezłych kawałków z Nietzschego, choćby ten fragment z Tako rzecze Zaratustra o zmysłowości. Ach! Nigdy nie mógłbym jej tego zacytować. O dziewiątej dała sygnał dzwonkiem. Pognałem do działu filozoficznego i złapałem pierwszą rzecz z brzegu. To był kolejny Nietzsche. Ludzkie, arcyludzkie. Wiedziałem, że to ją trafi. Zanim przystawiła stempel, przerzuciła kilka kartek. – Ojej! – powiedziała. – Cóż za książki pan czyta! – To nic takiego – odparłem. – Nigdy nie czytam dyrdymałów. Uśmiechnęła się na pożegnanie, a ja powiedziałem: – Cudny dziś mamy wieczór, wręcz zachwycający. – Czyżby? – rzuciła. Spojrzała na mnie dziwnie, koniuszkiem ołówka dotykając włosów. Wyszedłem tyłem, niemal przewracając się przy drzwiach. Na zewnątrz poczułem się gorzej, bo wieczór wcale nie był zachwycający, lecz zimny i mglisty, latarnie rzucały rozmyte mgiełką światło. Przy krawężniku stał samochód z włączonym silnikiem, za kierownicą siedział mężczyzna. Czekał, by odwieźć pannę Hopkins z powrotem do Los Angeles. Uznałem, że wygląda na debila. Czy czytał Spenglera? Czy wiedział, że Zachód chyli się ku upadkowi? Czy robił coś w tej sprawie? Ależ skąd. Był cymbałem i draniem. Niech go szlag. Mgła snuła się wokół mnie, wsiąkała we mnie, gdy szedłem z zapalonym papierosem. Zatrzymałem się przed knajpą U Jima na Anaheim. Przy barze siedział mężczyzna, który coś jadł. Często widywałem go w porcie. Był dokerem i nazywał się Hayes. Usiadłem obok niego i zamówiłem kolację. Gdy ją przygotowywano, podszedłem do stojaka na książki i przejrzałem tytuły. Były to reprinty w cenie dolara za egzemplarz. Wyciągnąłem pięć. Potem podszedłem do stojaka na gazety i przejrzałem kilka numerów „Artists and Models”. Wybrałem dwa, w których ko-

biety były najbardziej roznegliżowane, i gdy Jim przyniósł posiłek, powiedziałem, żeby mi to wszystko zapakował. Zauważył, że mam pod pachą Ludzkie, arcyludzkie Nietzschego. – Nie – powiedziałem. – Tę wezmę tak. Położyłem ją z trzaskiem na blacie. Hayes spojrzał na książkę i przeczytał tytuł: Ludzkie, arcyludzkie. Widziałem w lustrze za barem, że na mnie patrzy. Jadłem stek. Jim przyglądał się ruchom moich szczęk, by sprawdzić, czy mięso jest miękkie. Hayes wciąż się gapił na książkę. – Wiesz, Jim, ta strawa jest zaiste przedpotopowa. Jim spytał, co mam na myśli, a Hayes przestał jeść i słuchał. – Ten stek – wyjaśniłem – jest archaiczny, ongisiejszy, matuzalemowy i antyczny. Krótko mówiąc, zamierzchły i zmurszały. Jim bezradnym uśmiechem sygnalizował, że nie zrozumiał, a doker aż przestał żuć z zaciekawienia. – O co chodzi? – spytał Jim. – O mięso, przyjacielu. To mięso. Tę strawę przede mną. Jest twardsze niż wilcza suka. Gdy zerknąłem na Hayesa, szybko odwrócił głowę. Jim zmartwił się stekiem, schylił się nad ladą i wyszeptał, że z przyjemnością przyrządzi mi inny. – Furda! – wykrzyknąłem. – Nie deranżuj się. Dogadza memu wyrafinowanemu podniebieniu. Widziałem, jak Hayes przygląda mi się w lustrze. Popatrywał to na mnie, to na książkę. Ludzkie, arcyludzkie. Żułem, patrząc przed siebie, nie zwracając na to uwagi. Przez cały posiłek bacznie mnie obserwował. Raz przez dłuższą chwilę zagapił się na książkę. Ludzkie, arcyludzkie. Gdy Hayes skończył, podszedł do kasy, żeby zapłacić rachunek. Szeptał o czymś z Jimem. Hayes kiwał głową. Jim uśmiechnął się i znów zaczęli szeptać. Hayes uśmiechnął się i powiedział dobranoc, po raz ostatni zerkając na mnie przez ramię. Jim wrócił. – Ten facet dokładnie mnie przepytał na twój temat. – Czyżby! – Mówił, że gadasz jak mądrala. – Czyżby? A kim on jest i czym się zajmuje? Jim odparł, że to Joe Hayes, doker. – Nędzna profesja – orzekłem. – Zachwaszczona przez osłów i cymbałów. Żyjemy w świecie skunksów i antropoidów. Wyciągnąłem banknot dziesięciodolarowy. Wydał mi resztę. Chciałem mu dać dwadzieścia pięć centów napiwku, ale odmówił. – Niedbały gest – powiedziałem. – Zwykły symbol koleżeństwa. Podoba mi się to, co robisz, Jim. Trąca nutę aprobaty. – Staram się wszystkich zadowolić. – Cóż, obce są mi skargi, jak ująłby to Czechow. – Jakie papierosy palisz? Powiedziałem mu. Dał mi dwie paczki. – Na mój rachunek – powiedział. Włożyłem papierosy do kieszeni. Ale nie chciał wziąć napiwku. – Weź – zachęcałem. – To tylko gest. Odmówił. Powiedzieliśmy sobie dobranoc. Wyszedł z brudnymi naczyniami do kuchni, a ja ruszyłem do wyjścia. Przy drzwiach zgarnąłem ze stojaka dwa batoniki i schowałem je za pazuchę. Pochłonęła mnie mgła. Zjadłem batoniki w drodze do domu. Cieszyłem się z tej mgły, bo pan Hutchins mnie nie widział. Stał w drzwiach swego sklepiku z radiami. Wypatrywał mnie. Byłem mu winien cztery raty za radio. Gdyby wyciągnął rękę, mógłby mnie dotknąć, ale w ogóle mnie nie zauważył.

2

Mieszkaliśmy w kamienicy w pobliżu miejsca, gdzie żyło wielu Filipińczyków. Ich napływ był sezonowy. Przybywali na południe w okresie połowów, a wracali na północ na owocobranie i zbiory sałaty w okolicach Salinas. W naszym domu też mieszkała jedna filipińska rodzina, tuż pod nami. Dom był piętrowy, pokryty różowym tynkiem, którego wielkie płaty poodpadały podczas trzęsień ziemi. Każdej nocy tynk chłonął wodę jak bibuła. Rankiem ściany były mokroczerwone, a nie różowe. Czerwone o wiele bardziej mi się podobały. Schody piszczały jak gniazdo myszy. Nasze mieszkanie było ostatnie na piętrze. Gdy tylko kładłem rękę na gałce u drzwi, czułem się źle. Dom zawsze tak na mnie działał. Nawet gdy żył jeszcze mój ojciec i mieszkaliśmy w prawdziwym domu, nie lubiłem go. Zawsze chciałem się stamtąd wyrwać albo go zmienić. Zastanawiałem się, jaki byłby dom, gdyby był inny, ale nigdy nie mogłem wykombinować, co zrobić, aby go zmienić. Otworzyłem drzwi. Było ciemno, a ciemność pachniała domem, miejscem, w którym mieszkałem. Zapaliłem światła. Moja matka leżała na kanapie i światło ją zbudziło. Przetarła oczy i uniosła się na łokciach. Zawsze gdy widziałem ją na wpół rozbudzoną, przypominały mi się czasy, gdy byłem dzieckiem i rankiem przychodziłem do jej łóżka, i wąchałem ją śpiącą, dopóki nie urosłem i już nie mogłem chodzić do niej rankiem, bo zbyt mi to przypominało, że jest moją matką. To był słony oleisty zapach. Nawet nie mogłem myśleć o jej starzeniu się. Już sama myśl mnie rozwścieczała. Usiadła i uśmiechnęła się do mnie, włosy miała zmierzwione od snu. Wszystko, co robiła, przypominało mi dni, kiedy mieszkałem w prawdziwym domu. – Już myślałam, że nigdy nie dotrzesz – powiedziała. – Gdzie Mona? – spytałem. Matka odparła, że w kościele, a ja na to: – Moja siostra zredukowana do zabobonu modlitwy! Moja krewniaczka. Zakonnica, oblubienica boska! Co za barbarzyństwo! – Nie zaczynaj znowu – powiedziała. – Jesteś tylko chłopcem, który za bardzo naczytał się książek. – To tobie tak się wydaje – odparłem. – Najwyraźniej masz kompleks fiksacyjny. Jej twarz pobladła. – Co? – Nieważne – rzuciłem. – Nie ma sensu przemawiać do kmiotków, ciemięg i imbecyli. Inteligentny człowiek nad wyraz starannie dobiera sobie słuchaczy. Odgarnęła włosy palcami tak samo długimi jak u panny Hopkins, ale były poznaczone gruzłami i zmarszczkami w stawach, a poza tym nosiła obrączkę. – Czy jesteś świadoma faktu – ciągnąłem – że obrączka jest nie tylko wulgarnie falliczna, lecz stanowi również szczątkową pozostałość prymitywnego barbarzyństwa nietypowego dla obecnego wieku tak zwanego oświecenia i inteligencji? – Co? – spytała. – Nieważne. Kobiecy umysł nie byłby zdolny tego pojąć, nawet gdybym wytłumaczył. Powiedziałem, że może się śmiać, jeśli ma ochotę, ale kiedyś jeszcze zmieni śpiewkę, po czym zabrałem swoje nowe książki i czasopisma do prywatnego gabinetu, który urządziłem sobie w szafie ściennej. Nie było tam elektryczności, więc używałem świec. Czułem w powietrzu, że ktoś czy coś nawiedziło gabinet podczas mej nieobecności. Rozejrzałem się i zobaczyłem, że się nie mylę, bo z jednego z haczyków zwisał różowy sweterek mojej siostry. Zdjąłem go stamtąd i powie-

działem: – Cóż ty sobie myślisz, wisząc tu? Jakim prawem? Czyż nie zdajesz sobie sprawy z tego, że naruszyłeś świętość domu miłości? Otworzyłem drzwi i rzuciłem sweter na sofę. – Ubraniom wstęp wzbroniony! – wrzasnąłem. Matka natychmiast przygnała pod drzwi. Zamknąłem je i przekręciłem zasuwkę. Słyszałem jej kroki. Gałka w drzwiach zagrzechotała. Zacząłem rozpakowywać paczkę. Zdjęcia w „Artists and Models” były rozkoszne. Wybrałem faworytkę. Leżała na białym dywanie, przyciskając do policzka czerwoną różę. Umieściłem zdjęcie na podłodze pomiędzy dwiema świecami i przykląkłem przed nim. – Chloe – powiedziałem – uwielbiam cię. Zęby twe są niby stado owiec na wzgórzu Gilead, a policzki twe są nadobne. Jam jest twój pokorny sługa i ślubuję ci wiecznotrwałą miłość. – Arturo! – zawołała matka. – Otwieraj! – Czego chcesz? – Co robisz? – Czytam. Studiuję księgi! Czy nawet tego odmawia mi się we własnym domu? Stuknęła guzikami sweterka w drzwi. – Nie wiem, co mam z tym robić – powiedziała. – Musisz mi udostępnić tę szafę. – Niemożliwe. – Co ty tam wyprawiasz? – Czytam. – Co czytasz? – Literaturę! Ani jej się śniło odejść. Widziałem palce jej stóp w prześwicie pod drzwiami. Nie mogłem rozmawiać z dziewczyną, kiedy ona tam stała. Odłożyłem magazyn i czekałem, aż odejdzie. Nie odeszła. Ani drgnęła. Minęło pięć minut. Świeca zaskwierczała. Dym znów zaczął wypełniać pomieszczenie. Nie ruszyła się nawet na cal. Wreszcie położyłem magazyn na podłodze i przykryłem go pudełkiem. Miałem ochotę nawrzeszczeć na matkę. Mogłaby się przynajmniej poruszyć, narobić hałasu, podnieść stopę, zagwizdać. Wziąłem jakąś beletrystyczną książkę i włożyłem palec pomiędzy kartki, jakbym zaznaczał miejsce, gdzie czytam. Gdy otworzyłem drzwi, spiorunowała mnie wzrokiem. Miałem uczucie, że wie o mnie wszystko. Położyła ręce na biodrach i pociągnęła nosem, badając zapach. Jej oczy myszkowały wszędzie, po kątach, suficie, podłodze. – Co ty tu wyprawiasz? – Czytam! Doskonalę swój umysł. Czy nawet tego mi bronisz? – Jest w tym coś strasznie dziwnego – oświadczyła. – Czy znów czytasz te wstrętne pisma z obrazkami? – Nie zniosę metodystów, świętoszków ani lubieżników w swoim domu. Rzygać mi się chce od tego tchórzliwego purytanizmu. Straszna prawda jest taka, że moja własna matka to tropiciel sprośności najgorszego sortu. – Niedobrze mi się robi na ich widok – powiedziała. – Nie wiń zdjęć. Jesteś chrześcijanką, członkinią Epworth League1, mieszkanką Bible Belt2. Jesteś sfrustrowana swoją tandetną chrześcijańskością. W głębi serca jesteś draniem i osłem, kanalią i głupkiem. Odepchnęła mnie na bok i weszła do szafy. Wewnątrz unosił się zapach spalonego wosku i szybkich namiętnych seansów na podłodze. Wiedziała, co zawiera w sobie ta ciemność. Wybiegła stamtąd. – Boże w niebiesiech! – powiedziała. – Wypuść mnie stąd. Odepchnęła mnie na bok i zatrzasnęła drzwi. Słyszałem, jak tłucze garami i naczyniami w kuchni. Potem zamknęły się z hukiem drzwi kuchenne. Zamknąłem się na zamek, wróciłem do zdjęcia i zapaliłem świece. Po jakimś czasie matka zapukała, mówiąc, że kolacja gotowa. Powiedziałem, że już jadłem. Zaczaiła się za drzwiami. Znowu zaczęła się irytować. Czułem, że jej złość narasta. Przy drzwiach stało krzesło. Usłyszałem, jak przyciąga je bliżej i siada. Wiedziałem, że sie-

dzi z rękami skrzyżowanymi na piersi, patrząc na buty, a stopy ma wyciągnięte w tej charakterystycznej pozie, jaką przyjmowała, gdy siedziała i na coś czekała. Zamknąłem czasopismo i czekałem. Skoro ona może to znieść, to ja też. Dużym palcem stopy wystukiwała rytm na dywanie. Krzesło skrzypnęło. Rytm narastał. Nagle zerwała się i zaczęła walić w drzwi. Szybko je otworzyłem. – Wyłaź stąd! – wrzasnęła. Wyszedłem możliwie najszybciej. Uśmiechnęła się ze znużeniem, lecz również z ulgą. Miała małe zęby. Jeden z dolnych wystawał niby żołnierz, który wystąpił z szeregu. Mierzyła zaledwie pięć stóp i trzy cale, ale na obcasach wyglądała na wysoką. Wiek najbardziej się uwidaczniał na skórze. Skończyła czterdzieści pięć lat. Skóra pod uszami była nieco obwisła. Cieszyłem się, że jej włosy nie są siwe. Zawsze wypatrywałem tych siwych włosów, ale żadnych nie znajdowałem. Dałem jej kuksańca i połaskotałem, a ona się roześmiała i opadła na krzesło. Wtedy podszedłem do sofy, wyciągnąłem się na niej i zapadłem w drzemkę.

3

Obudziła mnie siostra, kiedy wróciła do domu. Bolała mnie głowa, czułem też jakby rwanie w plecach i wiedziałem, z czego to się bierze – za dużo myślenia o nagich kobietach. Zegarek stojący na radiu wskazywał jedenastą. Siostra zdjęła płaszcz i ruszyła w stronę szafy ściennej. Powiedziałem, żeby się trzymała od niej z daleka, bo inaczej ją zabiję. Uśmiechnęła się wyniośle i zaniosła płaszcz do sypialni. Przekręciłem się na bok i postawiłem stopy na podłodze. Spytałem, gdzie była, ale nie odpowiedziała. Siostra okropnie mnie wkurzała, bo rzadko zwracała na mnie uwagę. Nie żebym jej nienawidził, ale czasem żałowałem, że tak nie jest. Była ładną szesnastolatką. Nieco górowała nade mną wzrostem, miała czarne włosy i oczy. Kiedyś wygrała w szkole średniej konkurs na najładniejsze zęby. Jej zadek był jak bochenek włoskiego chleba, okrągły i taki jak trzeba. Widziałem, jak faceci się na niego gapią, i wiedziałem, że na nich działa. Ale ona była zimna, a jej sposób chodzenia był zwodniczy. Nie lubiła, gdy facet się na nią gapił. Myślała, że to grzech, a w każdym razie tak twierdziła. Mówiła, że to wstrętne i karygodne. Gdy zostawiała otwarte drzwi do swej sypialni, podglądałem ją, a czasami robiłem to, zaglądając przez dziurkę od klucza albo chowając się pod łóżkiem. Stawała tyłem do lustra i przyglądała się swojemu tyłkowi, przejeżdżała po nim dłońmi i obciągała ciasno sukienkę. Nie nosiła sukienek, które nie przylegały ciasno w pasie i na biodrach, i zawsze strzepywała siedzisko krzesła, zanim na nim usiadła. Potem siadała sztywno i tak jakoś zimno. Próbowałem namówić ją do palenia papierosów, ale się nie dała. Starałem się też udzielać jej porad życiowych i seksualnych, ale uważała, że jestem nienormalny. Była taka jak ojciec, bardzo czysta i pracowita, zarówno w szkole, jak i w domu. Dyrygowała matką. Była od niej bystrzejsza, ale nie sądziłem, aby kiedykolwiek mogła dorównać memu umysłowi pod względem błyskotliwości. Rządziła wszystkimi oprócz mnie. Po śmierci ojca również mną próbowała dyrygować. Ani mi się śniło jej słuchać – własnej siostry, jeszcze czego – więc uznała, że i tak nie warto zabiegać o mój posłuch. Raz na jakiś czas pozwalałem jej jednak sobą rządzić, ale tylko po to, by wykazać się elastycznością osobowości. Była czysta jak lód. Walczyliśmy ze sobą jak pies z kotem. Miałem coś, co jej się nie podobało. Budziło jej odrazę. Chyba domyślała się tych kobiet w szafie. Czasem drażniłem się z nią i klepałem ją po tyłku. Wpadała w szał. Kiedyś, gdy to zrobiłem, złapała nóż rzeźnicki i przegnała mnie z mieszkania. Nie rozmawiała ze mną przez dwa tygodnie i oświadczyła matce, że już nigdy się do mnie nie odezwie, a nawet nie zje ze mną przy jednym stole. Wreszcie jej przeszło, ale nigdy nie zapomniałem, jak się wściekła. Poćwiartowałaby mnie wtedy na kawałki, gdyby mnie dorwała. Miała tę samą cechę co ojciec, której nie mieliśmy oboje z matką. Mam na myśli schludność. Kiedyś, gdy byłem dzieciakiem, zobaczyłem grzechotnika walczącego z trzema terierami szkockimi. Psy pochwyciły go, gdy wygrzewał się w słońcu na kamieniu, i rozdarły na kawałki. Wąż walczył dzielnie, nie poddawał się, wiedział, że jest skończony, i każdy z psów uniósł ociekający posoką kawałek jego ciała. Zostawiły jedynie ogon i kawałek grzechotki, i ta część wciąż się poruszała. Nawet gdy został rozerwany na kawałki, wydawał mi się cudowny. Podszedłem do kamienia, na którym była krew. Włożyłem palec w krew i spróbowałem jej. Płakałem jak dziecko. Nigdy go nie zapomniałem. A przecież gdyby był żywy, nie zbliżyłbym się do niego. Podobnie było z siostrą i ojcem. Myślałem, że skoro moja siostra jest taka ładna i apodyktyczna, to świetnie nadaje się na żonę. Ale ona była zbyt zimna i religijna. Gdy tylko jakiś mężczyzna przyszedł do naszego domu, by zaprosić ją na randkę, odmawiała. Stała w drzwiach i nawet nie zapraszała go do środka. Chciała zostać zakonnicą, w tym tkwił problem. Ale matka ją przed tym powstrzymywała. Mona miała jesz-

cze zaczekać parę lat. Powiedziała, że jedyny mężczyzna, którego kocha, to Syn Człowieczy, że jedynym dla niej oblubieńcem jest Chrystus. Brzmiało to jak gadki zakonnic. Mona nie wymyśliłaby czegoś takiego bez wsparcia z zewnątrz. Wczesne lata szkolne spędziła z zakonnicami w San Pedro. Gdy skończyła szkołę podstawową, ojca nie było stać na posłanie jej do katolickiej szkoły średniej, więc poszła do zwykłego ogólniaka w Wilmington. Po ukończeniu go znowu zaczęła odwiedzać zakonnice w San Pedro. Przesiadywała tam całymi dniami, pomagając im poprawiać klasówki, ucząc przedszkolaków i takie tam. Wieczorami pętała się po kościele po wilmingtońskiej stronie przystani, dekorując ołtarze kwiatami. Robiła to również tego wieczoru. Wyszła z sypialni w szlafroku. – Jak się miewa dziś Jahwe? – spytałem. – Co sądzi o teorii kwantowej? Poszła do kuchni i zaczęła rozmawiać z matką o kościele. Spierały się o kwiaty, jakie są lepsze na ołtarz – czerwone czy białe róże. – Jahwe. Następnym razem, jak spotkasz Jahwe, powiedz mu, że mam do niego kilka pytań. Kontynuowały rozmowę. – O, Panie Święty, Jahwe, spójrz na świętoszkowatą i pełną uwielbienia Monę u twych stóp, gdy przełyka idiotyczne drwiny. Och, Jezu, ona jest święta. Słodki podskakujący Jezusie Chrystusie, ona jest święta. – Arturo, przestań. Twoja siostra jest zmęczona – powiedziała matka. – Och, Duchu Święty, och, święte przerośnięte potrójne ego, wyciągnij nas z Wielkiego Kryzysu. Wybierz Roosevelta. Utrzymaj nas w systemie waluty złotej. Zabierz Francję, ale nas zatrzymaj, na litość boską. – Arturo, przestań. – O, Jahwe, w swej nieskończonej zmienności zobacz, czy nie mógłbyś przypadkiem wyskrobać trochę grosza dla rodziny Bandinich. – Wstyd, Arturo, wstyd – sarknęła matka. Wszedłem na sofę i krzyknąłem: – Odrzucam hipotezę istnienia Boga! Precz z dekadenckim i oszukańczym chrześcijaństwem! Religia to opium ludu! To, kim jesteśmy albo kim mamy nadzieję zostać, zawdzięczamy diabłu i jego nielegalnym jabłkom. Matka natarła na mnie z miotłą. Prawie się o nią potknęła, wygrażając mi słomianym końcem przed twarzą. Odepchnąłem miotłę i zeskoczyłem na podłogę. Potem ściągnąłem koszulę i stanąłem przed matką goły od pasa w górę Nachyliłem ku niej szyję. – Dajcie upust swej nietolerancji – powiedziałem. – Prześladujcie mnie! Łamcie mnie kołem! Wyraźcie swą chrześcijańskość! Pozwólcie Kościołowi Wojującemu ukazać swą krwawą duszę. Powieście mnie na szubienicy! Wraźcie mi w oczy rozżarzone pogrzebacze! Spalcie mnie na stosie, wy chrześcijańskie psy! Mona podeszła ze szklanką wody. Zabrała matce miotłę i dała jej wodę. Matka napiła się i nieco uspokoiła. Potem zakrztusiła się nad szklanką i zebrało jej się na płacz. – Mamo! – powiedziała Mona. – Nie płacz. On jest stuknięty. Spojrzała na mnie, jej twarz była jak z wosku, pozbawiona wyrazu. Odwróciłem się plecami i podszedłem do okna. Gdy się odwróciłem, nadal na mnie patrzyła. – Chrześcijańskie psy – powiedziałem. – Pastoralne rynny! Cymbalus Americanus! Szakale, łasice, skunksy i osły – cała wasza durna banda. Ja jeden z całej rodziny nie zostałem naznaczony piętnem kretynizmu. – Ty głupku – rzuciła Mona. Poszły z matką do sypialni. – Nie nazywaj mnie głupkiem – zawołałem. – Ty neurotyczko! Ty sfrustrowana, zahamowana, plotąca bzdury, śliniąca się półzakonnico! – Słyszałaś?! To straszne! – powiedziała matka. Poszły spać. Ja miałem sofę, a one sypialnię. Gdy drzwi się za nimi zamknęły, wyjąłem czasopisma i ułożyłem w stosiku na posłaniu. Byłem zadowolony, że mogę patrzeć na dziewczyny

w świetle dużego pokoju. Czułem się tu o wiele lepiej niż w tej cuchnącej szafie. Mówiłem do nich przez jakąś godzinę, poszedłem w góry z Elaine, byłem na południowym Pacyfiku z Rosą, a wreszcie na grupowym spotkaniu z nimi wszystkimi rozłożonymi wokół mnie oświadczyłem, że nie mam żadnych faworytek i że każda po kolei dostanie swoją szansę. Jednak po jakimś czasie okropnie mnie to zmęczyło, bo czułem się coraz bardziej idiotycznie, aż wreszcie zacząłem nienawidzić myśli, że one są tylko zdjęciami, płaskimi, mają takie same twarze, tak podobne pod względem barwy i uśmiechu. A wszystkie uśmiechały się jak dziwki. To wszystko stało mi się nienawistne i myślałem: Spójrz na siebie! Siedzisz tu i gadasz do bandy prostytutek! Ale nadczłowiek z ciebie! Gdyby tak Nietzsche mógł cię zobaczyć! Albo taki Schopenhauer – co by sobie pomyślał? Albo Spengler! O, Spengler by na ciebie nawrzeszczał! Ty durniu, idioto, świnio, bydlaku, szczurze, obmierzły, godny pogardy, wstrętny świniaku! Nagle złapałem cały plik zdjęć, podarłem je na strzępy i wrzuciłem do klozetu. Potem wpełzłem z powrotem na posłanie i skopałem z siebie nakrycie. Nienawidziłem siebie tak bardzo, że usiadłem na sofie, myśląc o sobie możliwie najgorsze rzeczy. Wreszcie byłem już tak nikczemny, że nie pozostawało mi nic innego, jak pójść spać. Dopiero po paru godzinach przysnąłem. Mgła rzedła na wschodzie, a zachód był czarny i szary. Pewnie dochodziła trzecia. Z sypialni dobiegało ciche pochrapywanie matki. Byłem już gotów popełnić samobójstwo i z tą myślą zasnąłem.

4

O szóstej matka wstała i przyszła do mnie. Odwróciłem się na drugi bok i nie chciałem wstać. Złapała za nakrycie i zerwała je ze mnie. Zostałem nagi na prześcieradle, bo spałem bez niczego. To nic takiego, ale był ranek i nie byłem na to przygotowany, a ona to zauważyła, a ja nie miałem nic przeciwko temu, że widzi mnie nagiego, ale nie w takim stanie, w jakim facet jest czasem rano. Położyłem rękę w tym miejscu i próbowałem je zakryć, ale i tak zobaczyła. Wyglądało na to, że umyślnie szukała czegoś, by mnie zawstydzić – moja własna matka. Powiedziała: – Wstydziłbyś się, tak z samego rana. – Mam się wstydzić? Niby czego? – Wstydziłbyś się. – O Boże, co też wy chrześcijanie jeszcze wymyślicie! Teraz nawet jak się śpi, to wstyd. – Wiesz, o co mi chodzi – odparła. – Wstydziłbyś się, chłopak w twoim wieku. Wstyd, wstyd. – No wiesz, ty też możesz się wstydzić, jeśli już o to chodzi. I chrześcijaństwo niech się wstydzi. Wróciła do łóżka. – Wstydziłby się – powiedziała do Mony. – Co znowu? – Wstyd, wstyd. – Co zrobił? – Nic, ale i tak powinien się wstydzić. Zasnąłem. Po jakimś czasie znów się odezwała. – Nigdzie dziś rano nie idę – powiedziałem. – Czemu nie? – Straciłem pracę. Martwa cisza. Potem matka i Mona usiadły w łóżku. Moja praca miała ogromne znaczenie. Mieliśmy jeszcze wujka Franka, ale przede wszystkim liczyły na moje zarobki. Musiałem wymyślić niezłe usprawiedliwienie, bo obie wiedziały, że jestem kłamczuchem. Mogłem oszukać matkę, ale Mona nigdy w nic nie wierzyła, nawet jeśli mówiłem prawdę. – Bratanek pana Romera przyjechał właśnie ze starego kraju. Dostał moją pracę. – Chyba nie oczekujesz, że w to uwierzymy! – prychnęła Mona. – W swoich oczekiwaniach raczej nie biorę w rachubę idiotów – odparłem. Matka zjawiła się przy moim posłaniu. Historyjka była mało przekonująca, ale ona chciała dać mi szansę. Gdyby nie było tam Mony, bez trudu bym ją przekabacił. Powiedziała Monie, żeby się nie odzywała, i czekała na dalsze wyjaśnienia. Mona ciągle robiła zamieszanie swoim gadaniem. Wrzasnąłem, żeby się zamknęła. Matka spytała: – Mówisz prawdę? Położyłem rękę na sercu, przymknąłem oczy i powiedziałem: – Przed Bogiem Wszechmogącym i jego sądem niebiańskim uroczyście przysięgam, że nie kłamię ani nie zmyślam. Jeśli jest inaczej, mam nadzieję, że On razi mnie gromem w tej oto minucie. Weź zegar. Zdjęła zegarek z radia. Wierzyła w cuda, wszelkie cuda. Zamknąłem oczy, czułem, jak wali mi serce. Wstrzymałem oddech. Chwile upływały. Po minucie wypuściłem powietrze z płuc. Matka

uśmiechnęła się i ucałowała mnie w czoło. Jednak teraz o wszystko winiła Romera. – Nie może ci tego zrobić – powiedziała. – Nie pozwolę mu. Pójdę do niego i powiem, co o tym myślę. Wyskoczyłem z pościeli. Byłem nagi, ale nie przejmowałem się tym. – Boże Wszechmogący! – powiedziałem. – Czyż nie masz już żadnej dumy, poczucia ludzkiej godności? Dlaczego miałabyś się z nim widzieć po tym, jak potraktował mnie tak po lewantyńsku obelżywie? Czy chcesz okryć hańbą nazwisko rodowe? Matka ubierała się w sypialni. Mona śmiała się i przeczesywała palcami włosy. Wszedłem do pokoju, ściągnąłem matce pończochy i powiązałem je w supły, zanim zdążyła mnie powstrzymać. Mona pokręciła głową i zachichotała. Podetknąłem jej pięść pod nos i udzieliłem ostatecznego ostrzeżenia, żeby się nie wtrącała. Matka nie wiedziała, co ma teraz zrobić. Położyłem ręce na jej ramionach i spojrzałem w oczy. – Jestem niebywale dumnym człowiekiem – oświadczyłem. – Czy to porusza nutę aprobaty przy twojej ocenie sytuacji? Duma! Moje pierwsze i ostatnie słowo wywodzi się z głębin tej warstwy, którą zwę Dumą. Bez niej moje życie jest dosadnym rozczarowaniem. Krótko mówiąc, przedstawiam ci ultimatum. Jeśli pójdziesz do Romera, zabiję się. Napędziłem matce niezłego stracha, za to Mona tarzała się ze śmiechu. Nie odezwałem się już ani słowem, ale wróciłem na sofę i wkrótce usnąłem. Gdy się obudziłem, dochodziło południe, a one gdzieś wyszły. Wyjąłem zdjęcie swojej dawnej dziewczyny, którą nazywałem Marcella, pojechaliśmy do Egiptu i kochaliśmy się na łodzi płynącej po Nilu, z niewolnikami przy wiosłach. Piłem wino z jej sandałów i mleko z jej piersi, a potem kazaliśmy niewolnikom przybić do brzegu, gdzie karmiłem ją sercami kolibrów doprawionymi słodzonym mlekiem gołębim. Gdy było po wszystkim, czułem się jak diabeł. Miałem chęć walnąć się w nos, ciosem pozbawić się przytomności. Chciałem się pociąć, poczuć, jak pękają mi kości. Podarłem zdjęcie Marcelli na kawałki, pozbyłem się ich, a potem poszedłem do apteczki, wyjąłem brzytwę i bez zastanowienia przeciąłem rękę poniżej łokcia, ale niezbyt głęboko, więc krew leciała, ale nie bolało. Wyssałem krew z rozcięcia, ale ból się wciąż nie pojawiał, więc wziąłem trochę soli i wtarłem ją, i poczułem, jak wżera mi się w ciało, sprawia ból i pozwala dojść do siebie i znów poczuć się żywym, i wcierałem tę sól tak długo, jak mogłem to znieść. Potem zabandażowałem sobie rękę. Zostawiły mi liścik na stole. Napisały, że poszły do wujka Franka i że śniadanie jest w spiżarce. Postanowiłem zjeść u Jima, bo zostało mi jeszcze trochę pieniędzy. Przeciąłem podwórko szkolne, które było po drugiej stronie ulicy, i wszedłem do Jima. Zamówiłem jajka na szynce. Podczas gdy jadłem, Jim mówił. – Dużo czytasz – zagaił. – Próbowałeś kiedyś napisać książkę? To zadziałało. Od tej chwili chciałem być pisarzem. – Właśnie jedną piszę – odparłem. Chciał się dowiedzieć, co to za książka. – Moja proza nie jest na sprzedaż – powiedziałem. – Piszę dla potomności. – Nie wiedziałem – rzekł. – Co piszesz? Opowiadania czy powieści? – Jedno i drugie. Jestem oburęczny. – O. Nie wiedziałem. Poszedłem na drugi koniec pomieszczenia i kupiłem ołówek i notatnik. Chciał wiedzieć, co piszę. – Nic – odpowiedziałem. – Robię przypadkowe notatki do przyszłej pracy na temat handlu zagranicznego. Ten temat bardzo mnie ciekawi, to takie dynamiczne hobby, które sobie wybrałem. Gdy wyszedłem, wciąż patrzył na mnie z rozdziawioną gębą. Ruszyłem spacerkiem w stronę przystani. Był czerwiec, najlepsza pora w roku. Makrele napływały z południowego wybrzeża i fabryki konserw pracowały pełną parą, dniami i nocami, i przez cały czas o tej porze roku w powietrzu unosił się smród rozkładu i rybiego tłuszczu. Niektórzy uważali to za smród, bywali tacy, którym nawet robiło się od niego niedobrze, ale dla mnie to nie był właściwie smród – chyba że pojawiał się odór zepsutej ryby – ale tak w ogóle był to dla mnie wspaniały zapach. Podobało mi

się tam. To nie był jeden zapach, lecz wiele zapachów snujących się to tu, to tam, więc przy każdym kroku pojawiała się nowa woń. To wprawiało mnie w marzycielski nastrój i wiele myślałem o odległych miejscach, tajemnicach, jakie kryje dno morza, i wszystkie przeczytane wcześniej książki ożywały natychmiast, i widziałem lepszych ludzi z tych książek, jak Philip Carey czy Eugene Witla i inne postaci Dreisera. Lubiłem zapach wody z zęzy starych tankowców, zapach ropy naftowej w beczkach odprawianych w odległe miejsca, zapach ropy, która na wodzie robiła się mazista, żółta i złota, zapach gnijącej tarcicy, śmieci wyrzucanych przez morze, poczerniałych od ropy i smoły, gnijących owoców, małych japońskich slupów rybackich, łodzi z bananami i starych lin, holowników i złomu żelaznego, i ponury tajemniczy zapach morza w czasie odpływu. Zatrzymałem się przy białym moście, który biegł nad kanałem po lewej od Pacific Coast Fisheries po stronie Wilmington. W doku rozładowywano tankowiec. Przy ulicy japońscy rybacy reperowali swoje sieci rozciągnięte na kołkach wzdłuż linii wody. Przy pirsie dokerzy ładowali statek do Honolulu. Pracowali z nagimi grzbietami. Wyglądali jak coś, co wspaniale nadaje się do opisania. Oparłem nowy notatnik o barierkę, zwilżyłem ołówek językiem i zacząłem pisać traktat o dokerze: „Psychologiczna interpretacja dokera dziś i wczoraj, autorstwa Arturo Gabriela Bandiniego”. Temat okazał się bardzo trudny. Przymierzyłem się do niego cztery czy pięć razy, ale zrezygnowałem. W każdym razie temat wymagał wielu lat badań, na razie proza jeszcze nie była potrzebna. Przede wszystkim należało zebrać do kupy fakty. Mogłoby to zająć dwa, trzy, a nawet cztery lata; tak naprawdę zapowiadała się tu praca na całe życie, magnum opus. To było za trudne. Dałem sobie z tym spokój. Uznałem, że filozofia jest łatwiejsza. „Moralna i filozoficzna rozprawa na temat mężczyzny i kobiety pióra Arturo Gabriela Bandiniego”. Zło jest dla słabego człowieka, więc po co być słabym. Lepiej być silnym niż słabym, gdyż bycie słabym oznacza brak siły. Bądźcie silni, moi bracia, bo powiadam wam, jeśli silni nie będziecie, dopadną was siły zła. Cała siła jest formą mocy. Cały brak siły jest formą zła. Całe zło jest formą słabości. Bądźcie silni, żebyście nie byli słabi. Unikajcie słabości, byście mogli stać się silni. Słabość pożera serce kobiety. Siła karmi serce mężczyzny. Czyżbyście chcieli przedzierzgnąć się w niewiasty? Tak jest, stańcie się słabi. Czy chcecie się stać mężczyznami? Tak jest. Więc nabierzcie siły. Precz ze Złem! Niech żyje Siła! O, Zaratustro, obdarz te kobiety słabością! O, Zaratustro, obdarz tych mężczyzn siłą! Precz z kobietą! Witaj, Mężczyzno! Potem mnie to wszystko zmęczyło. Uznałem, że może wcale nie jestem pisarzem, lecz malarzem. Może mój geniusz tkwi w sztuce. Przewróciłem kartkę w notatniku, przymierzając się do sporządzenia paru szkiców ot tak, żeby poćwiczyć, ale nie mogłem znaleźć niczego, co warto by narysować, widziałem tylko statki, dokerów i nabrzeże, a to mnie nie interesowało. Narysowałem koty na płocie, jakieś twarze, trójkąty i kwadraty. Potem przyszło mi na myśl, że nie jestem artystą ani pisarzem, ale architektem, bo mój ojciec był stolarzem, więc być może branża budowlana jest bardziej zgodna z moim dziedzictwem. Narysowałem parę domów. Były mniej więcej takie same, kwadraty z kominami, z których leciał dym. Odłożyłem notatnik. Na moście było gorąco, żądła upału kłuły mnie w kark. Przelazłem między barierkami na poszarpane głazy rozrzucone nad wodą. To były wielkie skały, czarne jak węgiel od zanurzania się podczas przypływu, niektóre wielkie jak domy. Pod mostem głazy leżały rozrzucone w szalonym nieładzie, jak pole gór lodowych, a jednak wyglądały na zadowolone i spokojne. Wpełzłem pod most i miałem wrażenie, że nikt jeszcze tego przede mną nie zrobił. Małe fale zatoki chlupotały przy głazach, pozostawiając tu i ówdzie bajorka zielonej wody. Niektóre kamienie pokrywał mech, na innych widniały ładne plamy ptasich odchodów. Napłynął ciężki zapach morza. Pod dźwigarami było tak zimno i tak ciemno, że niewiele widziałem. Z góry dobiegały odgłosy uliczne, łomot kół, klaksony, krzyki, dudnienie wielkich ciężarówek na elementach poprzecznych z tarcicy. Hałas był tak straszny, że aż uszy mi puchły, a gdy krzyknąłem, mój głos poniosło na zaledwie parę stóp, a potem wrócił, jakby był przyczepiony do gumowej taśmy. Pełzałem między głazami, aż znalazłem się poza zasięgiem słońca. To było dziwne miejsce. Przez chwilę czułem przerażenie. Nieco dalej wznosił się wielki głaz, większy niż pozostałe, a jego grzbiet

wieńczył krąg z białych odchodów mew. To był król tych wszystkich kamieni, z koroną z bieli. Ruszyłem ku niemu. Nagle wszystko przy moich stopach zaczęło się ruszać. To był szybki oślizgły ruch stworzeń, które pełzną. Wstrzymałem oddech, zatrzymałem się i usiłowałem skupić wzrok. To były kraby! Kamienie wyglądały jak żywe pod tą mrowiącą się masą. Byłem tak przerażony, że nie mogłem się ruszyć, i hałas dobiegający z góry był niczym w porównaniu z dudnieniem mego serca. Oparłem się o kamień i ukryłem twarz w dłoniach, trwając tak dopóty, dopóki przestałem się bać. Gdy odjąłem ręce, zacząłem penetrować wzrokiem ciemność, a ona była szara i zimna jak świat pod ziemią, szare, odosobnione miejsce. Po raz pierwszy dobrze się przyjrzałem żyjącym tam stworzeniom. Duże kraby były wielkości cegieł, ciche i okrutne, gdy tkwiły na szczycie wielkich kamieni, ich groźne czułki poruszały się zmysłowo jak ręce tancerki hula, ich małe oczka były wredne i szkaradne. O wiele więcej było tam mniejszych krabów, wielkości mojej dłoni, które pływały w kółko w małych czarnych bajorkach u podstawy kamieni, wpełzając na siebie nawzajem, wciągając się w pluskającą ciemność, gdy walczyły o miejsce na kamieniach. Nieźle się bawiły. Przy moich stopach znajdowało się gniazdo jeszcze mniejszych krabów, każdy był mniej więcej wielkości jednodolarówki, stanowiły wielką bryłę poruszających się skłębionych nóżek. Jeden z nich wczepił mi się w mankiet spodni. Oderwałem go i trzymałem, podczas gdy on bezradnie poruszał kleszczami, próbując mnie dopaść. Jednak to ja go miałem w garści i był bezsilny. Wziąłem zamach i cisnąłem go na kamień. Roztrzaskał się na śmierć, zatrzymał się na chwilę na kamieniu, a potem upadł, gdy wyciekała z niego krew i woda. Podniosłem roztrzaskaną skorupę i spróbowałem żółtej cieczy, która z niej wypływała. Była słona jak woda morska i nie smakowała mi. Wyrzuciłem szczątki na głęboką wodę. Unosiły się tam, aż wreszcie podpłynęła do nich stynka, przyjrzała się im uważnie, a potem zaczęła je gwałtownie kąsać i wreszcie wciągnęła poza zasięg mego wzroku, odpływając wężowym ruchem. Ręce miałem zakrwawione, lepkie i był na nich zapach morza. Nagle poczułem, że narasta we mnie pragnienie zabicia tych krabów, wszystkich co do jednego. Małe w ogóle mnie nie interesowały, za to duże chciałem zabijać bez ustanku. Wielkie kraby były silne, zajadłe i miały mocarne szczypce. Były godnymi przeciwnikami dla wielkiego Bandiniego, zwycięskiego Arturo. Rozejrzałem się wokół, ale nie mogłem znaleźć żadnego kija. Na brzegu, na betonie leżał stos kamieni. Podwinąłem rękawy i zacząłem rzucać nimi w największego kraba, jakiego wypatrzyłem, śpiącego na głazie oddalonym o jakieś dwadzieścia stóp. Kamienie lądowały wokół niego, dosłownie o cal od kraba, krzesząc iskry i odłamki, ale on nie otworzył nawet oczu, by zobaczyć, co się dzieje. Trafiłem dopiero za jakimś dwudziestym razem. To był triumf. Kamień strzaskał mu pancerz, wydając odgłos podobny do kruszenia krakersa. Przeszedł na wylot, przygważdżając kraba do głazu. Potem wpadł do wody, pochłonęła go bulgotliwa zielonkawa piana liżąca głaz. Patrzyłem, jak znika, i pogroziłem mu jeszcze pięścią, wymachując nią wściekłe na pożegnanie, gdy opadał na dno. Do widzenia, do widzenia! Bez wątpienia spotkamy się znów w innym świecie; nie zapomnisz mnie, krabie. Będziesz pamiętał mnie zawsze i zawsze jako zwycięzcę. Zabijanie krabów kamieniami okazało się zbyt trudne. Kamienie były tak ostre, że przecinały mi palce, kiedy je ciskałem. Obmyłem ręce z krwi i śluzu i znów ruszyłem w stronę brzegu. Potem wspiąłem się na most i powędrowałem do sklepu dostawcy okrętowego, który był trzy ulice dalej. Sprzedawano tam broń i amunicję. Powiedziałem sprzedawcy o bladej twarzy, że chcę kupić wiatrówkę. Pokazał mi taką o dużej mocy rażenia, a ja bez zbędnych pytań wyjąłem pieniądze i ją kupiłem. Resztę z dychy wydałem na amunicję. Spieszno mi było, by wrócić na pole walki, więc powiedziałem blademu, żeby nie pakował amunicji, ale dał mi ją wprost do ręki. Pomyślał, że to dziwne, i przyglądał mi się uważnie, gdy zgarniałem naboje z lady, po czym pospiesznie opuściłem sklep. Gdy tylko znalazłem się na zewnątrz, zacząłem biec, a wtedy poczułem, że ktoś na mnie patrzy, więc się rozejrzałem, i oczywiście pan blada twarz stał w drzwiach i śledził mnie wzrokiem w popołudniowym upale. Zwolniłem do szybkiego marszu, dopóki nie znalazłem się za rogiem, a wtedy znów zacząłem biec. Strzelałem do krabów przez całe popołudnie, aż rozbolało mnie ramię, na którym opierałem wiatrówkę, a oczy piekły od wpatrywania się w celownik. Byłem Dyktatorem Bandinim, Żelaznym

Władcą Krainy Krabów. To była kolejna Krwawa Czystka dla dobra Ojczyzny. Próbowały pozbawić mnie władzy, te cholerne kraby, miały czelność wzniecić rewolucję, więc brałem na nich odwet. Pomyśleć tylko! To mnie doprowadziło do furii. Te piekielne kraby właściwie zakwestionowały potęgę Nadczłowieka Bandiniego! Co w nie wstąpiło, że stały się tak głupio aroganckie? Cóż, dostaną lekcję, której nigdy nie zapomną! To ostatnia rewolucja, na jaką się odważyły, na Boga. Zgrzytnąłem zębami na myśl o tym – nacja ohydnych krabów. Co za buta! Boże, szlag mnie trafiał. Strzelałem, aż rozbolało mnie ramię, a na palcu, którym naciskałem spust, wyskoczył bąbel. Zabiłem ich ponad pięćset, a zraniłem drugie tyle. Odpierały atak z pełną świadomością, rozwścieczone i przerażone, gdy martwi i ranni uszczuplali ich szeregi. Oblężenie trwało. Napierały na mnie całą chmarą. Coraz to nowe wychodziły z morza, zza skał, sunąc tłumnie po powierzchni kamieni ku śmierci, która przysiadła na wysokim głazie, poza ich zasięgiem. Zebrałem część rannych w bajorze, a po naradzie postanowiłem oddać pod sąd wojskowy. Wyciągałem je z wody pojedynczo, sadzałem przed wylotem lufy i pociągałem za spust. Jeden z krabów, barwny i tryskający energią, przypominał mi kobietę. Bez wątpienia była to księżniczka wśród buntowników, dzielna krabica poważnie ranna, z jedną odstrzeloną nogą i żałośnie dyndającą przednią kończyną. To złamało mi serce. Po kolejnej naradzie zdecydowałem, że sytuacja jest krytyczna, więc żadna dyskryminacja ze względu na płeć nie wchodzi w rachubę. Nawet księżniczka musi umrzeć. Nieprzyjemne to było, ale konieczne. Ze smutkiem w sercu ukląkłem pośród martwych i konających i wezwałem w modlitwie Boga, prosząc, by mi wybaczył tę najbardziej bestialską ze zbrodni nadczłowieka – egzekucję kobiety. A jednak przecież obowiązek to obowiązek, należy zachować stary porządek, trzeba zdławić rewolucję, reżim musi trwać, buntowników czeka zagłada. Przez chwilę rozmawiałem z księżniczką na osobności, składając jej oficjalne przeprosiny w imieniu rządu Bandiniego, po czym spełniłem jej ostatnie życzenie – to znaczy pozwoliłem jej wysłuchać La Palomy. Zagwizdałem dla niej tę melodię z wielkim uczuciem, tak że pod koniec sam się rozpłakałem. Potem uniosłem lufę do jej pięknej twarzy i pociągnąłem za spust. Umarła natychmiast, w pełni chwały, płomienna masa skorup i zażółconej krwi. Powodowany szacunkiem i podziwem, kazałem ustawić kamień w miejscu, gdzie upadła owa zachwycająca bohaterka jednej z niezapomnianych rewolucji światowych, która zginęła podczas krwawych czerwcowych dni za rządów Ban-diniego. Ten dzień na zawsze zapisał się w historii. Uczyniłem nad kamieniem znak krzyża, ucałowałem go z czcią, a nawet z pewną namiętnością, i pochyliłem nisko głowę, podczas gdy atak ustał na chwilę. To była chwila pełna ironii. Bo w nagłym przebłysku świadomości zrozumiałem, że kochałem tę kobietę. Ale huzia na Bandiniego! Atak znów się rozpoczął. Wkrótce zastrzeliłem kolejną kobietę. Nie była ciężko ranna, cierpiała z powodu szoku. Wzięta do niewoli, zaofiarowała mi swe ciało i duszę. Błagała, bym darował jej życie. Zaśmiałem się szatańsko. Była cudownym stworzeniem, czerwonoróżowym, i tylko z góry przesądzony los sprawił, że przyjąłem jej wzruszającą propozycję. Tam, pod mostem, w ciemności zdruzgotałem ją, gdy błagała o litość. Wciąż się śmiejąc, wyjąłem ją z wody i rozstrzelałem na kawałki, przepraszając za swoją brutalność. Rzeź dobiegła wreszcie końca, gdy głowa rozbolała mnie od wytężania wzroku. Przed odejściem jeszcze raz rozejrzałem się wokół. Miniaturowe urwiska były wymazane krwią. To był triumf, moje wielkie zwycięstwo. Szedłem wśród martwych i przemawiałem do nich pocieszająco, bo choć byli moimi wrogami, cechowała mnie szlachetność i szanowałem ich, i podziwiałem za mężną walkę stoczoną z mymi legionami. – Śmierć przybyła po was – powiedziałem. – Żegnajcie, drodzy wrogowie. Byliście dzielni w boju, a jeszcze dzielniejsi w śmierci i Führer Bandini wam tego nie zapomni. Chwali was otwarcie, nawet w chwili śmierci. Do innych rzekłem: – Żegnajcie, tchórze. Plwam na was z obrzydzeniem. Wasze tchórzostwo mierzi Führera. Nienawidzi tchórzy jak zarazy. Jest niepocieszony. Niechaj fale morskie zmyją waszą tchórzliwą zbrodnię z powierzchni ziemi, niegodziwcy. Wdrapałem się z powrotem na drogę, właśnie gdy gwizdki obwieszczały szóstą, i ruszyłem

do domu. Na pustej działce przy ulicy jakieś dzieciaki grały w piłkę. Dałem im wiatrówkę i amunicję w zamian za scyzoryk, o którym jeden z chłopaków powiedział, że jest wart trzy dolary, lecz mnie nie nabrał, bo wiedziałem, że dał za nóż najwyżej pięćdziesiąt centów. Jednak chciałem się pozbyć broni, więc przystałem na transakcję. Dzieciaki uznały mnie za frajera, ale pozwoliłem im tak myśleć.

5

W mieszkaniu pachniało pieczonym stekiem, a z kuchni dobiegały odgłosy rozmowy. Był tam wujek Frank. Zajrzałem do środka i powiedziałem „cześć”, a on odpowiedział mi tym samym. Wuj siedział z moją siostrą we wnęce jadalnej. Matka stała przy piecu. Wuj był bratem matki, miał czterdzieści sześć lat, siwe skronie, duże oczy i małe włoski wystające z nosa. Miał też ładne zęby. Był łagodny. Mieszkał sam w domku po drugiej stronie miasta. Bardzo lubił Monę i ciągle chciał coś dla niej robić, ale ona rzadko się na to zgadzała. Pomagał nam finansowo, a gdy mój ojciec umarł, praktycznie rzecz biorąc, utrzymywał nas przez wiele miesięcy. Chciał, byśmy z nim zamieszkali, ale ja byłem temu przeciwny, bo czasem lubił się rządzić. Gdy zmarł mój ojciec, zapłacił za pogrzeb, a nawet kupił kamień nagrobny, co wydawało się dość niezwykłe, bo nie przepadał za swoim szwagrem. W kuchni było zatrzęsienie jedzenia. Na podłodze stał wielki kosz z zakupami, a blat koło zlewu uginał się pod warzywami. Mieliśmy sowity obiad. Rozmawiali tylko ze sobą. Czułem kraby na całym ciele, a nawet w jedzeniu. Myślałem o tych żywych krabach pod mostem szukających po omacku w ciemności swoich zmarłych. Weźmy takiego kraba Goliata. Był wielkim bojownikiem. Przypomniałem sobie jego niezwykłą osobowość; bez wątpienia był przywódcą swego ludu. Teraz nie żył. Zastanawiałem się, czyjego rodzice szukają jego ciała w ciemnościach, i pomyślałem o smutku jego kochanki – a może ona też nie żyła? Goliat walczył, zmrużywszy oczy z nienawiści. Wiele naboi musiałem zużyć, by go zabić. Był wspaniałym krabem – najwspanialszym ze wszystkich, z księżniczką włącznie. Krabi Lud powinien wznieść mu pomnik. Ale czyż był wspanialszy ode mnie? O nie, mój panie. To ja byłem zwycięzcą. Pomyśleć tylko! Ten potężny krab, bohater swego ludu, a to ja zwyciężyłem. Księżniczka tak samo – najbardziej zachwycająca krabica, jaką znano – i ją także zabiłem. Te kraby popamiętają mnie na długo. Gdyby spisywały swoje dzieje, zająłbym sporo miejsca w tych annałach. Mogłyby nawet nazwać mnie Czarnym Zabójcą Wybrzeża Pacyfiku. Małe krabiki usłyszą o mnie od swych przodków, w których wspomnieniach będę budził grozę. Będę siał postrach, nawet będąc nieobecny i zmieniając koleje ich losu. Pewnego dnia stanę się legendą w ich świecie. Może nawet znajdą się romantyczne krabiczki zafascynowane okrutną egzekucją księżniczki. Uczynią mnie bogiem, a niektóre będą potajemnie mnie czcić i pałać ku mnie namiętnością. Wujek Frank, matka i Mona wciąż gadali. Wyglądało to na zmowę. Mona raz rzuciła mi spojrzenie, które mówiło: Ignorujemy cię naumyślnie, bo chcemy, byś czuł się niezręcznie, a poza tym dostaniesz za swoje od wujka Franka po obiedzie. Wujek Frank uśmiechnął się do mnie swobodnie. Wiedziałem, że to oznacza kłopoty. Po deserze kobiety wstały i wyszły. Matka zamknęła drzwi. Sprawa została ukartowana. Wujek Frank przystąpił do rzeczy, zapalając fajkę, odsuwając na bok talerze i pochylając się ku mnie. Wyjął fajkę z ust i potrząsnął cybuchem przed moim nosem. – Słuchaj, ty mały sukinsynu, nie wiedziałem, że do tego wszystkiego jeszcze jesteś złodziejem. Wiedziałem, że jesteś leniwy, ale na Boga, nie wiedziałem, że kradniesz! – Nie jestem też sukinsynem. – Rozmawiałem z Romerem – powiedział. – Wiem, co zrobiłeś. – Ostrzegam cię. Jasno i wyraźnie domagam się, byś zaprzestał nazywania mnie sukinsynem. – Ukradłeś Romerowi dziesięć dolarów. – Twój tupet jest wręcz niebywały. Nie mogę pojąć, jak możesz folgować sobie, używając wobec mnie obraźliwego miana sukinsyna.

– Okradanie pracodawcy! Ładne rzeczy. – Powtarzam ponownie i z najwyższym przekonaniem, że pomimo twego starszeństwa i naszych więzów krwi kategorycznie zabraniam ci używania w stosunku do mnie tak obelżywych określeń, jak sukinsyn. – Mieć obiboka i złodzieja za siostrzeńca! To wstrętne. – Pozwolę sobie zauważyć, drogi wuju, że skoro szkalujesz mnie mianem sukinsyna, nie pozostaje mi nic innego, jak podnieść kwestię twej ordynarności w kontekście więzów krwi. Krótko mówiąc, skoro ja jestem sukinsynem, to tak się składa, że jesteś bratem suki. Możesz się z tego śmiać. – Romero mógł doprowadzić do tego, by cię aresztowali. Szkoda, że tego nie zrobił. – Romero to potwór, wielki oszust, bezczelny dziad. Bawi mnie to, że czyni mi zarzut piractwa. Nie ruszają mnie jego jałowe oskarżenia. Jednak po raz wtóry muszę cię upomnieć, byś powściągnął chęć wypowiadania plugawych słów. Nie mam zwyczaju znosić obrazy, nawet z ust krewnych. – Zamknij się, głupku! Mówię o czym innym. Co teraz będziesz robił? – Są miriady możliwości. – Miriady możliwości! – parsknął szyderczo. – A to dobre! O czym ty mówisz, do diabła! Miriady możliwości! Zaciągnąłem się parę razy papierosem i powiedziałem: – Przypuszczam, że skoro skończyłem z tym proletariuszem Romerem, rozpocznę teraz karierę literacką. – Niby co? – Mam na myśli swoje plany literackie. Moją prozę. Będę kontynuował wysiłki literackie. Jestem pisarzem, wiesz. – Pisarzem! A kiedyż to zostałeś pisarzem, hę? To coś nowego. Mów dalej, tego jeszcze nie słyszałem. – Instynkt pisarski pozostawał we mnie w uśpieniu. Obecnie przechodzi proces metamorfozy. Mam już za sobą okres przejściowy. Stoję na progu ekspresji. – Brednie. Wyjąłem nowy notes z kieszeni i przerzuciłem kartki kciukiem. Zrobiłem to na tyle szybko, że nie mógł nic przeczytać, ale widział, że jest tam coś napisane. – To notatki – poinformowałem. – Nastrojowe notatki. Piszę sokratejski zbiór o porcie w Los Angeles od czasów podboju przez Hiszpanów. – Rzuciłbym na to okiem. – Nie ma mowy. Dopiero po publikacji. – Po publikacji! Co za gadanie! Włożyłem notes z powrotem do kieszeni. Cuchnął krabami. – Dlaczego nie starasz się zachowywać jak mężczyzna? – spytał. – Twój ojciec byłby tam z ciebie dumny. – Niby gdzie? – W życiu pozagrobowym. Na to czekałem. – Nie ma życia pozagrobowego – oświadczyłem. – Hipoteza nieba to czysta propaganda sformułowana przez tych, co mają, aby zamydlić oczy tym, co nie mają. Kwestionuję nieśmiertelność duszy. To uporczywe urojenie omamionej ludzkości. Odrzucam jasno i wyraźnie hipotezę Boga. Religia to opium ludu. Kościoły powinny być zamienione na szpitale i miejsca użyteczności publicznej. To, kim jesteśmy czy też mamy nadzieję być, zawdzięczamy diabłu i jego nielegalnym jabłkom. W Biblii jest siedemdziesiąt osiem tysięcy sprzeczności. To ma być słowo boże? Nie! Odrzucam Boga! Obrzucam go brutalnymi, nieustającymi przekleństwami! Akceptuję świat bez Boga. Jestem monistą! – Jesteś wariatem – powiedział. – Masz fisia. – Nie rozumiesz mnie. – Uśmiechnąłem się. – Nie szkodzi. Przewiduję brak zrozumienia,

nie, ja z radością oczekuję najgorszych prześladowań na swej drodze. Tak jest w porządku. Opróżnił fajkę i pogroził mi palcem przed samym nosem. – Oto co powinieneś zrobić: przestań czytać te przeklęte książki, przestań kraść, zrób z siebie mężczyznę i idź do pracy. Zgasiłem z impetem papierosa. – Książki! – parsknąłem. – A co ty wiesz o książkach! Ty! Nieuk, Cymbalus Americanus, osioł, tchórzliwy ciemięga, co ma mniej rozumu od skunksa! Siedział spokojnie i nabijał fajkę. Nic już nie powiedziałem, bo teraz była jego kolej. Przyglądał mi się przez chwilę i nad czymś się zastanawiał. – Mam pracę dla ciebie – powiedział. – Jaką? – Jeszcze nie wiem. Zobaczę. – Musi odpowiadać moim talentom. Nie zapominaj, że jestem pisarzem. Przeszedłem metamorfozę. – Nie obchodzi mnie, co się z tobą stało. Będziesz pracować. Może w fabryce konserw rybnych. – Nie mam pojęcia o fabrykach konserw. – To dobrze. Im mniej wiesz, tym lepiej. Trzeba mieć tylko mocny grzbiet i słaby umysł. Masz jedno i drugie. – Ta praca mnie nie interesuje. Wolę pisać prozę. – Prozę? Co znowu za prozę? – Ty burżuazyjny Babbitcie3. Do końca swych dni nie poznasz dobrej prozy. – Powinienem rozwalić ci łeb. – Spróbuj tylko. – Ty mały draniu. – Amerykański prostak. Wstał i odszedł od stołu, błyskając gniewnie oczyma. Potem wyszedł do pokoju obok, by porozmawiać z mamą i Moną. Oznajmił, że się dogadaliśmy i rozpoczynam nowy rozdział w swoim życiu. Dał im trochę pieniędzy i powiedział matce, żeby się o nic nie martwiła. Podszedłem do drzwi i kiwnąłem głową na dobranoc, kiedy wyszedł. Matka i Mona zajrzały mi w oczy. Myślały, że wyjdę z kuchni ze łzami płynącymi po policzkach. Matka położyła mi ręce na ramionach. Była słodka i kojąca, sądząc, że przez wuja czuję się nieszczęśliwy. – Zranił twoje uczucia, prawda, mój biedny chłopcze? Odsunąłem jej ręce. – Kto? – spytałem. – Ten kretyn? Nie, do licha! – Wyglądasz, jakbyś płakał. Poszedłem do sypialni i spojrzałem na swoje oczy w lustrze. Były suche jak zawsze. Matka przyszła za mną i zaczęła ocierać je swoją chusteczką. Co, u licha, pomyślałem sobie. – Mogę wiedzieć, co ty wyprawiasz? – spytałem. – Biedny chłopiec! Już dobrze. Wstydzisz się. Rozumiem. Matka wszystko zrozumie. – Ale ja wcale nie płaczę! Była zawiedziona i odwróciła się ode mnie.

6

Jest ranek, czas wstawać, więc wstawaj, Arturo, i szukaj pracy. Idź i szukaj tego, czego nigdy nie znajdziesz. Jesteś złodziejem, zabójcą krabów i kochankiem kobiet z szafy. Nigdy nie znajdziesz pracy! Każdego ranka tak właśnie się czułem. Teraz muszę znaleźć pracę, niech to diabli. Jadłem śniadanie, wkładałem książkę pod pachę, ołówki do kieszeni i wyruszałem. Najpierw szedłem po schodach, potem ulicą, czasem było gorąco, a czasami zimno, nieraz mgliście, a czasami przejrzyście. To zresztą nie miało znaczenia, gdy z książką pod pachą szukałem pracy. Jakiej pracy, Arturo? Ho, ho! Praca dla ciebie? Pomyśl, kim ty jesteś, mój chłopcze! Zabójcą krabów. Złodziejem. Gapisz się na gołe baby w szafie. I ty oczekujesz, że dostaniesz pracę! Paradne! A jednak idzie, ten idiota z wielką książką. Gdzie, do diabła, idziesz, Arturo? Dlaczego idziesz tą ulicą, a nie tamtą? Dlaczego idziesz na wschód, a nie na zachód? Odpowiedz mi, złodzieju! Kto ci da pracę, ty świnio, no kto? Ale jest park po drugiej stronie miasta, Arturo. Nazywa się Banning. Jest w nim mnóstwo pięknych drzew eukaliptusowych i zielonych trawników. Co za miejsce na lekturę! Idź tam, Arturo. Czytaj Nietzschego. Czytaj Schopenhauera. Obcuj z tytanami myśli. Praca? Bzdura. Idź posiedzieć pod eukaliptusem, czytając książkę, szukając pracy. A jednak kilka razy szukałem pracy. Był taki sklep z towarami za piętnaście centów. Stałem długo przed wystawą, wpatrując się w wyłożony tam stos cukierków z fistaszkami. Potem wszedłem do środka. – Chciałbym rozmawiać z kierownikiem – powiedziałem. – Jest na dole – odparła dziewczyna. Znałem go. Nazywał się Tracey. Zszedłem po twardych schodach, zastanawiając się, dlaczego są takie twarde, a na samym dole zobaczyłem pana Traceya. Poprawiał przed lustrem żółty krawat. Miły człowiek z tego pana Traceya. Godny podziwu gust. Piękny krawat, białe buty, niebieska koszula. Świetny facet, to przywilej pracować dla kogoś takiego. Miał w sobie coś: miał élan vital. Ach, Bergson! Kolejny wielki pisarz! – Witam, panie Tracey. – Czego chcesz? – Chciałbym spytać… – Trzeba złożyć podanie na formularzu. Ale to nic nie da. Nie ma wolnych miejsc. Wróciłem na twarde schody. Co za ciekawe schody! Takie twarde, precyzyjne! Prawdopodobnie jakaś innowacja w tworzeniu schodów. Ach, ludzkość! Co ty jeszcze wymyślisz! Postęp. Wierzę w realność Postępu. Ten Tracey. Ten nikczemny, plugawy, niegodziwy sukinsyn! W tej głupiej żółtej krawatce stał przed lustrem jak jakaś cholerna małpa: ten burżuazyjny Babbitt, drań. Żółty krawat! Też coś! Och, nie nabrał mnie. Wiem o nim to i owo. Pewnej nocy byłem tam, w porcie, i widziałem go. Nic nie powiedziałem, ale chyba widziałem go w jego aucie, z brzuchem knura, z dziewczyną u boku. Widziałem jego pokaźne zęby w świetle księżyca. Siedział tam przytłoczony swoim brzuchem, kretyn trzydzieści dolarów na tydzień, gruby Babbitt drań z obwisłym bandziochem i dziewczyną u boku, zdzirą, dziwką, kurwą, plugawą wywłoką. Tłustymi paluchami trzymał rękę dziewczyny. Zdawał się namiętny na swój świński sposób, ten tłusty bydlak, cuchnący, budzący odrazę szczurzy debil trzydzieści dolców za tydzień, ze swymi wielkimi zębami wystającymi w świetle księżyca, wielkim brzuszyskiem wgniecionym przez kierownicę, jego brudne oczka tłuste i roznamiętnione tłustymi pomysłami na tłusty romans. Nie oszukał mnie, nigdy by mnie nie wywiódł w pole. Mógł zwieść tę dziewczynę, ale nie Arturo Bandinie-go, i pod żadnym

pozorem Arturo Bandini nie zgodziłby się dla niego pracować. Ale jeszcze przyjdzie na niego kryska. Może sobie błagać do woli, ciągnąc po ziemi swój żółty krawat, prosić wielkiego Arturo, by przyjął pracę, a Arturo Bandini dumnie kopnie go w brzuch i będzie patrzył, jak ten grubas wije się w pyle. Jeszcze za wszystko zapłaci, o tak! Poszedłem do zakładów Forda. Czemu by nie? Ford potrzebuje ludzi. Bandini i Ford Motor Company. Tydzień na jednym oddziale, trzy tygodnie na drugim, miesiąc na innym, sześć miesięcy na kolejnym. Po dwóch latach zostanę szefem wydziału zachodniego. Chodnik wił się wśród białego piasku, nad nową drogą gęstniały spaliny. W piachu widać było brązowe chwasty i koniki polne. Odłamki muszelek pobłyskiwały między zielskiem. To był teren stworzony przez człowieka, płaski i nieuporządkowany, niepomalowane budy, stosy drewna, puszek, wieże wiertnicze, stoiska z hot dogami, stragany z owocami i starzy mężczyźni po obu stronach drogi sprzedający popcorn. Ilekroć cichł warkot samochodów, dało się słyszeć buczenie dobiegające z ciężkich drutów telefonicznych nad głową. Z mulistego kanału dolatywał przenikliwy odór ropy, szumowin i niezidentyfikowanych dziwnych przedmiotów. Szedłem wzdłuż drogi wraz z innymi. Zatrzymywali samochody gestem kciuka. Byli żebrakami machającymi kciukami, z żałosnymi uśmiechami błagającymi o jałmużnę na kółkach. Bez krzty dumy. Ale nie ja – nie Arturo Bandini o mocarnych nogach. Nie dla niego ta żebranina. A niech sobie przejeżdżają obok mnie! Niech pędzą dziewięćdziesiąt mil na godzinę i wypełniają mój nos spalinami. Pewnego dnia to wszystko się zmieni. Zapłacicie za to wszyscy, każdy kierowca na tej drodze. Nie pojadę żadnym z waszych aut, nawet jeśli wysiądziecie i będziecie mnie o to błagać, i dacie mi samochód na własność, za darmo i bez żadnych zobowiązań. Prędzej umrę na tej drodze. Ale mój czas nadejdzie, a wtedy zobaczycie moje imię na niebie. Wtedy zobaczycie, każdy z was! Nie macham jak inni zakrzywionym kciukiem, więc się nie zatrzymujcie. Nigdy! Ale mimo wszystko i tak zapłacicie. Nie podwieźli mnie. On zabijał kraby, ten tam, co idzie drogą. Dlaczego niby go podwozić? Kocha papierowe panie w szafie. Myślałby kto! Więc nie podwoźcie go, tego Frankensteina, tej ropuchy na drodze, tego czarnego pająka, węża, psa, szczura, głupka, potwora, idioty. Nie podwieźli mnie, w porządku – i co z tego! Akurat mi zależy! Do diabła z wami wszystkimi! To mi w zupełności odpowiada. Uwielbiam maszerować na tych ofiarowanych mi przez Boga nogach i, na Boga, będę szedł. Jak Nietzsche. Jak Kant. Immanuel Kant. Co wy wiecie o Immanuelu Kancie? Durnie w V-8 i chevroletach! Gdy dotarłem do fabryki, stanąłem wśród innych. Kłębili się w gęstym jak skrzep tłumie przed zieloną platformą. Napięte twarze, zimne twarze. Potem zjawił się jakiś mężczyzna. Nie ma dziś pracy, ludziska. To znaczy coś się znajdzie dla takiego, co umie malować, zna się na skrzyniach biegów, ma doświadczenie, pracował w fabryce w Detroit. Ale nie było pracy dla Arturo Bandiniego. Od razu to zauważyłem, więc nie dopuściłem do tego, by mi jej odmówiono. Byłem ubawiony. Ten spektakl, ta scena z mężczyznami przed platformą mnie ubawiła. Jestem tutaj z wyjątkowego powodu, sir: poufna misja, że tak powiem, zbieram jedynie materiał do swego raportu. Przysłał mnie tu prezydent Stanów Zjednoczonych. Franklin Delano Roosevelt, właśnie on mnie przysłał. Frank i ja – tacy właśnie jesteśmy! Arturo, daj mi cynk, jak się sprawy mają na wybrzeżu Pacyfiku; potrzebuję faktów i liczb z pierwszej ręki; powiadom mnie własnymi słowami, co myślą tamtejsze masy. Byłem więc widzem. Życie jest sceną. Oto dramat, Franklin, stary druhu, stary kumplu, stary koleżko; poważny dramat w męskich sercach. Natychmiast zawiadomię Biały Dom. Zaszyfrowany telegram do Franklina. Frank: rozruchy na wybrzeżu Pacyfiku. Radzę przysłać dwadzieścia tysięcy uzbrojonych ludzi. Ludność przerażona. Niebezpieczna sytuacja. Fabryka Forda zrujnowana. Przejmę dowodzenie. Moje słowo jest tu prawem. Twój stary kumpel, Arturo. Jeden stary facet opierał się o ścianę. Z nosa mu ciekło aż na brodę, ale on był w jakimś błogostanie i o tym nie wiedział. To mnie rozbawiło. Bardzo zabawny ten stary facet. Będę musiał sporządzić na jego temat notkę dla Franklina; uwielbia anegdoty. Drogi Frank: padłbyś na widok tego faceta! Jak Franklinowi się to spodoba, chichocząc, opowie tę historyjkę członkom swego gabinetu. Chłopaki, słyszeliście ostatnie wieści od mojego kumpla Arturo z wybrzeża Pacyfiku? Prze-

chadzałem się w tę i we w tę, badacz ludzkości, filozof, minąłem starego ze zbuntowanym nosem. Filozof z Zachodu kontemplujący ludzką scenę. Stary uśmiechnął się po swojemu, a ja po mojemu. Popatrzyłem na niego, a on popatrzył na mnie. Uśmiech. Najwyraźniej nie wiedział, kim jestem. Bez wątpienia mylił mnie z resztą stada. Bardzo śmieszne, znakomicie jest podróżować incognito. Dwóch filozofów uśmiechających się do siebie w zadumie nad ludzkim losem. Zdawał się szczerze ubawiony, starczy nos miał zasmarkany, niebieskie oczy skrzyły się wesoło. Był ubrany w niebieski kombinezon, który całkiem go okrywał. Miał pasek, który nie pełnił żadnej funkcji, był bezużytecznym dodatkiem, tylko paskiem, który nic nie podtrzymywał, nawet brzucha, bo stary był chudy. Pewnie taki kaprys, coś, co miało go rozśmieszyć, gdy ubierał się rano. Jego twarz rozpromieniła się w szerszym uśmiechu, jakby zachęcał mnie, bym podszedł i wyraził opinię, jeśli mam na to ochotę. Byliśmy pokrewnymi duszami i bez wątpienia przejrzał mnie mimo przebrania i rozpoznał we mnie ważną osobę, kogoś, kto wyróżnia się na tle stada. – Kiepsko dziś – powiedziałem. – Widzę, że z dnia na dzień sytuacja staje się poważniejsza. Z zachwytem pokiwał głową, starczy nos błogo zasmarkany, przeziębiony Platon. Bardzo stary człowiek, może osiemdziesięcioletni, ze sztucznymi zębami, skórą jak stare buty, bezsensownym paskiem i filozoficznym uśmiechem. Ciemna masa mężczyzn poruszała się wokół nas. – Owce! – powiedziałem. – Niestety, to owce! Ofiary Comstocka i amerykańskiego systemu, łajdaccy niewolnicy złodziejskich potentatów. Niewolnicy, powiadam! Nie przyjąłbym pracy w tym zakładzie, nawet gdyby ofiarowano mi ją na złotej tacy! Pracuj dla tego systemu, a stracisz duszę. Nie, dziękuję. A co to za korzyść dla człowieka zdobyć choćby cały świat, lecz stracić przy tym duszę? Skinął głową, uśmiechnął się, przytaknął jeszcze raz. Nabrałem wiatru w żagle. Mój ulubiony temat. Warunki pracy w wieku maszyn, temat do przyszłej pracy. – Owce, powiadam! Stado tchórzliwych owiec! Oczy mu się zaświeciły. Wyciągnął fajkę i ją zapalił. Fajka cuchnęła. Kiedy wyjął ją z ust, gil z nosa przyczepił się do cybucha. Otarł go kciukiem, który z kolei wytarł o nogę. Nie pokwapił się, by wytrzeć nos. Nie czas po temu, gdy Bandini przemawia. – To mnie bawi – powiedziałem. – Spektakl jest przepyszny. Owce na strzyży dusz. Rabelaisowskie przedstawienie. Muszę się roześmiać. I śmiałem się, aż się wyśmiałem. On także się śmiał, klepiąc się przy tym po udach i piskliwie chichocząc, aż jego oczy napełniły się łzami. Był człowiekiem o podobnych do moich przekonaniach, człowiekiem o wielkim poczuciu humoru, bez wątpienia bardzo oczytanym człowiekiem pomimo tego kombinezonu i bezużytecznego paska. Z kieszeni wyjął notes, ołówek i coś zaczął pisać. Teraz wiedziałem: był również pisarzem, oczywiście! Wydało się. Skończył pisać i podał mi notatkę. Przeczytałem: Proszę to napisać. Jestem głuchy jak pień. Nie, tam nie było pracy dla Arturo Bandiniego. Wyszedłem, czując się lepiej, zadowolony z tego. Wracałem, żałując, że nie mam samolotu, miliona dolarów, że muszelki to nie diamenty. Pójdę do parku. Jeszcze nie jestem owcą. Czytaj Nietzschego. Bądź nadczłowiekiem. Tako rzecze Zaratustra. Och, ten Nietzsche! Nie bądź owcą, Bandini. Zachowaj świętość swego umysłu. Idź do parku i czytaj mistrza pod eukaliptusem.

7

Pewnego ranka obudziłem się z pomysłem. Świetnym pomysłem, wielkim jak dom. Swoim najlepszym pomysłem, arcydziełem. Będę pracował jako nocny recepcjonista w hotelu – taki był ten pomysł. To umożliwi mi czytanie i pracowanie w tym samym czasie. Wyskoczyłem z łóżka, połknąłem śniadanie i zbiegłem po schodach, przeskakując po sześć stopni naraz. Na chodniku przystanąłem na chwilę i przez chwilę rozważałem swój pomysł. Słońce prażyło ulicę, wypalając senność z mych oczu. Dziwne. Teraz, gdy całkiem się wybudziłem, pomysł nie wydawał się już tak dobry, jak wiele z tych, które przychodzą w półśnie. Marzenie senne, zaledwie marzenie, głupstwo. Nie mógłbym dostać pracy jako nocny recepcjonista w hotelu w tym portowym mieście z tego prostego powodu, że żaden hotel w tym mieście nie zatrudniał recepcjonistów na nocne zmiany. Matematyczna dedukcja – prosta sprawa. Wróciłem po schodach do mieszkania i usiadłem. – Dlaczego tak wybiegłeś? – spytała matka. – Żeby trochę poćwiczyć nogi. Dni przychodziły wraz z mgłą. Noce były nocami i niczym więcej. Dni nie zmieniały się z jednego w drugi, złote słońce raziło ogniem, a potem umierało. Byłem zawsze sam. Nie przypominałem sobie podobnej monotonii. Dni się nie poruszały. Stały jak szare głazy. Czas mijał wolno. Przepełzły dwa miesiące. Zawsze był jeszcze park. Czytałem setki książek. Nietzschego, Schopenhauera, Kanta, Spenglera, Stracheya i innych. Och, Spengler! Co za książka! A ile ważyła! Tyle co książka telefoniczna Los Angeles! Czytałem ją dzień po dniu, nigdy nic z niej nie rozumiejąc, ale wcale się tym nie przejmowałem, tylko czytałem dalej, bo podobały mi się warkliwe słowa maszerujące jedno za drugim poprzez stronice ze złowieszczym tajemniczym pomrukiem. A Schopenhauer! Co za pisarz! Całymi dniami się nim zaczytywałem, zapamiętując jakieś oderwane fragmenty. I takie rzeczy o kobietach! Zgadzałem się w pełni. Miałem w tej kwestii dokładnie takie same odczucia. O rany, co za pisarz! Pewnego razu czytałem sobie w parku. Leżałem na trawniku. Wśród źdźbeł trawy wędrowały małe czarne mrówki. Patrzyły na mnie, wpełzając na kartki, niektóre zastanawiały się, co robię, inne się tym nie interesowały i szły dalej. Właziły mi na nogę, gubiły się w dżungli brązowych włosów, a ja unosiłem nogawkę spodni i rozgniatałem je kciukiem. Starały się za wszelką cenę uciec, dając rozpaczliwego nura w zarośla, czasami zatrzymywały się, jakby próbowały mnie zwieść swoim bezruchem, jednak nigdy, mimo całej swej przebiegłości, nie zdołały uciec przed groźbą mego kciuka. Co za durne mrówki! Drobnomieszczańskie mrówki! Że też próbowały wyprowadzić w pole kogoś, kto żywił swój umysł strawą ze Spenglera, Schopenhauera i innych wielkich! To był ich kres – Upadek Mrówczej Cywilizacji. Tak więc czytałem i zabijałem mrówki. To była książka pod tytułem Jews Without Money4. Cóż za książka! Co za matka w tej książce! Oderwałem wzrok od kobiety na stronie, a przede mną na trawniku w dziwacznych starych butach stała kobieta z koszykiem w ramionach. Była garbuską o słodkim uśmiechu. Uśmiechała się słodko do niczego; nie mogła się powstrzymać; do drzew, do mnie, trawy, czegokolwiek. Kosz pociągnął ją w dół, ku ziemi. Była taką drobną kobietą ze skrzywdzoną twarzą, jakby spoliczkowaną na zawsze. Miała na głowie śmieszny stary kapelusz, absurdalny kapelusz, trudny do zniesienia kapelusz, na którego widok zachciało mi się płakać, kapelusz ze spłowiałymi czerwonymi wisienkami na rondzie. I oto była, uśmiechająca się do wszystkiego, brnąca z trudem po trawiastym kobiercu z ciężkim koszem, w którym Bóg jeden wie, co miała, w kapeluszu z piórkiem i czerwonymi wisienkami. Wstałem. To było takie tajemnicze. Stałem jak zaczarowany z dwiema stopami na ziemi,

z mokrymi oczami. – Pomogę pani – powiedziałem. Znów się uśmiechnęła i podała mi koszyk. Zaczęliśmy iść. Ona wskazywała drogę. Pomiędzy drzewami było duszno. A ona się uśmiechała. Ten uśmiech był tak słodki, że niemal straciłem głowę. Mówiła, powiedziała mi rzeczy, których nie zapamiętałem. To było bez znaczenia. We śnie mnie trzymała, we śnie szedłem za nią w oślepiającym słońcu. Mijaliśmy przecznicę za przecznicą. Miałem nadzieję, że to nigdy się nie skończy. Ciągle mówiła niskim głosem stworzonym z ludzkiej muzyki. Co za słowa! Co ona powiedziała! Nic nie zapamiętałem. Byłem tylko szczęśliwy. Ale w swoim sercu umierałem. Tak być powinno. Zeszliśmy z tak wielu krawężników, że zastanawiałem się, dlaczego ona nie usiądzie na jednym z nich i nie ujmie mnie za głowę, po czym ja odejdę. To była szansa, która się miała nie powtórzyć. Ta staruszka z garbatymi plecami! Staruszko, tak radośnie odczuwam twój ból! Poproś mnie o coś, staruszko! O cokolwiek. Umrzeć jest łatwo. Uczyń to takim. Płakać jest łatwo, unieś spódnicę i pozwól mi płakać, i pozwól, by moje łzy obmyły ci stopy, byś dowiedziała się, że ja wiem, jak życie cię traktowało, bo moje plecy też są zgarbione, ale moje serce jest nienaruszone, moje łzy są wyborne, moja miłość należy do ciebie, by dać ci radość tam, gdzie Bóg skrewił. Umrzeć jest tak łatwo i możesz mieć moje życie, jeśli je chcesz, staruszko, tak mnie zraniłaś, naprawdę, zrobię dla ciebie wszystko, umrzeć dla ciebie, moja osiemnastoletnia krew spływająca do ścieków Wilmington i dalej do morza dla ciebie, dla ciebie, żebyś mogła znaleźć taką radość, jaką ja teraz odczuwam, i stanąć wyprostowana bez tego koszmarnego skręcenia. Zostawiłem staruszkę przed jej drzwiami. Drzewa drgały. Chmury się śmiały. Niebieskie niebo mnie wchłonęło. Gdzie jestem? Czy to Wilmington, Kalifornia? Czy ja już tu byłem? Melodia poruszyła moje stopy. Powietrze wznosiło się wraz z Arturo, nadymając go i wysysając, czyniąc go czymś i niczym. Moje serce śmiało się i śmiało. Żegnajcie, Nietzsche i Schopenhauerze i wy wszyscy, głupcy, jestem o wiele większy niż wy wszyscy! W moich żyłach krążyła muzyka krwi. Czy to będzie trwało? Nie może trwać. Muszę się spieszyć. Ale gdzie? I pobiegłem w stronę domu. Teraz jestem w domu. Zostawiłem książkę w parku. Do diabła z tym. Koniec z książkami. Pocałowałem matkę. Przywarłem do niej żarliwie. Na kolanach przypadłem do jej stóp, by je ucałować, i uczepiłem się jej kostek u nóg, aż ją to chyba rozbolało i zdziwiło, że to ja. – Wybacz mi – powiedziałem. – Wybacz mi, wybacz. – Tobie? Oczywiście. Ale dlaczego? Ach! Co za głupia kobieta! Skąd miałem wiedzieć dlaczego? Ach! Co za matka. Dziwność pierzchła. Podniosłem się. Czułem się jak głupiec. Zarumieniłem się w kąpieli zimnej krwi. Co to było? Nie wiedziałem. Krzesło. Znalazłem je na końcu pokoju i usiadłem. Moje ręce. Zawadzały; głupie ręce! Cholerne ręce! Zrobiłem coś z nimi, usunąłem je gdzieś z drogi. Mój oddech. Syczał z przerażenia i lęku przed czymś. Moje serce. Już nie wyrywało mi się z piersi, lecz osłabło, wpełzając wraz ze mną głęboko w ciemność. Moja matka. Patrzyła na mnie przerażona, bojąc się odezwać, myśląc, że oszalałem. – O co chodzi, Arturo? – Nie twoja sprawa. – Mam wezwać doktora? – Nigdy. – Tak dziwnie się zachowujesz. Jesteś ranny? – Nie mów do mnie. Myślę. – Ale o co chodzi? – I tak byś nie zrozumiała. Jesteś kobietą.

8

Dni płynęły. Minął tydzień. Panna Hopkins była w bibliotece każdego popołudnia, unosiła się na białych nogach, spowita w swe luźne sukienki, w atmosferze książek i chłodnych myśli. Obserwowałem. Byłem jak jastrząb. Nic, co zrobiła, nie uchodziło mojej uwagi. A potem nastąpił wielki dzień. Cóż to był za dzień! Obserwowałem ją skryty w cieniu ciemnych półek. Trzymała książkę, stojąc za biurkiem jak żołnierz, z cofniętymi ramionami, czytając książkę, twarz miała poważną i miękką, jej szare oczy podążały utartym szlakiem kolejnych linijek. Moje oczy – były tak przejęte i głodne, że aż ją przestraszyły. Raptownie uniosła wzrok, a jej twarz była biała, przerażona obecnością czegoś strasznego w pobliżu. Ujrzałem jej wilgotne usta i się odwróciłem. Po chwili spojrzałem znowu. To było jak czary. Znów się wzdrygnęła, rozejrzała się zmieszana, dotknęła długimi palcami szyi, westchnęła i podjęła lekturę. Po kilku chwilach znów na nią spojrzałem. Wciąż trzymała tę książkę. Co to była za książka? Nie wiedziałem, ale musiałem ją mieć przed oczyma, by podążać wzrokiem ścieżkami, którymi wcześniej wędrowało jej spojrzenie. Na zewnątrz zapadał zmierzch, słońce usiało podłogę złotymi cekinami. Na białych nogach cichych jak duchy podeszła do okna i podniosła rolety. W prawej ręce miała tę książkę i machała nią lekko, muskając o sukienkę, gdy szła. Książka w nieśmiertelnych białych dłoniach panny Hopkins, w uścisku ciepłych, białych, miękkich palców. Co za książka! Musiałem ją zdobyć. Boże, chciałem ją trzymać, całować, przyciskać do piersi, tę książkę świeżo spod jej ciepłych palców, pewnie były na niej jeszcze ich odciski. Kto wie? Może oddycha przez swoje palce, gdy czyta. Wspaniale! Więc na pewno są tam jej odciski! Muszę mieć tę książkę! Będę na nią czekał w nieskończoność. Czekałem więc do siódmej, patrząc, jak trzyma książkę, jak układają się na okładce jej cudowne palce, które były takie smukłe i białe, najwyżej cal od dolnego brzegu, jej aromat pewnie przenikał te strony, perfumował je dla mnie. Wreszcie skończyła. Odniosła książkę na półkę i wsunęła na miejsce oznaczone jako dział biografii. Podszedłem tam niedbale, jakoby w poszukiwaniu książki do czytania, czegoś, co pobudzi mój umysł, dziś może z działu biograficznego, życie jakiejś osoby, które mnie zainspiruje, uwzniośli moje. Ha, była tam! Najpiękniejsza książka, jaką kiedykolwiek widziałem, większa od pozostałych na tej półce, książka wśród książek, sama królowa biografii, księżniczka literatury – książka w niebieskiej oprawie. Katarzyna Aragońska. A więc to było to! Królowa czyta o innej królowej – jak naj bardziej naturalne. I jej szare oczy podążały szlakiem tych linijek – i tak samo będą moje. Muszę ją mieć – ale nie dziś. Przyjdę jutro, jutro. Wtedy będzie miał dyżur inny bibliotekarz, ten gruby i brzydki facet. Wtedy książka będzie moja, tylko moja. Tymczasem do następnego dnia ukryłem książkę za innymi, żeby nikt nie mógł jej zabrać po moim odejściu. Przyszedłem tam wcześnie następnego dnia – o dziewiątej, co do sekundy. Katarzyna Aragońska: wspaniała kobieta, królowa Anglii, nałożnica Henryka VIII – tyle już wiedziałem. Niewątpliwie panna Hopkins czytała w tej książce o intymnej relacji Katarzyny i Henryka. Czy te ustępy poświęcone miłości zachwyciły pannę Hopkins? Czy przeszły jej dreszcze po plecach? Czy oddychała ciężko, czy biust jej falował, czy poczuła tajemnicze mrowienie w palcach? Tak, kto wie? Może nawet łaknęła gorączkowo radości i odczuwała dziwny wewnętrzny niepokój, zew kobiecości. Oczywiście, nie ma co do tego wątpliwości. To cudowne. Rzecz wielkiej piękności, myśl, którą warto poroztrząsać. A więc dostałem tę książkę i oto miałem ją w swoich rękach. Pomyśleć tylko! Wczoraj trzymała ją w swych ciepłych palcach, a dziś książka była moja. Cudowne. Akt przeznaczenia. Cud serii. Gdy się pobierzemy, opowiem o tym pannie Hopkins. Będziemy leżeć

całkiem nadzy w łóżku, a ja pocałuję ją w usta i powiem, zaśmieję się cicho i triumfalnie, i powiem jej, że prawdziwy początek mojej miłości liczy się od dnia, gdy zobaczyłem, jak ona czyta pewną książkę. Roześmieję się znowu, błyskając swymi białymi zębami, moje ciemne romantyczne oczy rozpromienią się, gdy wyznam jej wreszcie całą prawdę o swej prowokacyjnej, wiecznej miłości. Wtedy ona przywrze do mnie, jej piękne białe piersi będą na mnie napierać, a po jej twarzy będą spływały łzy, podczas gdy ja uniosę ją na kolejnych falach ekstazy. Co za dzień! Trzymałem książkę blisko oczu, szukając śladu białych palców niecały cal od dolnego brzegu. W istocie znalazłem tam odciski palców. Nieważne, czy należały do wielu innych osób, pomimo wszystko należały do samej panny Hopkins. Całowałem je, idąc do parku, i całowałem tak mocno, że wkrótce znikły i na książce pozostała tylko mokra niebieska plama, podczas gdy na ustach czułem smak niebieskiej farby. W parku odnalazłem swoje ulubione miejsce i zacząłem czytać. Było to nieopodal mostku i urządziłem tam sobie sanktuarium z gałązek i trawy. To był tron panny Hopkins. Ach, gdybyż tylko wiedziała! Jednak teraz była w domu w Los Angeles, daleko od sceny poświęconych jej modłów, i wcale o tym wszystkim nie myślała. Podpełzłem na czworakach nad sam brzeg stawu z liliami, gdzie śmigały żuki i świerszcze, i złapałem jednego z nich. Czarnego świerszcza, grubego i mocno zbudowanego, z elektryzującą energią w ciele. I oto leżał w mojej dłoni, ten świerszcz, i był mną ten świerszcz, był mną, Arturo Bandinim, czarnym i niezasługującym na piękną białą księżniczkę, i leżałem na brzuchu, i obserwowałem, jak pełza po miejscach, których dotykały jej święte białe palce, i też był zadowolony, gdy sunął po słodkim niebieskim barwniku. Potem próbował uciec. Wykonał skok i niemal mu się udało. Byłem zmuszony połamać mu nogi. Nie miałem innego wyjścia. Powiedziałem do niego: – Bandini, przykro mi. Jednak zmusza mnie do tego obowiązek. Królowa sobie tego życzy – ukochana Królowa. Teraz pełzał w bólu, zadziwiony tym, co właśnie zaszło. O, piękna biała panno Hopkins, dostrzeż! O, królowo niebios i ziemi. Zauważ! Pełzam u twych stóp, marny czarny świerszcz, drań niezasługujący na miano człowieka. Oto leżę z połamanymi nogami, śmiesznie mały czarny świerszcz, gotów umrzeć za ciebie, ech, już bliski śmierci. Ach! Obróć mnie w pył! Nadaj mi nową formę! Uczyń mnie mężczyzną! Zgaś płomyk mego życia na chwałę wiecznotrwałej miłości i urody twych białych nóg! I zabiłem czarnego świerszcza, miażdżąc go po stosownych pożegnaniach pomiędzy stronami Katarzyny Aragońskiej, jego biedne, żałosne, nędzne czarne ciałko trzaskało w ekstazie i miłości w tym świętym małym sanktuarium panny Hopkins. Spójrz! Cud: wraz ze śmiercią przyszło wieczne życie. Wskrzeszone życie. Nie było już świerszcza, lecz potęga miłości znalazła swą drogę i znów byłem sobą, a nie świerszczem, byłem Arturo Bandinim, a ten oto wiąz był panną Hopkins, i padłem na kolana, objąłem pień drzewa, całowałem go w imię wiecznotrwałej miłości, zrywałem korę zębami i wypluwałem na trawnik. Obróciłem się i ukłoniłem krzakom nad brzegiem stawu. Zgotowały mi wspaniałą owację, kołysząc się na boki, sycząc z zachwytu i zadowolenia, a nawet domagając się, bym uniósł pannę Hopkins w ramionach. Odmówiłem zrobienia tego i mrugając chytrze oraz wykonując sugestywne gesty, powiedziałem im dlaczego, a mianowicie, że piękna biała królowa nie chce być niesiona, wyobraźcie no sobie, ona chce być położona na płask, na co oni wszyscy roześmiali się i pomyśleli, że jestem największym kochankiem i bohaterem, jaki kiedykolwiek zawitał do ich pięknej krainy. – Sami rozumiecie, że wolimy zostać z królową sam na sam. Musimy jeszcze zakończyć pewne sprawy – o ile wiecie, co mam na myśli. Śmiech i burzliwe oklaski dobiegające z zarośli.

9

Pewnego wieczoru wpadł do nas wuj. Dał matce trochę pieniędzy. Zabawił tylko chwilę. Powiedział, że ma dla mnie dobre wieści. Spytałem, o co mu chodzi. O pracę, powiedział. Wreszcie znalazł mi pracę. Powiedziałem, że to niekoniecznie dobre wieści, bo nie wiem, co to za praca. On na to, żebym się zamknął, a potem wyjaśnił co i jak. – Weź to i powiedz, że ja cię przysłałem – powiedział, podając mi karteluszek, na którym coś nabazgrał. – Dziś z nim gadałem. Wszystko ustalone. Rób, co ci każą, trzymaj gębę na kłódkę, a utrzymasz robotę. – No jasne. Byle paranoik może pracować w fabryce konserw. – To się jeszcze okaże – mruknął wuj. Nazajutrz rano pojechałem autobusem do portu. To było tylko siedem przecznic od naszego domu, ale skoro miałem pracować, uznałem, że lepiej się nie przemęczać chodzeniem. Soyo Fish Company sterczała nad kanałem niby czarny martwy wieloryb. Z rur i okien buchała para. W biurze przy wejściu siedziała dziewczyna. Dziwne to było biuro. Przy biurku, na którym nie uświadczyłeś żadnych papierów ani ołówków, siedziała ta dziewczyna. Brzydula z haczykowatym nosem, w okularach i żółtej spódnicy. Siedziała przy biurku, nic nie robiąc, nie miała nawet ołówka ani telefonu, dosłownie niczego. – Witam – powiedziałem. – To niepotrzebne – odparła. – Czego chcesz? Powiedziałem, że chcę się widzieć z niejakim Shortym Naylorem. Mam dla niego liścik. Chciała wiedzieć, czego ów liścik dotyczy. Wręczyłem go jej, a ona go przeczytała. – Na litość boską! – mruknęła. Potem powiedziała, żebym chwilę zaczekał. Wstała i gdzieś wyszła. Przy drzwiach odwróciła się i rzekła: – Tylko niczego nie dotykaj. Powiedziałem, że nie będę. Jednak, gdy się rozejrzałem, nie dostrzegłem niczego, co mógłbym dotknąć. W kącie stała puszka z sardynkami, nieotwarta. To jedyna rzecz, jaką wypatrzyłem w tym pomieszczeniu oprócz biurka i krzesła. To wariatka, pomyślałem. Ma dementia praecox. Gdy tak czekałem, poczułem coś. Smród unoszący się w powietrzu zaczął od razu zasysać mi żołądek. Wciągał mi go do gardła. Odchyliłem się i czułem to zasysanie. Zacząłem się bać. Było tak, jakbym za szybko zjeżdżał windą. Dziewczyna wróciła. Była sama. Ale nie – nie sama. Za nią, niewidoczny, dopóki nie zeszła mu z drogi, szedł niski mężczyzna. Rzeczony Shorty Naylor. Był o wiele niższy ode mnie. Bardzo chudy. Sterczały mu obojczyki. Nie warto nawet wspominać o jego zębach, miał jeden czy dwa, gorsze niż nic. Jego oczy przypominały stare ostrygi na kawałku gazety. Sok z nikotyny oblepiał kąciki jego ust jak zaschnięta czekolada. Miał spojrzenie wyczekującego szczura. Wydawało się, że nigdy nie przebywał na słońcu, tak szarą miał cerę. Nie spojrzał na moją twarz, ale na brzuch. Zastanawiałem się, co takiego tam zobaczył. Spojrzałem w dół. Nic tam nie było, tylko brzuch, nie większy niż zwykle i niewart obserwacji. Wyjął liścik z moich dłoni. Paznokcie miał obgryzione do żywego mięsa. Przeczytał go z goryczą, bardzo rozdrażniony, zmiął kartkę i włożył ją do kieszeni. – Płaca wynosi dwadzieścia pięć centów za godzinę – powiedział. – To niedorzeczne i nikczemne. – Niemniej jednak tak jest. Dziewczyna przysiadła na biurku i przyglądała nam się. Uśmiechała się do Shorty’ego. Wy-

dawało się, że to jakiś żart. Nie widziałem w tym nic śmiesznego. Wzruszyłem ramionami. Shorty był gotów wyjść drzwiami, którymi się wcześniej pojawił. – Płaca jest mało istotna – powiedziałem. – W tym wypadku chodzi o co innego. Jestem pisarzem. Opisuję amerykańskie realia. Moim celem jest zdobycie nie pieniędzy, lecz materiału do mającej się wkrótce ukazać książki o kalifornijskim rybołówstwie. Oczywiście moje dochody przewyższają te, które tu osiągnę. Jednak to, jak przypuszczam, doprawdy nie ma w tej chwili żadnego znaczenia. – Nie – przyznał. – Płaca wynosi dwadzieścia pięć centów za godzinę. – To bez znaczenia. Pięć centów czy dwadzieścia pięć. Zważywszy na sytuację, to nieistotne. Zupełnie. Jestem, jako się rzekło, pisarzem. Opisuję realia amerykańskie. Jestem tu po to, by zebrać materiał do swego nowego utworu. – Och, na litość boską! – parsknęła dziewczyna, odwracając się plecami. – Wyprowadź go stąd, na Boga! – Nie lubię mieć Amerykanów w ekipie – oświadczył Shorty. – Nie pracują tak ciężko jak inne chłopaki. – Ach, i tu się pan myli, proszę pana. Mój patriotyzm jest uniwersalny. Nie składam przysięgi wierności żadnej fladze. – Jezu – mruknęła dziewczyna. Ale była brzydka. Mogła sobie mówić, co tylko chciała, i tak by mnie to nie ubodło. Była na to za brzydka. – Amerykanie nie wytrzymują tempa – powiedział Shorty. – Jak tylko napełnią brzuch, odchodzą. – Interesujące, panie Naylor. – Skrzyżowałem ręce na piersi i zacząłem się bujać na obcasach. – To, co pan mówi, jest niebywale wprost interesujące. Fascynujący pod względem socjologicznym aspekt pracy w fabryce konserw. Szczegółowo zanalizuję to w swojej książce i opatrzę przypisami. Zacytuję tam pana. Zapewniam. Dziewczyna rzuciła komentarz nienadający się do druku. Shorty zeskrobał z prymki tytoniu osad, jaki nagromadził się na niej w kieszeni, po czym odgryzł kawałek. To był duży kęs, wypełnił mu całe usta. Ledwie mnie słuchał, domyśliłem się tego, widząc, z jakim namaszczeniem żuje tytoń. Dziewczyna usadowiła się za biurkiem i skrzyżowała ramiona przed sobą. Odwróciliśmy się oboje i spojrzeliśmy na siebie. Przyłożyła palce do nosa i przycisnęła je. Ale ten gest wcale mnie nie obszedł. Była o wiele za brzydka. – Chcesz tę pracę? – spytał Shorty. – Tak, w tych okolicznościach, owszem. – Pamiętaj: praca jest ciężka i nie oczekuj ode mnie żadnych ulg. Gdyby nie twój wuj, nie nająłbym cię. Nie lubię was, Amerykanów. Jesteście leniwi. Jak się zmęczycie, rzucacie pracę. I w ogóle za dużo się obijacie. – Całkowicie się z panem zgadzam, panie Naylor. W każdej kwestii. Lenistwo, jeśli mogę sobie pozwolić na uwagę na marginesie, lenistwo jest wyróżnikiem realiów amerykańskich. Rozumie pan, co mam na myśli? – Nie musisz mówić do mnie pan. Mów do mnie Shorty. Tak na mnie mówią. – Oczywiście, proszę pana! Ależ tak! Nawiasem mówiąc, Shorty5 to bardzo barwny przydomek – typowy amerykanizm. My, pisarze, wciąż się nań natykamy. Ta uwaga nie zadowoliła go ani nie zrobiła na nim wrażenia. Wydął wargi. Dziewczyna przy biurku mamrotała coś pod nosem. – Nie nazywaj mnie panem – powtórzył Shorty. – Nie znoszę tych nadętych bredni. – Zabierz go stąd – powiedziała dziewczyna. Jednak mnie w ogóle nie ruszały uwagi tak brzydkiej osoby. Bawiły mnie. Ależ ona miała paskudną twarz! To było tak zabawne, że aż brakło mi słów. Zaśmiałem się i poklepałem Shorty’ego po plecach. Byłem niski, ale górowałem wzrostem nad tym małym człowieczkiem. Czułem się świetnie – jak olbrzym. – Bardzo zabawne, Shorty. Podoba mi się twoje wrodzone poczucie humoru. Bardzo zabaw-

ne. Naprawdę. – Znów się roześmiałem. – Ale śmieszne. Ha, ha, ha. Boki zrywać. – Nie widzę w tym nic śmiesznego – powiedział. – Ale to jest śmieszne, jeśli za mną nadążasz. – Do diabła z tym. To ty nadążaj za mną. – Ależ nadążam. – Nie, chodzi mi o to, żebyś szedł za mną i nie zostawał w tyle. Zaprowadzę cię do brygady, która przykleja etykiety. Gdy wychodziliśmy tylnymi drzwiami, dziewczyna odwróciła się, by na nas popatrzeć. – Nie pokazuj mi się tu! – powiedziała. Ale ja puściłem to mimo uszu. Była o wiele za brzydka. Znaleźliśmy się we wnętrzu fabryki konserw. Budynek z blachy falistej był jak ciemny gorący loch. Z dźwigarów kapała woda. Rozdęte strzępy brązowej i białej pary wisiały nieruchomo w powietrzu. Zielona podłoga była śliska od rybiego tłuszczu. Przechodziliśmy przez ogromne pomieszczenie, w którym Meksykanki i Japonki stały przed stołami, patrosząc specjalnymi nożami makrele. Kobiety były ubrane od stóp do głów w ciężkie stroje robocze z materiału impregnowanego olejem roślinnym, a stopy miały uwięzione w gumiakach, stojąc po kostki w rybich flakach. Smród był nie do wytrzymania. Dostałem mdłości jak po musztardzie z gorącą wodą. Przeszedłem kolejnych dziesięć kroków i poczułem, jak śniadanie podchodzi mi do gardła, więc schyliłem się i pozwoliłem mu się wydobyć. Moje wnętrzności próbowały wyrwać się ze środka. Shorty się roześmiał. Klepał mnie po plecach i ryczał ze śmiechu. Potem inni też zaczęli się śmiać. Szef się z czegoś śmiał, to oni też. Ogarnęła mnie wściekłość. Kobiety odrywały wzrok od pracy, by zobaczyć, co się dzieje, i wybuchały śmiechem. Ale ubaw! W dodatku w godzinach pracy! Patrzcie, jak szef się śmieje! Coś się dzieje. To my też się pośmiejemy. W pomieszczeniu do patroszenia ryb przerwano pracę. Wszyscy się śmiali. Wszyscy oprócz Arturo Bandiniego. Arturo Bandini się nie śmiał. Wyrzygiwał swoje flaki na podłogę. Nienawidziłem ich wszystkich i poprzysiągłem im zemstę, odchodząc chwiejnym krokiem, pragnąc ukryć się gdzieś przed ich spojrzeniami. Shorty ujął mnie pod ramię i poprowadził do innych drzwi. Oparłem się o ścianę i nabrałem tchu. Jednak smród znów napierał. Ściany zawirowały, kobiety wybuchnęły śmiechem, Shorty się zaśmiał, a Arturo Bandini, wielki pisarz, znów wymiotował. Jak on wymiotował! Dziś wieczór kobiety będą o tym opowiadały po powrocie do domów. Ten nowy! Żebyście go widzieli! Nienawidziłem ich i nawet na chwilę przestałem wymiotować, by napawać się tym, że to największa nienawiść w moim życiu. – Już ci lepiej? – spytał Shorty. – Oczywiście – odparłem. – To nic takiego. Kaprysy artystycznego żołądka. Drobiazg. Widocznie zjadłem coś, co mi zaszkodziło. – Jasne! Weszliśmy do kolejnego pomieszczenia. Kobiety nadal zaśmiewały się na koszt firmy. Już w drzwiach Shorty Naylor odwrócił się i zrobił gniewną minę. Tylko tyle. Nachmurzył się. Wszystkie kobiety przestały się śmiać. Pokaz się skończył. Wróciły do pracy. Znaleźliśmy się w pomieszczeniu, gdzie naklejano etykiety. Brygada składała się z Meksykanów i Filipińczyków. Karmili maszyny z płaskich przenośników taśmowych. Ponad dwudziestu, w moim wieku i starsi, wszyscy przerwali, by zobaczyć, kim jestem, i zorientowali się, że nowy przyszedł do pracy. – Stań i patrz – powiedział Shorty. – Włącz się, jak zakapujesz, o co chodzi. – Wydaje się to bardzo łatwe – odparłem. – Już jestem gotowy. – Nie. Zaczekaj kilka minut. Potem wyszedł. Stałem i patrzyłem. To było bardzo proste. Ale mój żołądek nie chciał mieć z tym nic wspólnego. Po chwili znów wymiotowałem. I znów rozległ się śmiech. Ale ci chłopcy nie byli jak tamte kobiety. Oni naprawdę uważali, że to zabawne zobaczyć Arturo Bandiniego w takim stanie. Ten pierwszy ranek nie miał początku ani końca. Pomiędzy kolejnymi atakami torsji stałem

przy śmietniku wstrząsany konwulsjami. I powiedziałem im, kim jestem. Arturo Bandini, pisarz. Nie słyszeliście o mnie? To jeszcze usłyszycie! Bez obawy! Nie martwcie się. Usłyszycie! Moja książka o kalifornijskim przemyśle rybnym. To będzie klasyczna pozycja na ten temat. Mówiłem szybko, pomiędzy torsjami. – Nie jestem tu na stałe. Zbieram materiał o kalifornijskim przemyśle rybnym. Jestem Bandini, pisarz. Ta praca nie jest mi niezbędna. Mogę oddać zarobki na cele dobroczynne: Armii Zbawienia. I znów wymiotowałem. Teraz w moim żołądku nie było już nic poza tym, co nigdy stamtąd nie wychodzi. Pochyliłem się i krztusiłem, słynny pisarz obejmujący się rękami w pasie, wijący się i dławiący. Ale nic ze mnie nie wychodziło. Ktoś przestał się śmiać na tyle długo, by krzyknąć, żebym się napił wody. Hej, pisarz! Wody się napij! Znalazłem więc kran i wypiłem trochę wody. Trysnęła ze mnie strumieniem, gdy pędziłem do drzwi. A oni się śmiali. Och, ten pisarz. Co z niego za pisarz! Zobaczcie, jak pisze! – Przejdzie ci – śmiali się. – Idź do domu – mówili. – Idź napisać książkę. Jesteś pisarzem. Jesteś za dobry na fabrykę konserw. Idź do domu i napisz książkę o rzyganiu. Wyli ze śmiechu. Wyszedłem na dwór i położyłem się na stercie sieci, w gorącym słońcu, pomiędzy dwoma budynkami, z dala od głównej drogi omijającej kanał. Poprzez szum maszyn nadal słyszałem ich śmiech. Wcale mnie to nie obchodziło. Chciało mi się spać. Ale sieci były okropne, przesiąknięte zapachem makreli i soli. Po chwili odkryły mnie muchy. To jeszcze pogorszyło sprawę. Wkrótce zwiedziały się o mnie wszystkie muchy z portu w Los Angeles. Spełzłem z sieci na spłachetek piasku. Było cudownie. Wyciągnąłem ramiona i pozwoliłem, by moje palce znalazły chłodne miejsca w piachu. Nigdy nie czułem się tak dobrze. Nawet drobiny piasku, które wdychałem i czułem w nosie i ustach, wydawały się słodkie. Mały żuczek zatrzymał się na wzgórzu, by zbadać przeszkodę. Normalnie zabiłbym go bez wahania. Spojrzał mi w oczy, zatrzymał się i ruszył do przodu. Zaczął się wspinać po moim podbródku. – Idź, proszę bardzo – powiedziałem. – Nie przeszkadza mi to. Możesz wejść mi w usta, jeśli chcesz. Minął mój podbródek i poczułem, jak łaskocze mnie na twarzy. Musiałem zezować, by go zobaczyć. – No, dalej – zachęcałem. – Nie zamierzam cię skrzywdzić. To wakacje. Wspiął się na moje nozdrza. Wtedy zasnąłem. Obudził mnie gwizdek. Była dwunasta w południe. Robotnicy wysypali się z budynków, Meksykanie, Filipińczycy i Japończycy. Japończycy byli zbyt zajęci, by patrzeć gdzie indziej niż przed siebie. Mijali mnie pospiesznie. Ale Meksykanie i Filipińczycy zauważyli mnie leżącego i znów zaczęli się śmiać, bo leżał tam wielki pisarz, leżał plackiem jak jakiś pijaczyna. Do tego czasu po całej fabryce rozeszła się wieść, że jest wśród nich wielka osobowość, nie kto inny, jak nieśmiertelny Arturo Bandini, pisarz, i oto tam leżał, bez wątpienia tworząc coś dla potomności, ten wielki autor, który uczynił ryby swoją specjalnością, który pracował za dwadzieścia pięć centów za godzinę, bo był taki demokratyczny, ten wielki autor. Był rzeczywiście tak wielki, że, no cóż, rozwalił się płasko na brzuchu w słońcu, wyrzygując swe wnętrzności, zbyt chory, by znieść zapach, o którym miał napisać książkę. Książkę o kalifornijskim przemyśle rybnym! Och, co za pisarz! Książka o kalifornijskim rzyganiu! Och, co z niego za pisarz! Śmiech. Minęło trzydzieści minut. Znów rozległ się gwizdek. Strumień robotników popłynął od blatów jadalnych z powrotem do fabryki. Przekręciłem się na bok i zobaczyłem, jak przechodzą, zamazani, koszmarny sen. Jasne słońce przyprawiało o zawroty głowy. Schowałem twarz w rękach. Nadal ich to bawiło, ale nie tak jak przedtem, bo wielki pisarz zaczynał ich nudzić. Uniósłszy głowę, popatrzyłem na nich spod sklejonych powiek, gdy przepływali obok strumieniem. Żuli jabłka, lizali lody na patyku, jedli czekoladowe batoniki w szeleszczących opakowaniach. Mdłości wróciły. Mój żołądek zrzędził, kopał, buntował się.

Hej, pisarzu! Hej, pisarzu! Hej, pisarzu! Słyszałem, jak zbierają się wokół mnie, słyszałem chichoty i rechot. Hej, pisarzu! Ich głosy rwały się, odbijały echem. Kurz wzbijany przez ich stopy wirował w leniwych obłokach. Nagle, głośniej niż wcześniej, usta przy moim uchu, potem krzyk. Heeej, pisarzu! Jakieś ręce porwały mnie do góry i przewróciły na plecy. Zanim jeszcze przyszło co do czego, wiedziałem, co zamierzają zrobić. Takie mieli wyobrażenie o świetnym żarcie. Chcieli wetknąć mi rybę za pazuchę. Nawet nie widziałem tej ryby. Oczy cały czas miałem zamknięte. Potem coś zimnego i oślizgłego przyciśnięto mi do piersi i spuszczono w dół do paska: ta ryba! Głupcy. Wiedziałem na długo, zanim to zrobili. Po prostu wiedziałem, że zamierzają to zrobić! Ale nie przejąłem się tym. Jedna ryba mniej czy więcej to już było bez znaczenia.

10

Czas mijał. Upłynęło jakieś pół godziny. Sięgnąłem za pazuchę i poczułem rybę na skórze. Przebiegłem po niej palcami, wyczuwając płetwy i ogon. Teraz poczułem się lepiej. Wyciągnąłem rybę, podniosłem i przyjrzałem się jej. Makrela, długa na stopę. Wstrzymałem oddech, by nie czuć jej zapachu. Potem włożyłem ją w usta i odgryzłem jej głowę. Żałowałem, że była już nieżywa. Odrzuciłem ją na bok i wstałem. Wielkie muchy ucztowały na mojej twarzy i mokrej plamie na koszuli, gdzie leżała ryba. Jakaś bezczelna mucha wylądowała na mojej ręce i uparcie nie chciała odlecieć, choć wymachiwałem ostrzegawczo ręką. Dostałem przez to szału. Walnąłem muchę, zabijając ją na swojej ręce. Jednak wciąż byłem na nią tak wściekły, że włożyłem ją do ust, przeżułem i wyplułem. Potem wziąłem znów rybę, położyłem na płaskim miejscu na piasku i skakałem po niej, aż się rozpękła. Dosłownie czułem bladość na własnej twarzy, była jak gips. Z każdym moim ruchem setki much odlatywały we wszystkie strony. Te muchy były kompletnymi idiotkami. Stałem nieruchomo i zabijałem je, ale nawet te martwe nie stanowiły dla żywych żadnej nauczki. Uparły się, że będą się mi naprzykrzać. Przez jakiś czas stałem cierpliwie i spokojnie, ledwie oddychając, patrząc, jak muchy przesuwają się na pozycje, gdzie mogę je zabić. Mdłości mi przeszły. Zapomniałem o nich. Nienawidziłem za to śmiechu, much i martwej ryby. Znów pożałowałem, że ta ryba nie żyje. Dostałaby niezapomnianą lekcję. Nie wiedziałem, co teraz nastąpi. Wyrównam z nimi rachunki. Bandini nigdy nie zapomina. Znajdzie sposób. Zapłacicie za to – wy wszyscy. Po drugiej stronie ścieżki była łazienka. Ruszyłem w jej kierunku. Dwie zuchwałe muchy podążyły za mną. Stanąłem jak wryty, gotując się ze złości, nieruchomy jak rzeźba, czekając, aż muchy wylądują. Wreszcie dorwałem jedną z nich. Druga uciekła. Wyrwałem musze skrzydła i upuściłem ją na ziemię. Pełzała po piachu, podskakując jak ryba, myśląc, że tym sposobem mi ucieknie. To było groteskowe. Przez chwilę pozwoliłem jej zaspokajać swe pragnienia. Potem skoczyłem na nią obiema stopami i wgniotłem w ziemię. Wzniosłem nad nią kopczyk i splunąłem na niego. W łazience kiwałem się w przód i w tył jak fotel bujany, stałem tak, zastanawiając się, co teraz zrobić, próbując się pozbierać. Robotników w fabryce konserw było zbyt wielu, bym mógł się z nimi bić. Rozprawiłem się już z muchami i martwą rybą, ale nie z robotnikami. Nie można zabić robotników z fabryki konserw w taki sposób, jak się zabija muchy. To musi być coś innego, jakiś sposób walki bez użycia pięści. Umyłem twarz zimną wodą i zamyśliłem się nad tym. Do łazienki wszedł ciemny Filipińczyk. Był jednym z chłopaków z brygady naklejającej etykiety. Stanął przy urynale biegnącym wzdłuż ściany, niecierpliwie rozpinając rozporek i marszcząc brwi. Gdy poradził już sobie z guzikami, na jego twarzy odmalowała się ulga. Uśmiechał się i drżał lekko. Teraz czuł się o wiele lepiej. Schyliłem się nad umywalką przy przeciwległej ścianie i pozwoliłem, by woda płynęła mi po włosach i szyi. Filipińczyk odwrócił się i znów zajął się swoimi guzikami. Zapalił papierosa i stanął przy ścianie, obserwując mnie. Zrobił to specjalnie, parząc w ten sposób, żebym wiedział, że patrzy na mnie, a nie na coś innego. Ale ja się go nie bałem. Wcale. Nikt w Kalifornii nie bał się Filipińczyków Uśmiechnął się, by mi pokazać, że ma gdzieś mnie i mój słaby żołądek. Wyprostowałem się, pozwalając, by woda spływała mi po twarzy. Kapała na moje zakurzone buty, zostawiając na nich jasne plamki. Filipińczyk coraz bardziej miał mnie za nic. Teraz już się nie uśmiechał, lecz szydził. – Jak się czujesz? – spytał. – Nie twoja sprawa. Był szczupły, więcej niż średniego wzrostu. Nie byłem tak wysoki jak on, ale ważyłem chy-

ba tyle samo. Zmierzyłem go złym spojrzeniem. Wysunąłem nawet brodę i wessałem dolną wargę, by zamanifestować krańcową pogardę. On również posłał mi wrogie spojrzenie, ale w inny sposób, nie wysuwając podbródka. Wcale się mnie nie bał. Jeśliby nie zdarzyło się nic, co by to przerwało, jego odwaga wkrótce wzmogłaby się tak bardzo, że by mnie obraził. Miał skórę orzechowej barwy. Zauważyłem to, ponieważ jego zęby były takie białe. To były olśniewające zęby, jak rząd pereł. Gdy spostrzegłem, jaki jest ciemny, nagle wiedziałem już, co mu powiedzieć. Mogłem powiedzieć to im wszystkim. Za każdym razem ich to zrani. Wiedziałem to, ponieważ mnie również coś takiego raniło. W podstawówce dzieciaki mi dokuczały, przezywając makaroniarzem. To bolało za każdym razem. Paskudne uczucie. Czułem się taki żałosny, nic niewart. I wiedziałem, że Filipińczyka to także zrani. To było takie łatwe do zrobienia, że nagle cicho się z niego śmiałem i spłynęła na mnie taka pewność siebie, że przestałem się wszystkim przejmować. Nie mogło mi się nie powieść. Podszedłem blisko do niego i przysunąłem swoją twarz do jego twarzy, uśmiechając się tak samo jak on. Kapnął się, że coś jest na rzeczy. Wyraz jego twarzy natychmiast się zmienił. Czekał na to – cokolwiek to miało być. – Daj papierosa – zażądałem. – Czarnuchu. To go trafiło. I to jak! Natychmiast nastąpiła zmiana, zmiana uczuć, przejście od ataku do obrony. Uśmiech stwardniał i jego twarz stężała: chciał się nadal uśmiechać, ale nie mógł. Teraz mnie nienawidził. Przeszywał mnie wzrokiem. To było cudowne uczucie. Nie potrafił ukryć straszliwego zażenowania, jawnego dla całego świata. Ze mną było tak samo. Kiedyś w sklepie jakaś dziewczynka nazwała mnie makaroniarzem. Miałem tylko dziesięć lat, ale nagle znienawidziłem tę dziewczynkę tak samo jak Filipińczyk znienawidził mnie. Zaproponowałem, że jej kupię rożek z lodami. Nie zgodziła się, mówiąc: moja mama powiedziała mi, żebym się z tobą nie zadawała, bo jesteś makaroniarzem. I postanowiłem, że ja zrobię to samo Filipińczykowi. – Ty wcale nie jesteś czarnuchem – powiedziałem. – Jesteś cholernym Filipińczykiem, a to jest jeszcze gorsze. Ale teraz jego twarz nie była brunatna ani czarna. Była purpurowa. – Żółty Filipińczyk. Cholerny orientalny cudzoziemiec! Nie jest ci głupio kręcić się między białymi? Nie chciał o tym rozmawiać. Zaprzeczył, szybko kręcąc głową. – Jezu, spójrz na swoją gębę – powiedziałem. – Jesteś żółty jak kanarek. I roześmiałem się. Schyliłem się i skowyczałem ze śmiechu. Wymierzyłem palec w jego twarz i zanosiłem się piskliwym chichotem, aż nie mogłem już dłużej udawać, że śmiech jest szczery. Jego twarz stężała jak lód z bólu i upokorzenia, jego usta zastygły w wyrazie bezradności, jakby zagryzione na kołku, niepewne i zbolałe. – Chłopcze! – rzekłem. – Prawie wywiodłeś mnie w pole. Cały czas myślałem, że jesteś czarnuchem. A tu okazuje się, żeś ty żółtek. Wtedy zmiękł. Jego stężała twarz się rozluźniła. Przywołał na nią słaby galaretowatowodny uśmiech. Policzki mieniły mu się kolorami. Zerknął na przód swojej koszuli i strzepnął popiół z papierosa. Potem podniósł wzrok. – Lepiej się czujesz teraz? – spytał. – Co cię to obchodzi? Jesteś Filipińczykiem. Wy, Filipińczycy, nie macie mdłości, bo jesteście przyzwyczajeni do takiego szajsu. Ja jestem pisarzem, człowieku! Amerykańskim pisarzem, człowieku! Nie filipińskim pisarzem. Nie urodziłem się na Filipinach. Urodziłem się tutaj, w dobrych starych Stanach Zjednoczonych, pod gwiaździstym sztandarem. Wzruszył ramionami, nie bardzo rozumiejąc, co do niego mówię. – Ja nie pisarz – uśmiechnął się. – Nie, nie. Urodzić się w Honolulu. – No właśnie! – podchwyciłem. – Na tym polega różnica. Ja piszę książki, koleś. Co wy, żółtki, sobie myślicie? Piszę książki w ojczystym języku, po angielsku. Nie jestem oślizgłym żółtkiem. Po raz trzeci spytał: – Lepiej się czujesz teraz? – A coś ty myślał! – parsknąłem. – Piszę książki, durniu! Całe tomy książek! Nie urodziłem

się w Honolulu. Urodziłem się tu, w dobrej starej południowej Kalifornii. Rzucił papierosa do urynału. Niedopałek uderzył o ścianę, odbił się, rzucając iskry, i wylądował na podłodze tuż obok. – Ja idę – powiedział. – Ty przychodzisz niedługo, tak? – Daj mi papierosa. – Nie mam. Ruszył w kierunku drzwi. – Nie mam więcej. Ostatni. Ale z kieszeni koszuli wystawała mu paczka. – Ty żółty filipiński kłamco – powiedziałem. – A to niby co? Wyszczerzył zęby i wyjął paczkę, częstując mnie. To były najtańsze papierosy po dziesięć centów. Odepchnąłem je. – Filipińskie papierosy. Nie, dziękuję. To nie dla mnie. Nie przeszkadzało mu to. – Do zobaczenia – powiedział. – Wątpię. Odszedł. Usłyszałem szuranie jego stóp na żwirowej ścieżce. Byłem sam. Porzucony niedopałek leżał na podłodze. Oddarłem zmoczoną część i wypaliłem do końca, aż sparzył mi palce. Gdy nie mogłem już dłużej go utrzymać, upuściłem go na podłogę i zdusiłem obcasem. To dla ciebie! I rozdeptałem go na brązową miazgę. Miał inny smak niż zwykłe papierosy; smakował bardziej jak Filipińczyk niż tytoń. W pomieszczeniu było zimno, bo dużo wody przepływało wciąż przez urynał. Podszedłem do okna i odprężyłem się, podparłszy twarz dłońmi, patrzyłem, jak popołudniowe słońce wycina srebrzystą smugę w kurzu. Na oknie była druciana siatka, z otworami na cal kwadratowy. Pomyślałem o Czarnej Dziurze z Kalkuty6. Angielscy żołnierze umierali w pomieszczeniu nie większym od tego. Ale to było zupełnie inne pomieszczenie. Miało lepszą wentylację. Całe to myślenie zabrało mi tylko chwilę. Nie miało z niczym nic wspólnego. Wszystkie małe pomieszczenia przypominały mi o Czarnej Dziurze z Kalkuty, a to z kolei kierowało moje myśli ku Macaulayowi7. Tak więc stałem w oknie, myśląc o Macaulayu. Smród stał się już całkiem znośny; był nieprzyjemny, ale się do niego przyzwyczaiłem. Byłem głodny, lecz nie miałem apetytu, nie mogłem myśleć o jedzeniu. Musiałem przecież stawić ponownie czoło chłopakom z brygady naklejającej etykiety. Rozejrzałem się za kolejnym niedopałkiem, ale żadnego nie znalazłem. Wyszedłem więc stamtąd. Trzy meksykańskie dziewczyny maszerowały ścieżką do łazienki. Właśnie wyszły z hali, gdzie patroszono ryby. Wyłoniłem się zza rogu budynku, który był wgnieciony, jakby wbiła się weń ciężarówka. Dziewczyny mnie zauważyły, a ja je też. Były dokładnie na środku ścieżki. Nachyliły głowy ku sobie. Mówiły, że znowu przyszedł ten pisarz, czy coś w tym rodzaju. Zbliżyłem się do nich. Dziewczyna w botkach skinęła ku mnie. Gdy podszedłem bliżej, wszystkie się uśmiechnęły. Odpowiedziałem tym samym. Dzieliło nas jakieś dziesięć stóp. Chętnie bym pomacał tę dziewczynę w botkach. Z powodu jej sterczących piersi, tak mnie podnieciły, zupełnie niespodziewanie, ale to nie było nic takiego, tylko przebłysk, coś, o czym można pomyśleć później. Zatrzymałem się na środku ścieżki. Rozstawiłem nogi i zatarasowałem przejście. Przestraszone zwolniły; pisarz zamierzał coś zrobić. Dziewczyna w czapce klarowała coś gorączkowo dziewczynie w botkach. – Wracajmy – powiedziała ta w botkach. Znów zachciało mi się ją pomacać i postanowiłem innym razem poświęcić jej sporo rozmyślań. Potem trzecia dziewczyna, ta, która paliła papierosa, odezwała się szybko i ostro po hiszpańsku. Wszystkie trzy arogancko zadarły głowy i ruszyły w moim kierunku. Zwróciłem się do dziewczyny w botkach. Była najładniejsza. Do pozostałych nie warto było się odzywać, bo wyglądały o wiele gorzej. – Ho, ho – powiedziałem. – Pozdrawiam trzy piękne Filipinki. Wcale nie były Filipinkami i wiedziałem o tym, a one wiedziały, że ja wiem. Minęły mnie nonszalancko, zadzierając nosy. Musiałem ustąpić im z drogi albo zepchnęłyby mnie ze ścieżki. Dziewczyna w botkach miała ramiona, które zaokrąglały się łatwo jak butelka z mlekiem. Jednak

gdy znalazłem się całkiem blisko niej, zobaczyłem, że jest brzydka, bo ma małe czerwone pryszcze i smugę pudru na szyi. To było rozczarowanie. Odwróciła się i zrobiła do mnie minę; wywaliła różowy język i zmarszczyła nos. Taka niespodzianka mnie ucieszyła, bo byłem specjalistą od strasznych min. Ściągnąłem powieki w dół, wyszczerzyłem zęby i wykrzywiłem policzki. Moja mina była o wiele straszniejsza od tej, którą ona zrobiła. Szła do tyłu, gapiąc się na mnie, z wywalonym różowym językiem, i robiła różne miny, ale wszystkie były tylko wariacjami na temat pokazywania języka. Wszystkie moje miny były lepsze. Dwie pozostałe dziewczyny szły prosto przed siebie. Botki dziewczyny były na nią za duże, szurały po piachu, gdy szła do tyłu. Podobało mi się to, jak brzeg jej sukienki omiatał jej nogi, pył wzbijał się jak wielki szary kwiat wokół niej. – Filipinka nie powinna się tak zachowywać! – powiedziałem. To ją rozwścieczyło. – Nie jesteśmy Filipinkami! – wrzasnęła. – Sam jesteś Filipińczykiem. Filipińczyk! Filipińczyk! Teraz również pozostałe dziewczyny się odwróciły. Dołączyły do refrenu. Wszystkie szły do tyłu, ramię w ramię, i piskliwie wykrzykiwały: – Filipińczyk! Filipińczyk! Filipińczyk! Robiły kolejne małpie miny i zadzierały kciukami nosy. Dystans między nami się zwiększał. Podniosłem rękę na znak, by się na chwilę zatrzymały. Cały czas wrzeszczały do mnie, ja się właściwie nie odzywałem. Ale one dalej pokrzykiwały. Zamachałem rękami i przyłożyłem palec do ust, by je uciszyć. Wreszcie postanowiły zatrzymać się i posłuchać. Oddały mi pole. Były już dość daleko, a od budynku dobiegał taki hałas, że musiałem osłonić dłońmi usta i krzyczeć. – Proszę o wybaczenie! – zawołałem. – Przepraszam za pomyłkę! Strasznie mi przykro! Myślałem, że jesteście Filipinkami. Ale jest o wiele gorzej! Jesteście Meksykankami! Brudaskami! Latynoskimi zdzirami! Latynoskie zdziry! Latynoskie zdziry! Byłem oddalony od nich o sto stóp, ale wyczułem ich nagłe zobojętnienie. Ogarnęło każdą z nich w irytujący sposób, raniąc cicho, każda z nich wstydziła się przyznać do bólu przed pozostałymi, ale każda zdradzała ukryte cierpienie, martwiejąc. Mnie to również się przydarzyło. Raz przyłożyłem jakiemuś chłopakowi w bójce. Czułem się dobrze, dopóki nie zacząłem odchodzić. Wstał i pobiegł w stronę domu, wrzeszcząc, że jestem makaroniarzem. Inni chłopcy stali wokół. Krzyki uciekającego chłopca sprawiły, że czułem się tak, jak teraz czuły się te Meksykanki. Teraz śmiałem się z nich. Podniosłem usta do nieba i śmiałem się, ani razu się nie oglądając, by na nie spojrzeć, ale rechotałem tak głośno, że na pewno mnie słyszały. Potem wszedłem do budynku. – Dziam, dziam, dziam! – powiedziałem. – Ple, ple, ple! Ale czułem się jak czubek, mówiąc to. I one myślały, że jestem stuknięty. Popatrzyły po sobie osłupiałe, a potem znów spojrzały na mnie. Nie wiedziały, że próbuję się z nich naśmiewać. Nie, po sposobie, w jaki kręciły głowami, poznałem, że uważają mnie za wariata. Ale teraz trzeba do chłopaków z etykietami. Zapowiadało się najtrudniej. Wszedłem szybkim, dziarskim krokiem, pogwizdując i oddychając głęboko, by pokazać im, że smród na mnie nie działa. Nawet potarłem się po klatce piersiowej i powiedziałem: ach! Chłopcy stali stłoczeni przy składowisku konserw i porządkowali strumień puszek, które koziołkując, sunęły zatłuszczoną taśmą transportującą je do maszyn. Stali ramię przy ramieniu wokół składowiska w kształcie pudła mierzącego jakieś dziesięć stóp na dziesięć. Pomieszczenie było równie głośne jak śmierdzące, przepełnione różnymi zapachami martwych ryb. Panował taki hałas, że nie zauważono mojego wejścia. Wbiłem się ramieniem pomiędzy dwóch wysokich Meksykanów, którzy rozmawiali, pracując. Narobiłem zamieszania, wkręcając się na siłę pomiędzy nich. Spojrzeli w dół i mnie zauważyli. To ich rozdrażniło. Nie rozumieli, co próbuję zrobić, dopóki nie odepchnąłem ich na dwie strony łokciami i wreszcie uwolniłem ręce. – Na bok, brudasy! – zawołałem. – Zostaw go w spokoju, Joe – powiedział najpotężniejszy Meksykanin. – Ten mały sukinsyn jest stuknięty. Zanurkowałem do przodu i zacząłem pracować, ustawiając konserwy w odpowiedniej pozy-

cji na przenośnikach taśmowych. Rzeczywiście zostawili mnie w spokoju, dając całkowitą swobodę. Nikt się nie odzywał. Poczułem się samotny. Czułem się jak trup, a byłem tam tylko dlatego, że nic na to nie mogli poradzić. Popołudnie upływało godzina za godziną. Przerwałem pracę tylko dwa razy. Raz, żeby się napić wody, a drugi, żeby zapisać coś w notatniku. Wszyscy przerwali pracę, by popatrzeć, jak schodzę z platformy, by zapisać coś w notatniku. Zrobiłem to, by udowodnić im, że wcale nie żartowałem, że jestem prawdziwym pisarzem, prawdziwym kimś, a nie oszustem. Przyglądałem się skrupulatnie każdej twarzy i drapałem po uchu ołówkiem. Potem przez chwilę wbijałem wzrok w przestrzeń, a wreszcie strzelałem palcami, by pokazać, że przyszła myśl w feerii barw. Położyłem notes na kolanie i pisałem. Napisałem: Przyjaciele, Rzymianie i wieśniacy! Galia jest podzielona na trzy części. Idziesz do kobiety? Nie zapomnij bicza. Nie da się zatrzymać czasu. Pod rozłożystym kasztanem stoi wiejska kuźnia. Potem przerwałem, by zamaszyście się podpisać. Arturo G. Bandini. Nic więcej nie przyszło mi już do głowy. Gapili się na mnie wybałuszonymi oczami. Postanowiłem, że muszę wymyślić coś innego. Ale to było wszystko. Mój umysł przestał funkcjonować. Nie potrafiłem wymyślić żadnego drobiazgu, ani jednego słowa, nawet zapisać własnego imienia. Włożyłem notes z powrotem do kieszeni i zająłem miejsce przy rozdzielniku. Żaden z chłopaków się nie odezwał. Teraz zapewne ich wątpliwości zostały rozwiane. Czyż nie przerwałem pracy, by sporządzić parę notatek? Może ocenili mnie zbyt pochopnie. Miałem nadzieję, że ktoś spyta mnie, co takiego zapisałem. Odparłbym, że nic istotnego, tylko notkę dotyczącą warunków pracy obcokrajowców do mojego regularnego raportu do House Ways and Means Committee. Nic byś z tego nie skapował, stary. To zbyt zawikłane, by ci teraz tłumaczyć, innym razem, może przy jakimś lunchu. Potem zaczęli znowu rozmawiać. I śmiali się. Mówili po hiszpańsku i nic nie rozumiałem. Chłopak, na którego wołali Jugo, zeskoczył ze stanowiska, tak jak to zrobiłem poprzednio, i także wyciągnął z kieszeni notes. Podbiegł w miejsce, w którym stałem ze swoim notatnikiem. Przez chwilę myślałem, że naprawdę jest pisarzem, który poczynił jakieś cenne obserwacje. Przyjął taką samą pozycję jak ja. Podrapał się po uchu tak samo, jak ja to robiłem. Podobnie zatopił wzrok w przestrzeni. Potem coś zapisał. Ryk śmiechu. – Ja też pisarz – powiedział. – Patrz! Podniósł notes tak, by wszyscy mogli popatrzeć. Narysował krowę. Gęba krowy była jakby piegowata. Było to bez wątpienia prześmiewcze, boja miałem twarz usianą piegami. Pod krową widniał podpis: „Pisarz”. Obniósł notes wokół rozdzielnika. – Bardzo śmieszne – powiedziałem. – Meksykańska komedia. Aż mnie mdliło z nienawiści do niego. Nienawidziłem ich wszystkich, ubrań, które mieli na sobie, i w ogóle wszystkiego, co się z nimi wiązało. Pracowaliśmy do szóstej. Przez całe popołudnie Shorty Naylor się nie pokazał. Gdy rozległ się dzwonek, chłopcy rzucili wszystko i w pędzie opuścili platformę. Ja zostałem jeszcze przez kilka minut, zbierając puszki, które spadły na podłogę. Miałem nadzieję, że w tej właśnie chwili wejdzie Shorty. Pracowałem przez dziesięć minut, ale nikt nie przyszedł mnie oglądać, więc zdegustowany przerwałem zajęcie i zwaliłem puszki z powrotem na podłogę.

11

Piętnaście po szóstej byłem w drodze do domu. Słońce wsuwało się za wielkie magazyny portowe i na ziemię padały długie cienie. Co za dzień! Co za piekielny dzień! Szedłem, rozmawiając ze sobą o tym, dyskutując na ten temat. Zawsze to robiłem, mówiłem do siebie głośnym szeptem. Zwykle było to zabawne, bo zawsze miałem w zanadrzu właściwe odpowiedzi. Ale nie tego wieczoru. Nienawidziłem mamrotania, które odbywało się wewnątrz moich ust. Było jak buczenie uwięzionego trzmiela. Ta część mnie, która dostarczała odpowiedzi na moje pytania, powtarzała w kółko: Jasny gwint! Ty świrnięty idioto! Ty durniu! Ty frajerze! Dlaczego choć raz na jakiś czas nie powiesz prawdy? To twoja wina, więc przestań próbować zwalać winę na kogoś innego. Przeciąłem boisko szkolne. Obok żelaznego ogrodzenia rosła samotna palma. Ziemia była świeżo wzruszona, a młode drzewko, którego nigdy wcześniej nie widziałem, rosło w tym właśnie miejscu. Zatrzymałem się, by mu się przyjrzeć. Na dole przy pniu stała tabliczka z brązu. Widniał na niej napis: Posadzone przez dzieci z Banning High dla upamiętnienia Dnia Matki. Ująłem gałązkę drzewka w palce i przywitałem się, potrząsając dłonią. – Cześć – powiedziałem. – Nie było cię tam, ale kto twoim zdaniem ponosi winę za tamto? To było małe drzewko, nie wyższe ode mnie, zaledwie roczne. Odpowiedziało słodkim szelestem grubych liści. – A kobiety – ciągnąłem. – Czy one miały z tym coś wspólnego? Ani słowa odpowiedzi. – Tak. To wina kobiet. Zniewoliły mój umysł. To one są odpowiedzialne za to, co dziś się stało. Drzewko zakołysało się lekko. – Kobiety muszą zostać unicestwione. Całkowicie. Muszę na zawsze usunąć je ze swego umysłu. One i tylko one uczyniły mnie takim, jaki dziś jestem. Tego wieczoru kobiety umierają. Oto decydująca godzina. Czas nadszedł. Moje przeznaczenie jest dla mnie jasne. To śmierć, śmierć, śmierć kobietom tej nocy. Tako rzekłem. Znów wymieniłem uścisk dłoni z drzewkiem i przeszedłem na drugą stronę ulicy. Podążał za mną rybi odór, niewidoczny cień, który jednak było czuć. Sunął za mną po schodach prowadzących do mieszkania. Gdy wszedłem do mieszkania, smród był wszędzie, wnikał w każdy kąt. Niby strzała dosięgnął nozdrzy Mony. Wyszła z sypialni z pilniczkiem do paznokci w ręku i pytającym spojrzeniem. – Fuuu! – jęknęła. – Co to? – To ja. Zapach uczciwej pracy. Nie podoba się? Przyłożyła chusteczkę do nosa. – Chyba zbyt delikatny jak na nozdrza uświęconej zakonnicy – powiedziałem. Matka była w kuchni. Usłyszała nasze głosy. Drzwi otworzyły się na oścież i weszła do pokoju. Smród ją zaatakował. Uderzył ją w twarz jak tort w burlesce. Stanęła jak wryta. Pociągnęła nosem i jej twarz stężała. Potem się wycofała. – Powąchaj go! – powiedziała Mona. – Myślałam, że to coś cuchnie – odparła matka. – To ja. Zapach uczciwej pracy. Męski zapach. Nie dla zniewieścialców i dyletantów. To ryba. – Ohyda. – Mona skrzywiła się. – Bzdura – odparłem. – Kim jesteś, że pozwalasz sobie krytykować ten zapach? Jesteś zakonnicą. Kobietą. Zaledwie kobietą. Nie jesteś nawet kobietą, bo jesteś zakonnicą. Jesteś tylko

półkobietą. – Arturo – wtrąciła się matka. – Skończmy z takim gadaniem. – Zakonnica powinna lubić zapach ryby. – Oczywiście. Mówię ci to od pół godziny. Matka wzniosła ręce do sufitu, jej palce drżały. Ten gest zawsze poprzedzał łzy. Jej głos się załamał, straciła nad nim kontrolę i wybuchnęła płaczem. – Dzięki Bogu! Och, dzięki Bogu! – On nie ma z tym nic wspólnego. Sam załatwiłem sobie tę pracę. Jestem ateistą. Odrzucam hipotezę Boga. Mona zaśmiała się szyderczo. – Co ty wygadujesz! Nie potrafiłbyś zdobyć pracy, nawet gdyby od tego zależało twoje życie. Wujek Frank ci ją załatwił. – To kłamstwo, ohydna potwarz. Podarłem liścik wuja Franka. – Akurat w to wierzę. – Nie obchodzi mnie, w co wierzysz. Ktoś, kto wierzy w Niepokalane Poczęcie i Zmartwychwstanie, jest zupełnym cymbałem i jego przekonania są mocno podejrzane. Cisza. – Jestem teraz robotnikiem – oświadczyłem. – Należę do proletariatu. Jestem pisarzem-robociarzem. Mona się uśmiechnęła. – Pachniałbyś o wiele lepiej, gdybyś był tylko pisarzem. – Kocham ten zapach – odparłem. – Kocham każdą jego konotację i konsekwencję. Każda jego wariacja i implikacja mnie fascynuje. Jestem przedstawicielem ludu. Wydęła pogardliwie wargi. – Mamo, posłuchaj, co on wygaduje! Używa słów, nie znając ich znaczenia. Takiej uwagi nie mogłem tolerować. Ubodła mnie do żywego. Mogła wyśmiewać się z moich przekonań i prześladować za moją filozofię, zniósłbym to bez słowa skargi. Ale nikomu nie wolno było wyśmiewać się z mojej angielszczyzny. Przebiegłem przez pokój. – Nie obrażaj mnie! Mogę znieść wiele twoich bredni, ale na Jahwe, którego czcisz, nie obrażaj mnie! Potrząsnąłem jej pięścią przed nosem i tryknąłem torsem. – Potrafię znieść wiele twoich kretynizmów, ale w imię twego potwornego Jahwe, ty świętoszkowata zakonnico, czcząca Boga pogańska zakonnico najgorszych mętów, nie obrażaj mnie! Protestuję. Stanowczo się temu sprzeciwiam. Zadarła podbródek i odepchnęła mnie czubkami palców. – Odejdź, proszę. Wykąp się. Śmierdzisz. Zamachnąłem się na nią i musnąłem jej twarz. Zacisnęła zęby i zatupała obiema nogami. – Ty durniu! Ty głupku! Matka zawsze przybywała z odsieczą za późno. Stanęła pomiędzy nami. – No już, już! O co wam chodzi? Podkasałem spodnie i wyszczerzyłem się szyderczo do Mony. – Czas, żebym dostał kolację. O to chodzi. Dopóki utrzymuję dwie kobiety pasożyty, chyba przysługuje mi prawo do posiłku, przynajmniej raz na jakiś czas. Zdarłem z siebie śmierdzącą koszulę i rzuciłem ją na krzesło stojące w kącie. Mona zabrała ją stamtąd, zaniosła do okna, otworzyła je i wyrzuciła koszulę. Potem zaczęła wirować w kółko, więc nic nie mogłem jej zrobić. Nic nie powiedziałem, patrzyłem tylko na nią zimno, by uzmysłowić jej głębię mej wzgardy Matka stała jak zamurowana, nie rozumiejąc, co się dzieje; nigdy nie przyszłoby jej do głowy, by wyrzucić koszulę tylko dlatego, że śmierdziała. Bez słowa zbiegłem po schodach i okrążyłem dom. Koszula wisiała na figowcu pod naszym oknem. Włożyłem ją i wróciłem do mieszkania. Stanąłem dokładnie w tym samym miejscu co poprzednio. Złożyłem ręce na piersi i pozwoliłem, by pogarda tryskała z mej twarzy. – No – powiedziałem. – Spróbuj no tylko zrobić to jeszcze raz.

– Jesteś głupi – parsknęła Mona. – Wujek Frank ma rację. Jesteś stuknięty. – Ha. On! Ten Cymbalus Americanus! Matka była przerażona. Za każdym razem, gdy powiedziałem coś, czego nie rozumiała, myślała, że dotyczy to seksu albo nagich kobiet. – Arturo! Jak możesz! To przecież twój wuj! – Wuj nie wuj. Absolutnie odmawiam wycofania tego zarzutu. To Cymbalus Americanus, teraz i zawsze, kropka. – Przecież to twój wujek! Rodzony wujek! – Moja postawa jest nieugięta. Sprzeciw oddalony. Do kolacji było nakryte we wnęce kuchennej. Nie umyłem się. Byłem zbyt głodny. Wszedłem do kuchni i usiadłem. Matka przyniosła czysty ręcznik. Powiedziała, że powinienem się umyć. Wziąłem ręcznik i położyłem go obok siebie. Mona weszła z ociąganiem. Usiadła i usiłowała znieść moją bliskość. Rozłożyła serwetkę na kolanach, a matka postawiła na stole wazę z zupą. Jednak Mona nie mogła znieść smrodu. Zrobiło jej się niedobrze na widok ryby. Złapała się za brzuch, rzuciła serwetkę na stół i odeszła od niego. – Nie mogę – powiedziała. – Po prostu nie mogę. – E tam! Mięczaki! Kobiety! Dawać mi tu jedzenie! Potem matka też wyszła. Jadłem sam. Gdy skończyłem, zapaliłem papierosa i opadłem na oparcie, by poświęcić nieco uwagi kobietom. Myślałem nad wynalezieniem możliwie najlepszego sposobu unicestwienia ich. Nie było wątpliwości: trzeba z nimi skończyć. Mogę je spalić, pociąć na kawałki albo utopić. Wreszcie uznałem, że zatopienie będzie najlepsze. Mogłem zrobić to w komfortowych warunkach, biorąc kąpiel. Potem spuszczę ich szczątki do ścieków. Popłyną hen do morza, gdzie spoczywają martwe kraby. Dusze zmarłych kobiet będą rozmawiały z duszami martwych krabów i będą mówiły wyłącznie o mnie. Moja sława wzrośnie. Kraby i kobiety dojdą do nieuniknionego wniosku: że byłem postrachem, Czarnym Zabójcą wybrzeża Pacyfiku, jednak budziłem respekt zarówno krabów, jak kobiet: okrutny bohater, niemniej bohater.

12

Po kolacji napuściłem sobie wody do wanny. Byłem zadowolony po jedzeniu i w dobrym nastroju do egzekucji. Gorąca woda uczyni ją nawet bardziej interesującą. Podczas gdy woda się nalewała, wszedłem do swojego studia i zamknąłem za sobą drzwi. Zapaliwszy świecę, podniosłem pudełko, które skrywało moje kobiety. Tam sobie leżały, przytulone do siebie, wszystkie moje kobiety, moje ulubienice, trzydzieści kobiet wybranych ze stron czasopism artystycznych, kobiety nieprawdziwe, a mimo to wystarczająco dobre, kobiety, które należały do mnie bardziej, niż jakakolwiek żywa kobieta mogła kiedykolwiek do mnie należeć. Zwinąłem je w rulon i schowałem za pazuchą. Trzeba było tak zrobić. Mona i matka siedziały w salonie, więc w drodze do łazienki musiałem przejść obok nich. A więc to był koniec! Tak chciało przeznaczenie! Pomyśleć tylko! Rozejrzałem się po szafie i próbowałem wprowadzić się w nastrój rozrzewnienia. Ale to nie było bardzo smutne: zbyt się paliłem do egzekucji, by odczuwać smutek. Jednak ze względów formalnych stałem nieruchomo i pochylałem głowę na znak pożegnania. Potem zdmuchnąłem świecę i wszedłem do salonu. Zostawiłem drzwi za sobą otwarte. To zdarzyło się po raz pierwszy. W salonie siedziała Mona i szyła. Przeszedłem przez dywan, za paskiem miałem małe wybrzuszenie. Mona podniosła wzrok i zobaczyła otwarte drzwi. Była ogromnie zdziwiona. – Zapomniałeś zamknąć swoje studio – zaszydziła. – Wiem, co robię, wyobraź sobie. I zamknę te drzwi, kiedy mi przyjdzie cholerna ochota. – Ale co z Nietzschem, czy jak mu tam? – Nieważne, ty pomiocie Comstocka. Kąpiel była gotowa. Rozebrałem się i wszedłem do wanny. Zdjęcia leżały twarzami do dywaniku, w zasięgu ręki. Podniosłem pierwsze z brzegu. Z jakichś powodów wiedziałem, że to będzie Helen. Podpowiedział mi to instynkt. I to była Helen. Helen, droga Helen! Helen z jasnobrązowymi oczami. Nie widziałem jej od dawna, chyba ze trzy tygodnie. Dziwna sprawa z tą Helen, tą najdziwniejszą z kobiet: zależało mi na niej wyłącznie z powodu długich paznokci. To były takie różowe, zapierające dech w piersiach paznokcie, takie ostre i cudownie żywe. Ale na reszcie mi nie zależało, chociaż cała była piękna. Siedziała na tym zdjęciu naga, trzymając narzucony na ramiona tiulowy szal, każdy jej skrawek stanowił wspaniały widok, ale nieciekawy dla mnie oprócz tych pięknych paznokci. – Do widzenia, Helen – powiedziałem. – Do widzenia, serdeńko. Nigdy cię nie zapomnę. Aż do samej śmierci zawsze będę pamiętał, jak wiele razy chodziliśmy na kukurydziane pola i zasypiałem w twoimi palcami w moich ustach. Były wprost wyborne! Jakże słodko spałem! Ale teraz się rozstajemy, droga Helen, słodka Helen. Żegnaj, żegnaj. Podarłem zdjęcie na strzępy i wrzuciłem je do wody. Potem znów sięgnąłem w dół. To była Hazel. Nazwałem ją tak z powodu jej oczu na zdjęciu w naturalnych kolorach. Ale na Hazel też mi nie zależało. Chodziło mi tylko o jej biodra – były takie poduszkowate i takie białe. Czego myśmy nie wyprawiali z tą Hazel! Jakaż ona była piękna! Zanim ją zniszczyłem, leżałem w wodzie i myślałem o tych licznych spotkaniach w tajemniczym pokoju podziurawionym przez oślepiające promienie słońca, bardzo białym pokoju, w którym był jedynie zielony dywan na podłodze, pokoju, który istniał wyłącznie z jej powodu. W kącie, oparta o ścianę i nie wiadomo po co, stała zawsze długa smukła laska ze srebrną gałką rzucająca diamentowe błyski w słońcu. A spoza kurtyny, której nigdy dokładnie nie widziałem z powodu zamglenia, ale której istnienia nie mogłem zaprzeczyć, wyłaniała się Hazel i melancholijnie kroczyła na środek

pokoju, a ja tam byłem, by podziwiać piękną kulistość jej bioder, na kolanach przed nią, moje palce miękły, gdy jej dotykałem, a jednak nigdy nie mówiłem do kochanej Hazel, lecz do jej bioder, zwracając się do nich, jakby były żywymi stworzeniami, mówiłem im, jakie są cudowne, jakie bezużyteczne jest bez nich życie, a mówiąc to, zagarniałem je dłońmi i przyciągałem do siebie. To zdjęcie również podarłem na strzępy i patrzyłem, jak wsiąka w nie woda. Droga Hazel… Potem była Tanya. Z Tanyą spotykałem się nocą w jaskini, którą razem z dzieciakami wybudowaliśmy pewnego lata, dawno temu, przy klifach Palos Verdes koło San Pedro. Było to w pobliżu morza i czuło się ekstazę rosnących tam lip. Jaskinia była zawsze zarzucona starymi magazynami i gazetami. W jednym kącie leżała patelnia, którą wykradłem matce z kuchni, w innym paliła się świeca i wydawała syczący odgłos. Jaskinia okazywała się naprawdę paskudna i mała, jak się w niej trochę posiedziało, a poza tym zimna, bo z boku kapała woda. I tam spotykałem Tanyę. Ale to nie Tanyę kochałem. Chodziło o sposób, w jaki nosiła na zdjęciu czarną chustę. Ale nie o samą chustę chodziło. Jedna była niekompletna bez drugiej i tylko Tanya mogła nosić ją w ten sposób. Zawsze gdy się z nią spotykałem, wpełzałem wejściem do jaskini na jej środek i ściągałem chustę, długie włosy Tani spływały swobodnie, a ja przysuwałem chustę do swej twarzy, zanurzałem w niej usta, podziwiając jej czarny blask i bez końca dziękując Tani, że znów ją dla mnie włożyła. A Tanya odpowiadała zawsze: – Nie ma za co, głuptasie. Robię to z przyjemnością. Ależ głuptas z ciebie. Na co ja odpowiadałem: – Kocham cię, Tanya. A oto Maria. Och, Maria! Och, ty, Mario! Ty ze swoim cudownym śmiechem i przenikliwym zapachem perfum! Kochałem jej zęby i usta, i zapach jej ciała. Spotykaliśmy się w ciemnym pokoju, którego ściany pokrywały zasnute pajęczynami książki. Był tam skórzany fotel obok kominka i wydawało się, że to bardzo duży dom, zamek albo dwór we Francji, bo po drugiej stronie pomieszczenia, wielkie i solidne, stało biurko Emila Zoli, które widziałem kiedyś w jakiejś książce. Siedziałem tam, czytając ostatnie strony Nany, ten fragment o śmierci Nany, a Maria unosiła się jak mgła z tych stronic i stawała przede mną naga, zaśmiewała się swymi pięknymi ustami i roztaczała odurzający zapach, aż musiałem odłożyć książkę, a ona stawała przede mną i też kładła swe dłonie na książce, i potrząsała głową z przejmującym uśmiechem, tak że mogłem wyczuć jej ciepło przeszywające moje palce jak prąd. – Kim jesteś? – Jestem Nana. – Naprawdę Nana? – Naprawdę. – Dziewczyna, która tu umarła? – Nie jestem martwa. Należę do ciebie. I brałem ją w ramiona. Przyszła kolej na Ruby. Była nieobliczalną kobietą, tak odmienną od pozostałych i o wiele od nich starszą. Natykałem się na nią, gdy biegła przez suchą gorącą równinę za Funeral Range w kalifornijskiej Dolinie Śmierci. Byłem tam kiedyś wiosną i nigdy nie zapomniałem piękna tej rozległej równiny, i tam właśnie potem często spotykałem nieobliczalną Ruby, trzydziestopięcioletnią kobietę biegnącą nago po piasku, więc gnałem za nią, a wreszcie łapałem ją obok basenu z niebieską wodą, który zawsze wydzielał czerwoną parę w chwili, gdy ciągnąłem Ruby na piasek i zatapiałem usta w jej szyi, która była taka gorąca i nie taka znowu śliczna, bo Ruby się starzała i więzadła jej trochę wystawały, ale ja szalałem za jej szyją i lubiłem dotyk jej więzadeł wznoszących się i opadających, gdy dyszała, po tym jak złapałem ją i ściągnąłem na ziemię. I Jean! Jak ja kochałem jej włosy! Były złociste jak słoma i zawsze widziałem, jak suszy długie pasma pod bananowcem rosnącym na pagórku między wzgórzami Palos Verdes. Przyglądałem się, jak rozczesuje gęste pasma. U jej stóp spał zwinięty wąż, jak wąż u stóp Marii Panny. Zawsze podchodziłem do Jean na palcach, by nie niepokoić węża, który wzdychał z wdzięcznością, gdy moja stopa się w nim zatapiała, dostarczając mi wszechogarniającej przyjemności, zapalając zdziwione oczy Jean, a potem moje dłonie wsuwały się delikatnie i ostrożnie w nie-

samowite ciepło złotych włosów, a Jean śmiała się i mówiła, że wiedziała, że tak się stanie, i jak opadający welon osuwała się w moje ramiona. A co z Niną? Dlaczego kochałem tę dziewczynę? I dlaczego była kaleką? Co w moim sercu sprawiało, że kochałem ją tak szaleńczo po prostu dlatego, że była tak beznadziejnie ułomna? Ale tak właśnie się złożyło, moja biedna Nina była kaleką. Nie na zdjęciu, o, tam nie byłą kaleką, tylko wtedy, gdy ją spotkałem, jedna stopa mniejsza od drugiej, jedna stopa jak u lalki, druga w normalnym wymiarze. Spotkaliśmy się w katolickim kościele mojego dzieciństwa, St. Thomas w Wilmington, gdzie ja, odziany w sutannę, stałem z pastorałem przy ołtarzu. Wokół mnie klęczeli grzesznicy szlochający po tym, jak surowo zganiłem ich za ich czyny, i żaden z nich nie miał odwagi na mnie spojrzeć, bo moje oczy świeciły taką szaloną świętością, taką odrazą dla grzechu. Wtedy z tyłu kościoła nadeszła ta dziewczyna, ta kaleka, uśmiechnięta, wiedząca, że strąci mnie z mego świętego tronu i zmusi, bym grzeszył z nią na oczach innych, aby mogli szydzić ze mnie i natrząsać się ze mnie, świętego, hipokryty, przed całym światem. Nadchodziła, utykając, rozbierając się przy każdym bolesnym kroku, na jej mokrych ustach pojawił się uśmiech nadchodzącego triumfu, a ja głosem upadającego króla wołałem, by odeszła, że jest diabłem, który mnie opętał i uczynił bezbronnym. Ale ona zbliżała się nieubłaganie, tłum truchlał z przerażenia, a ona otaczała ramionami moje kolana i przytulała mnie, chowając tę kaleką małą stopę, aż nie mogłem już znieść tego dłużej i z okrzykiem rzucałem się na nią, i radośnie przyznawałem się do swej słabości, podczas gdy wokół mnie narastał pomruk tłumu, który potem stopniowo cichł, aż wreszcie całkiem zanikał. Tak więc to było. Było tak, że podnosiłem je, jedną po drugiej, przypominałem je sobie, całowałem na pożegnanie i darłem na strzępy. Niektóre niechętnie dawały się niszczyć, wołały żałośliwymi głosami z zamglonych głębin tych rozległych przestrzeni, gdzie się kochaliśmy w dziwacznych półsnach, echo ich błagalnych krzyków ginęło w mrokach tego, co było Arturo Bandinim, który siedział sobie wygodnie w chłodnej kąpieli i cieszył się odchodzeniem rzeczy, które kiedyś były, choć nigdy ich nie było tak naprawdę. Ale jednej z nich wcale nie miałem ochoty zniszczyć. Sprawiła, że się zawahałem. Nazywałem ją Małą Dziewczynką. Zdaje się, że to była kobieta powiązana z pewnym morderstwem w San Diego; zabiła swego męża nożem i ze śmiechem przyznała się do zbrodni przed policją. Zwykłem spotykać ją na brutalnych, nędznych ulicach dawnego Los Angeles przed czasami gorączki złota. Była bardzo cyniczna jak na małą dziewczynkę i bardzo okrutna. Zdjęcie, które wyciąłem z magazynu detektywistycznego, nie pozostawiało pola wyobraźni. Jednak ona wcale nie była małą dziewczynką. Tylko ją tak nazywałem. Była kobietą, która nie znosiła mojego widoku, mojego dotyku, jednak nie mogła mi się oprzeć, przeklinała mnie, lecz ogromnie kochała. Widziałem ją w ciemnej lepiance z ciemnymi oknami, skwar panujący w mieście uśpił wszystkich mieszkańców, tak więc nie uświadczyło się żywej duszy na tych ulicach dawnego Los Angeles, a ona leżała na pryczy, dysząc i przeklinając mnie, gdy moje kroki rozlegały się na wyludnionej ulicy, a wreszcie przed jej drzwiami. Nóż w jej ręku rozbawił mnie i wywołał uśmiech na mych ustach, tak samo jak jej okropne krzyki. Taki był ze mnie diabeł. Potem mój uśmiech rozbrajał ją zupełnie, ręka dzierżąca nóż wiotczała, nóż upadał na podłogę, a ona wzdrygała się z przerażenia i nienawiści, lecz szalała z miłości. Taka była ta Mała Dziewczynka i z nich wszystkich najbardziej ją lubiłem. Szkoda mi było ją niszczyć. Długo się nad tym zastanawiałem, bo wiedziałem, że odczułaby ulgę, gdybym uwolnił ją od siebie, niszcząc ją, bo nie mógłbym już więcej dręczyć jej jak diabeł i chędożyć z pogardliwym śmiechem na ustach. Jednak los Małej Dziewczynki był przypieczętowany. Nie mogłem nikogo faworyzować. Podarłem Małą Dziewczynkę na kawałki tak jak pozostałe. Gdy ostatnia została zniszczona, strzępy papieru pokrywały całą powierzchnię wody, której nie było nawet widać. Ze smutkiem poruszyłem je. Woda poczerniała od farby drukarskiej. To był koniec. Koniec przedstawienia. Byłem dumny, że zrobiłem ten odważny krok i pozbyłem się ich za jednym zamachem. Pogratulowałem sobie takiej determinacji, umiejętności doprowadzenia dzieła do końca. Pomimo pewnej sentymentalności szedłem bezwzględnie do przodu. Byłem bohaterem, a mój czyn nie zostanie wyśmiany. Wstałem i spojrzałem na nie, zanim wyciągnąłem zatyczkę. Kawałeczki zmarłej miłości. Do ścieku z romansami Arturo Bandiniego! Płyńcie do morza! Wy-

ruszcie w mroczną podróż kanałami do krainy martwych krabów. Bandini przemówił. Pociągnąć za łańcuch! I zostało to zrobione. Stałem, ociekając wodą, i salutowałem. – Do widzenia – powiedziałem. – Żegnajcie, niewiasty. Wyśmiano mnie dziś w fabryce konserw i zaiste była to wasza wina, albowiem zatrułyście mój umysł i uczyniłyście bezbronnym wobec ataków życia. Wszakże teraz jesteście martwe. Żegnajcie na zawsze. Tego, kto natrząsa się z Arturo Bandiniego, mężczyznę czy kobietę, czeka marny koniec. Tako rzekłem. Amen.

13

We śnie i na jawie, bez znaczenia, nienawidziłem fabryki konserw i zawsze cuchnąłem jak kosz z makrelami. Nigdy mnie nie opuszczał ten odór martwego konia na poboczu drogi. Podążał za mną ulicami. Wchodził ze mną do budynków. Gdy w nocy właziłem do łóżka, on już tam był, otulał mnie jak koc. A w moich snach były ryby, ryby, ryby, makrele ocierające się o siebie oślizgłymi bokami w czarnym bajorze, gdy tymczasem mnie, przywiązanego do konara, opuszczano w wodę. Smród był w moim jedzeniu i ubraniach, czułem go nawet na szczoteczce do zębów. To samo było z Moną i matką. Wreszcie stało się to tak koszmarne, że gdy przychodził piątek, mieliśmy na kolację mięso. Matka nie mogła znieść samej myśli o rybie, choć brak ryby w piątek był grzechem. Od maleńkości nie znosiłem też mydła. Nie sądziłem, bym kiedykolwiek mógł przywyknąć do tego oślizgłego, tłustego świństwa o zniewieściałym zapachu. Jednak teraz używałem go przeciw rybiemu smrodowi. Kąpałem się częściej niż kiedykolwiek. Pewnej soboty wziąłem dwie kąpiele – jedną po pracy, a drugą przed pójściem do łóżka. Każdego wieczoru przesiadywałem w wannie i czytałem książki, aż woda całkiem stygła i wyglądała jak stare pomyje. Wcierałem mydło w skórę, aż błyszczała jak jabłko. Ale to wszystko i tak nie miało sensu, to była strata czasu. Jedynym sposobem na pozbycie się smrodu było rzucenie pracy w fabryce. Zawsze pozostawiałem w wannie mieszankę dwóch zapachów – mydła i martwej makreli. Wszyscy wiedzieli, kim jestem i co robię, gdy czuli, że nadchodzę. Bycie pisarzem nie dawało satysfakcji. W autobusie natychmiast mnie rozpoznawano, tak samo w kinie. To jeden z tych, co pracują w fabryce konserw. Jezu, czujesz, jak on cuchnie? Otaczał mnie ten dobrze znany zapach. Pewnego wieczoru poszedłem do kina. Usiadłem samotnie w kącie, tylko mój zapach i ja. Jednak odległość stanowiła dla niego wprost śmieszną przeszkodę. Opuścił mnie i rozszedł się wokoło, po czym wrócił jak coś martwego przyczepionego do gumki. Po chwili głowy zaczęły się obracać w moją stronę. Gdzieś w pobliżu jest pracownik fabryki konserw, to jasne. Ludzie krzywili się i pociągali nosami. Potem mamrotali coś pod nosem i szurali nogami. Ludzie siedzący w pobliżu wstawali z miejsc i przenosili się jak najdalej. Trzymajcie się od niego z dala, to pracownik fabryki konserw. Tak więc przestałem chodzić do kina. Ale miałem to gdzieś. Te filmy i tak nadawały się tylko dla hołoty. Wieczorami siedziałem w domu i czytałem książki. Nie ośmielałem się pójść do biblioteki. Powiedziałem Monie: – Przynieś mi książki Nietzschego. Przynieś wielkiego Spenglera. Przynieś Auguste’a Comte’a i Immanuela Kanta. Przynieś mi książki, których nie może czytać hołota. Mona przyniosła je do domu. Przeczytałem je wszystkie, większość trudno było zrozumieć, a niektóre tak mnie nudziły, że musiałem udawać, iż są fascynujące. Inne z kolei były tak okropne, że musiałem je czytać na głos jak aktor, by w ogóle przez nie przebrnąć. Jednak zazwyczaj byłem zbyt zmęczony, by czytać. Po lekturze w wannie miałem dość. Druk latał mi przed oczami jak nitka na wietrze. Zasypiałem. Następnego ranka znajdowałem się rozebrany w łóżku, budzik dzwonił, a ja zastanawiałem się, dlaczego nie zbudziła mnie krzątanina matki. Ubierając się, myślałem o książkach czytanych poprzedniego wieczoru. Przypominałem sobie tylko jakieś oderwane zdania i uświadamiałem sobie, że wszystko zapomniałem. Przeczytałem nawet tomik wierszy Całkowicie mnie zbrzydził i obiecałem sobie, że nie będę więcej czytał poezji. Znienawidziłem tę poetkę. Żałowałem, że nie spędziła kilku dni w fabry-

ce konserw. Wtedy od razu zmieniłaby śpiewkę. Przede wszystkim myślałem o pieniądzach. Nigdy nie miałem ich dużo. Najwięcej, ile miałem za jednym razem, to było pięćdziesiąt dolarów. Obracałem banknoty w dłoniach i udawałem, że to zwitek tysiącdolarówek. Stałem przed lustrem i wyłuskiwałem banknoty dla eleganckich krawców, sprzedawców samochodów i kurew Jednej z nich dałem tysiąc dolarów napiwku. Zaproponowała, że spędzi ze mną za darmo kolejnych sześć miesięcy. Byłem tak wzruszony, że wyłuskałem kolejnego tysiączka i dałem jej ze względów czysto sentymentalnych. Wtedy ona obiecała, że porzuci swe niegodne zajęcie. Cmoknąłem z zadowoleniem i dałem jej resztę pliku banknotów: siedemdziesiąt tysięcy dolarów. W odległości przecznicy od naszego domu znajdował się California Bank. Nieraz stawałem w oknie naszego mieszkania i patrzyłem, jak sterczy bezczelnie na rogu. Wreszcie wpadłem na pomysł, jak obrabować ten bank i nie zostać złapanym. Tuż obok banku znajdowała się pralnia. Pomysł polegał na tym, by przekopać tunel z pralni do sejfu bankowego. Samochód mógłby czekać na tyłach budynku. Do Meksyku tylko sto mil. Jeśli nie śniłem o rybach, to o forsie. Budziłem się z zaciśniętą pięścią, myśląc, że trzymam w niej złotą monetę, i niechętnie rozwierałem dłoń, bo wiedziałem, że to mój umysł płata mi figla, że w ręku nie mam żadnych monet. Ślubowałem sobie, że jeśli kiedykolwiek zbiorę wystarczająco dużo pieniędzy, kupię Soyo Fish Company, urządzę całonocną zabawę, jak na Czwartego Lipca, a rankiem spalę ją do cna. Praca była ciężka. Po południu podnosiła się mgła i słońce paliło mocno. Promienie odbijały się od błękitnego spodka zatoki otoczonego przez wzgórza Palos Verdes, który był jak palenisko. W fabryce konserw było jeszcze gorzej. Brakowało świeżego powietrza, nie wystarczało nawet na tyle, by wypełnić jedną dziurkę w nosie. Wszystkie okna były zabite zardzewiałymi gwoździami, a szyby pokryte pajęczynami i zatłuszczone. Słońce rozpalało dach z blachy falistej niby pochodnię, spychając żar na dół. Gorąca para wypełzała z retort i pieców. Jeszcze więcej pary unosiło się z wielkich kadzi z nawozem. Te dwa obłoki pary spotykały się w górze, co było widać, a my znajdowaliśmy się w samym środku, pocąc się w łomocie konserw przy podajnikach. Mój wuj miał rację co do tej pracy. Nie wymagała myślenia. Równie dobrze, wychodząc do fabryki, można było zostawić mózg w domu. Przez cały dzień tylko staliśmy tam i poruszaliśmy rękami i nogami. Co jakiś czas przenosiliśmy ciężar z jednej nogi na drugą. Jeśli rzeczywiście chciałeś się trochę poruszać, musiałeś zejść z platformy i przejść się do fontanny pitnej albo do łazienki. Mieliśmy pewien system: zmienialiśmy się tak, by każdy z nas mógł spędzić w łazience dziesięć minut. Do tej pracy przy maszynach niepotrzebny był żaden szef. Gdy rankiem zaczynało się naklejanie etykiet, Shorty Naylor naciskał guzik i opuszczał pomieszczenie. Znał się na tych maszynach. Nie podobało nam się, gdy nas prześcigały. Gdy tak się działo, nieco nas to raniło. To nie był taki ból, jakby ktoś wbił ci w tyłek szpilkę, ale pojawiał się smutek, który na dłuższą metę okazywał się gorszy. Jak ktoś się urwał z roboty, zawsze znalazł się ktoś przy końcu taśmy, kto nie nadążał. Wrzeszczał. Ci na przodzie musieli się uwijać szybciej, by wypełnić puste miejsce na przenośniku taśmowym, żeby tamten poczuł się lepiej. Nikt nie lubił tej maszyny. Nieważne, czy byłeś Filipińczykiem, Włochem czy Meksykaninem. Wszystkich nas drażniła. A jak trzeba było się z nią cackać. Jak z dzieckiem. Gdy się psuła, całą fabrykę ogarniała panika. Każde zadanie wykonywało się tu z dokładnością co do minuty. Gdy maszyny cichły, wszystko się tu zmieniało. To nie była już fabryka, tylko szpital. Czekaliśmy, rozmawiając szeptem, dopóki mechanicy nie dokonali naprawy. Pracowałem ciężko, bo musiałem, i nie narzekałem zbytnio, bo nie było czasu na narzekanie. Przez większość czasu stałem, karmiąc maszynę, i myślałem o pieniądzach oraz kobietach. Z takimi myślami czas szybciej płynął. Pierwszy raz w życiu miałem taką pracę, w której im mniej się o niej myślało, tym łatwiej szła. Myśli o kobietach bardzo mnie roznamiętniały. To dlatego, że platforma była wprawiana w ustawiczne drgania. Jedno marzenie przechodziło w drugie i nieraz całymi godzinami stałem blisko maszyny i próbowałem koncentrować się na pracy, aby inni chłopcy nie kapnęli się, o czym myślę. Poprzez mglistą zawiesinę z pary widziałem otwarte drzwi na drugim końcu hali. Rozciągała się tam niebieska zatoka omiatana przez setki brudnych leniwych mew. Po drugiej stronie

zatoki mieścił się pirs Catalina. Rankiem co kilka minut parowce i samoloty opuszczały dok, wyruszając na wyspę Catalinę odległą o osiemnaście mil. Przez zamglone drzwi widziałem czerwone pływaki samolotów wznoszących się z wody. Parowce wypływały tylko rano, ale przez cały dzień samoloty odlatywały na małą wyspę odległą o osiemnaście mil. Ociekające wodą czerwone pływaki połyskiwały w słońcu, płosząc mewy. Z miejsca, w którym stałem, mogłem dostrzec tylko pływaki. Tylko pływaki. Nigdy skrzydeł ani kadłubów. To przygnębiało mnie od pierwszego dnia. Chciałem widzieć cały samolot. Wiele razy widziałem samoloty w drodze do pracy. Zwykle stawałem na moście i patrzyłem, jak piloci przy nich majstrują, i znałem wszystkie maszyny we flocie. Jednak od patrzenia na same tylko pływaki przez drzwi trochę mi odbijało. Miałem szalone wizje. Wyobrażałem sobie, że na niewidocznych częściach samolotu dzieją się różne rzeczy – na przykład że na skrzydłach siedzą gapowicze. Chciałem podbiec do drzwi, by się co do tego upewnić. Zawsze miałem jakieś przeczucia. Chciałem, by doszło do jakiejś tragedii. Chciałem zobaczyć, jak samolot wybucha, a pasażerowie toną w zatoce. Czasem rankiem przychodziłem do pracy, piastując w myślach jedną pełną nadziei myśl: że ktoś zginie w zatoce. Bywałem nieraz o tym przekonany. Następny samolot, mówiłem sobie, następny nigdy nie dotrze do Cataliny. Rozbije się przy starcie, ludzie będą wrzeszczeć, kobiety i dzieci będą tonąć w zatoce. Shorty Naylor naciśnie guzik i wszyscy pójdziemy popatrzeć, jak ratownicy wyciągają ciała z wody. To musi się stać. Jest nieuniknione. Uważałem, że mam zdolności parapsychologiczne. Tak więc przez cały długi dzień samoloty odlatywały. Ale z miejsca, w którym stałem, widziałem tylko same pływaki. W kościach mnie świerzbiło, by wyrwać się stamtąd. Następny na bank się rozbije. Odchrząkiwałem nerwowo, przygryzałem wargi i gorączkowo wyczekiwałem kolejnego samolotu. Właśnie usłyszałem ryk motorów, przygłuszony hałasem fabryki, i odmierzałem czas. Wreszcie śmierć! Teraz umrą! Gdy czas nadchodził, przerywałem pracę i gapiłem się, głodny tego widoku. Samoloty przy starcie nigdy nie zboczyły z kursu nawet na cal. Widok przez drzwi nigdy się nie zmienił. Tym razem, jak zawsze, widziałem jedynie pływaki. Westchnąłem. No cóż, kto wie? Może roztrzaska się za latarnią morską na końcu falochronu. Za minutę się dowiem. Rozlegną się syreny straży przybrzeżnej. Ale syreny się nie rozlegały. Kolejny samolot przetrwał. Piętnaście minut później usłyszałem warkot kolejnej maszyny. Mieliśmy stać w miejscu. Ale do diabła z rozkazami. Zeskoczyłem z platformy i podbiegłem do drzwi. Wielki czerwony samolot wystartował. Zobaczyłem go w całości, ogarnąłem wzrokiem każdy cal i moje oczy miały małą ucztę przed tragedią. Gdzieś tam, wszędzie, czaiła się śmierć. W każdej chwili mogła uderzyć. Samolot przeleciał nad zatoką, wystrzelił w powietrze i skierował się w stronę latarni morskiej San Pedro. Malał w oczach. Ten też zwiał. Pogroziłem mu pięścią. – Jeszcze oberwiesz! – krzyknąłem. Chłopcy przy rozdzielniku patrzyli na mnie ze zdziwieniem. Czułem się jak głupek. Odwróciłem się i wróciłem na swoje stanowisko. Patrzyli na mnie oskarżycielsko, jakbym podbiegł do drzwi i próbował zabić pięknego ptaka. Natychmiast ujrzałem ich w innym świetle. Wyglądali tak głupio. Pracowali tak ciężko. Mieli do wykarmienia żony i chmary umorusanych dzieciaków. Martwili się o rachunki za światło i te ze sklepu, stali tak daleko, byli tacy obojętni, nadzy pod brudnymi kombinezonami, z głupimi, ospowatymi meksykańskimi twarzami, pogrążeni w głupocie, patrzyli, jak wracam, myśleli, że jestem wariatem, przyprawiali mnie o dreszcze. Byli jacyś tacy lepcy i powolni, zapluci i obżarci i tacy jakby kleiści, zaklinowani i bezradni, i beznadziejni, z udręczonymi smutnymi oczami starych zwierząt gospodarskich. Uważali mnie za wariata, bo nie wyglądałem jak stare wysmagane batem zwierzę z pola. A niech sobie myślą, żem wariat! Oczywiście, że jestem wariatem! Wy, ciemięgi, gamonie, durnie! Nie obchodzą mnie wasze myśli. Brzydziło mnie, że muszę być tak blisko nich. Miałem ochotę ich pobić, po jednym na raz, bić ich, dopóki nie zamienią się w krwawą masę. Chciałem wrzeszczeć na nich, by odwracali ode mnie swoje cholerne zatroskane, melancholijne, udręczone spojrzenia, bo one podnosiły czarną płytę w moim sercu, odsłaniając dół, grób, czeluść, ranę, z której wychodzili w pełnej udręki procesji ich zmarli prowadzący za sobą innych zmarłych, obnosząc się z gorzkim cierpieniem swego życia po moim sercu.

Maszyna szczękała i dudniła. Stanąłem obok Eusibia i pracowałem, zgodnie z rutyną, karmiąc maszynę puszkami, z rezygnacją przyjmując fakt, że nie jestem jasnowidzem, że tragedia uderza tylko jak złodziej w nocy. Chłopcy patrzyli, jak podejmuję na nowo pracę, i sami zrobili to samo, mając mnie za czubka. Nikt nic nie mówił. Minuty mijały. Upłynęła godzina. Eusibio dał mi kuksańca w bok. – Dlaczego tak wybiegłeś? – Pilot to mój stary przyjaciel. Pułkownik Buckingham. Pomachałem mu. Eusibio pokręcił głową. – Kit, Arturo. Sam kit.

14

Ze swojego miejsca przy taśmie mogłem dostrzec również kalifornijski jachtklub. W tle widoczne były pierwsze zielone zmarszczki wzgórz Palos Verdes. To była włoska sceneria znana mi z książek. Jaskrawe flagi łopotały na masztach jachtów. W dali białe wielkie fale o białych grzywach rozbijały się na wyszczerbionym falochronie. Na pokładach jachtów wylegiwali się mężczyźni i kobiety w niedbałych białych strojach. To byli cudowni ludzie. Pochodzili z kolonii filmowej i kręgów finansowych Los Angeles. Mieli wielkie majątki, te łodzie były ich zabawkami. Kiedy tylko przyszła im ochota, rzucali pracę w mieście i przyjeżdżali nad zatokę, by się nimi pobawić, i przywozili ze sobą swoje kobiety. I to jakie! Dech mi zapierało na sam widok tych kobiet przejeżdżających w wielkich samochodach. Były takie wytworne, takie piękne, tak oswojone z tym całym bogactwem, tak elegancko strząsały popiół z papierosów, takie miały lśniące białe zęby, ubrania, które nosiły, sprawiały, że nie sposób było się oprzeć tym kobietom, okrywały je tak doskonale, ukrywając każdą skazę ciała, czyniąc je tak doskonałymi w ich pięknie. W południe, gdy wielkie samochody pędziły z rykiem drogą obok fabryki, a my byliśmy na zewnątrz, bo mieliśmy przerwę na lunch, gapiłem się na nie jak złodziej zerkający na klejnoty. Jednak wydawały się tak odległe, że ich nienawidziłem, a nienawiść zbliżała je do mnie. Pewnego dnia będą moje. Będę posiadał te kobiety i wożące je samochody. Gdy nadejdzie rewolucja, będą moje, poddane komisarza Bandiniego, właśnie tu, w sowieckim okręgu San Pedro. Pamiętam dobrze jedną z kobiet na jachcie. Z odległości jakichś stu jardów nie mogłem dostrzec jej twarzy. Tylko jej ruchy były wyraziste, gdy chodziła po pokładzie jak królowa piratów w olśniewająco białym kostiumie kąpielowym. Chodziła tam i z powrotem po pokładzie jachtu, który rozciągał się na niebieskiej wodzie jak niebieski kot. To było tylko wspomnienie, wrażenie wyniesione podczas stania przy taśmie i gapienia się przez drzwi. Tylko wspomnienie, lecz się w niej zakochałem, to była pierwsza rzeczywista kobieta, w której się zakochałem. Czasem przystawała przy balustradzie, by popatrzeć na wodę. Potem znowu zaczynała spacerować, jej luksusowe uda poruszały się miarowo. Raz się odwróciła i wpatrzyła w rozciągającą się przed nią fabrykę. Przyglądała się jej przez kilka minut. Nie mogła mnie widzieć, ale patrzyła wprost na mnie. W tej chwili się w niej zakochałem. To musiała być miłość, chociaż mogło też chodzić o jej biały kostium kąpielowy. Rozważałem tę kwestię z różnych punktów widzenia, wreszcie przyznając, że to jednak miłość. Patrzyła przez jakiś czas na mnie, a potem odwróciła się i podjęła spacer. Jestem zakochany, powiedziałem. A więc to jest miłość! Myślałem o tej kobiecie przez cały dzień. Nazajutrz jacht zniknął. Zastanawiałem się nad nią i choć to nigdy nie wydawało się ważne, byłem pewien, że jestem w niej zakochany. Po jakimś czasie przestałem o niej myśleć, stała się wspomnieniem, ledwie myślą, którą mogłem umilać sobie długie godziny przy taśmie. Jednak ją kochałem; nigdy mnie nie widziała i ja nigdy nie widziałem jej twarzy, ale i tak to była miłość. Nie mogłem przekonać samego siebie, że ją kochałem, ale uznałem, że to nie problem, bo uczucie było prawdziwe. Kiedyś do naszej hali weszła śliczna blondynka. Przyszła z mężczyzną, który miał eleganckie wąsy i getry. Później dowiedziałem się, że nazywał się Hugo. Był właścicielem tej fabryki konserw, jak również dwóch innych na wyspie Terminal i w Monterey. Nikt nie wiedział, kim była dziewczyna. Uwiesiła się na jego ramieniu, mdliło ją od smrodu. Wiedziałem, że nie podoba jej się to miejsce. Miała najwyżej dwadzieścia lat. Była ubrana w zielony płaszcz. Jej tyłeczek zdawał się doskonale wysklepiony jak klepka beczki, na nogach miała wysokie białe botki. Hugo chłodnym spojrzeniem taksował pomieszczenie, oceniał wszystko. Ona coś do niego szeptała. Uśmiechnął się

i poklepał ją po ręce. Potem razem wyszli. W drzwiach dziewczyna się odwróciła, by na nas spojrzeć. Spuściłem głowę, nie chcąc, by taka ślicznotka widziała mnie wśród Meksykanów i Filipińczyków. Eusibio stał koło mnie przy taśmie. Kuksnął mnie w bok i spytał: – Podobać się tobie, Arturo? – Nie bądź głupi – powiedziałem. – To zdzira, zwykła kapitalistyczna flądra. Jej dni są policzone, niech no tylko nadejdzie rewolucja. Ale nigdy nie zapomniałem tej dziewczynki w zielonym płaszczu i wysokich białych botkach. Byłem pewien, że pewnego dnia znów ją spotkam. Może gdy już stanę się sławny i bogaty. Nawet wówczas nie wiedziałbym, jak się nazywa, ale wynająłbym detektywów, by śledzili Hugo, aż trafią do mieszkania, w którym ją przetrzymywał praktycznie jako więźniarkę swojego głupiego bogactwa. Detektywi przyszliby do mnie z adresem tego miejsca. Poszedłbym tam i pokazał swoją wizytówkę. – Nie pamięta mnie pani – powiedziałbym z uśmiechem. – Nie. Przykro mi, ale nie. Ach. Wówczas opowiedziałbym jej o tej wizycie, którą złożyła przed wielu laty w Soyo Fish Company. I o tym jak ja, biedny biały chłopak tkwiący wśród tych ciemnych Meksykanów i Filipińczyków, byłem tak oszołomiony jej urodą, że nie ośmieliłem się pokazać swojej twarzy. Potem bym się roześmiał. – Ale oczywiście pani wie, kim jestem. Podprowadziłbym ją do regału, gdzie wśród innych niezbędnych książek – takich jak Biblia czy słownik – stałyby moje dzieła. Wyjąłbym Kolosa przeznaczenia, książkę, za którą otrzymałem Nagrodę Nobla. – Chce pani, bym złożył tutaj autograf? Wtedy aż by się zachłysnęła z zaskoczenia, bo wreszcie zrozumiałaby, z kim ma do czynienia. – Ależ pan jest Bandini, ten słynny Arturo Bandini! No ba! – We własnej osobie – przyznałbym ze śmiechem. Co za dzień! Co za triumf!

15

Minął miesiąc i zgarnąłem cztery czeki. Piętnaście dolarów za tydzień. Nigdy nie przyzwyczaiłem się do Shorty’ego Naylora. Dlatego właśnie z kolei Shorty Naylor nie przywykł do mnie. Nie mogłem z nim rozmawiać, ale on ze mną też nie. To nie był facet, który powie: cześć, jak się masz? Jedynie kiwał głową. I to nie był gość, z którym można przedyskutować sytuację w przemyśle rybnym albo polityce światowej. Był zbyt zimny. Trzymał mnie na dystans. Dawał mi odczuć, że jestem pracownikiem. Już to wiedziałem i nie widziałem potrzeby podkreślania tego faktu. Zbliżał się koniec sezonu makreli. Nadeszło popołudnie, gdy skończyliśmy obrabiać dwustutonową partię. Zjawił się Shorty Naylor z ołówkiem i notatnikiem. Makrele zostały zapakowane, opatrzone etykietami i gotowe do drogi. Przy nabrzeżu cumował frachtowiec, który miał je zawieźć do Niemiec – do hurtowni w Berlinie. Shorty polecił nam, by przetransportować dostawę do portu. Otarłem pot z twarzy, gdy maszyna się zatrzymała, po czym dobrodusznie i tolerancyjnie podszedłem do Shorty’ego i klepnąłem go w plecy. – Jak tam sytuacja w przemyśle rybnym, Naylor? – spytałem. – Czy ci cali Norwegowie stanowią poważną konkurencję? Strącił moją rękę ze swego ramienia. – Weź wózek ręczny i bierz się do roboty. – Surowy z ciebie pan, Naylor – powiedziałem. Gdy oddaliłem się na kilkanaście kroków, zawołał mnie po imieniu. Wróciłem. – Wiesz, jak się obsługuje taki wózek? – spytał. Nie zastanawiałem się nad tym. Nawet nie wiedziałem, że na te wózki mówi się „ręczne”. I naturalnie nie wiedziałem, jak się coś takiego obsługuje. Byłem pisarzem. To oczywiste, że nie wiedziałem. Roześmiałem się i podciągnąłem kombinezon. – Bardzo śmieszne! Czy ja wiem, jak się obsługuje wózek ręczny! I ty mnie o to pytasz! Ha! Czy ja wiem, jak się obsługuje wózek! – Jeśli nie wiesz, to powiedz. Nie musisz mnie nabierać. Potrząsnąłem głową i wbiłem wzrok w podłogę. – Czy ja wiem, jak obsługiwać wózek ręczny! I ty mnie o to pytasz! – No więc umiesz czy nie? – Twoje pytanie jest w sposób oczywisty absurdalne. Czy wiem, jak obsługiwać wózek ręczny? Oczywiście, że wiem, jak obsługiwać wózek ręczny! Naturalnie, że wiem. Wydął wargę jak szczurzy ogon. – A gdzieś ty się tego niby nauczył? – spytał. Przemówiłem do całej sali: – Teraz chce wiedzieć, gdzie posługiwałem się wózkiem ręcznym! Wyobrażacie sobie? Chce wiedzieć, gdzie się nauczyłem operować wózkiem. – Dobra, tracimy czas. Gdzie? Pytam gdzie? – Na nabrzeżu. Przy pirsie z benzyną. Jak byłem dokerem – wypaliłem natychmiast jak ze strzelby. Omiótł mnie wzrokiem od stóp do głów, wydął kilkakrotnie ze znużeniem wargi, człowiek, w którym wzbierają mdłości z pogardy. – Ty byłeś dokerem! Roześmiał się.

Nienawidziłem go. Imbecyl. Dureń, pies, szczur, skunks. Szczur o mordzie skunksa. A co on tam wiedział. Kłamstwo, owszem. Ale co on o tym wiedział? On – ten szczur – bez krztyny kultury, prawdopodobnie nie przeczytał w życiu ani jednej książki. Mój Boże! O czym on miał pojęcie? I jeszcze coś. Nie był wcale taki duży z tymi swoimi brakami w uzębieniu, z gębą przeżartą przez sok tytoniowy i oczami gotowanego szczura. – No cóż – powiedziałem. – Przejrzałem cię, Saylor czy Taylor, czy Naylor, czy jak tam cię, cholera, wołają w tej cuchnącej dziurze, mam to zresztą gdzieś. O ile mój sąd nie jest całkiem chybiony, nie jesteś taki znowu cholernie wielki, Saylor, Baylor, Taylor, Naylor czy jak ci tam. Rynsztokowe słowo, zbyt plugawe, by je powtórzyć, wyciekło boczkiem z jego ust. Skrobał coś w notesie, stwarzając pozory nie wiadomo czego, ale oczywiście był to przejaw hipokryzji, podstęp wypływający z głębi jego tandetnej duszy, drapał jak szczur, niewykształcony szczur, i nienawidziłem go tak bardzo, że mógłbym odgryźć mu palec i splunąć mu nim w twarz. Patrzcie no tylko! Ten szczur skrobiący szczurowato po kawałku papieru jak na kawałku sera swymi szczurzymi łapkami, ten gryzoń, świnia, szczur uliczny, szczur portowy. Ale dlaczego nic nie powiedział? Ha! Bo wreszcie znalazł we mnie godnego przeciwnika, bo był bezradny w obliczu lepszych od siebie. Skinąłem w kierunku stosu kartonów z makrelami. – Widzę, że ten towar jest przeznaczony do Niemiec. – Co ty powiesz? – mruknął, skrobiąc dalej. Nawet nie drgnąłem po tej nieudolnej próbie bycia sarkastycznym. Jego dowcip do mnie nie przemawiał. Zamilkłem na chwilę, zachowując powagę. – Powiedz no mi, Naylor czy Baylor, czy jak ci tam, co sądzisz o współczesnych Niemczech? Czy zgadasz się z Weltanschauung Hitlera? Nie doczekałem się żadnej odpowiedzi. Ani słowa, tylko skrobanie. A dlaczego? Bo Weltanschauung to było dla niego za dużo. Za dużo dla każdego szczura. To zbiło go z tropu, wprawiło w osłupienie. To był pierwszy i ostatni raz, kiedy usłyszał to słowo w swoim życiu. Włożył ołówek do kieszeni i zajrzał mi przez ramię. Musiał stanąć na palcach, żeby to zrobić, bo był takim groteskowym kurduplem. – Manuel! – zawołał. – Manuel, chodź no tu! Manuel wystąpił do przodu, przestraszony, niepewny, bo Shorty zazwyczaj do nikogo nie zwracał się po imieniu, chyba że chciał kogoś zwolnić. Manuel miał trzydzieści lat, głodną twarz i kości policzkowe wystające jak jajka. Na platformie pracował naprzeciw mnie. Często na niego patrzyłem z powodu jego wielkich zębów. Były białe jak mleko, ale za duże do tej twarzy, jego górna warga była za krótka, by móc je przykryć. Kojarzył mi się z zębami i z niczym więcej. – Manuel, pokaż mu, jak się obsługuje wózek ręczny. – To niekonieczne, Manuel – wtrąciłem. – Ale okoliczności są takie, że on tu rozkazuje, a jak to się mówi, rozkaz to rozkaz. Manuel był po stronie Shorty’ego. – Chodź – powiedział. – Pokażę ci. Odprowadził mnie na bok, a z ust Shorty’ego znów sączyły się plugawe słowa, wyraźnie słyszalne. – To mnie bawi – powiedziałem. – Bo jest śmieszne, wiesz? Śmiać mi się chce. Co za nędzny tchórz. – Pokazać ci. Chodź. Rozkaz szefa. – Szef to kretyn. Ma dementia praecox. – Nie, nie! Rozkaz szefa. Chodź. – Bardzo zabawne w pewien makabryczny sposób, prosto z Krafft-Ebinga8. – Rozkaz szefa. Trzeba słuchać. Poszliśmy do pomieszczenia, gdzie trzymano wózki, i każdy z nas wyciągnął stamtąd po jednym. Manuel przepchnął swój na wolną przestrzeń. Podążyłem za nim. To było łatwe. A więc nazywano je wózkami ręcznymi. Jak byłem mały, mówiliśmy na nie po prostu wózki. Każdy, kto miał dwie ręce, mógł się czymś takim posługiwać. Tył głowy Manuela przypominał futro czarnego

kota zgolone zardzewiałym nożem rzeźnickim. Odrosty były jak urwiska, ot domowe strzyżenie. Na siedzeniu jego ogrodniczek widniała łata z białego płótna. Była kiepsko przyszyta, jakby użył do tego szpilki do włosów i kawałka sznurka. Obcasy miał starte aż do samej mokrej podłogi, a podeszwy naprawione włóknem przybitym dużymi gwoździami. Wyglądał tak biednie, że doprowadzało mnie to do szału. Znałem wielu biednych ludzi, ale Manuel nie musiał być aż tak ubogi. – Powiedz – odezwałem się. – Ile zarabiasz, na litość boską? Tyle co ja. Dwadzieścia pięć centów za godzinę. Spojrzał mi prosto w oczy, wysoki chudy mężczyzna patrzący w dół, na skraju załamania, mężczyzna o głęboko osadzonych, ciemnych, uczciwych, ale bardzo podejrzliwych oczach. Miały to udręczone melancholijne spojrzenie jak większość oczu wyrobników. – Lubisz praca w fabryka? – spytał. – Bawi mnie. Czasem jest zabawnie. – Ja lubię. Lubię bardzo. – Czemu nie kupisz sobie nowych butów? – Nie można stać mnie. – Masz żonę? Pokiwał szybko i zdecydowanie głową ucieszony tym, że jest żonaty. – Masz dzieci? Z tego również bardzo się cieszył. Miał troje dzieci, bo podniósł trzy wykrzywione paluchy i wyszczerzył zęby. – Jak wy, do cholery, żyjecie za te drobniaki, które zarabiasz? Nie wiedział. Boże, nie miał pojęcia jak, ale jakoś żyli. Położył rękę na czole i zrobił gest bezradności. Jakoś sobie radzili, nie przelewało im się, ale jeden dzień gonił drugi, a oni pozostawali przy życiu i mogli go oglądać. – Dlaczego nie poprosisz o więcej pieniędzy? Gwałtownie pokręcił głową. – Może wyrzucić. – Wiesz, kim jesteś? – spytałem. Nie. Nie wiedział. – Jesteś głupcem. Zwykłym, skończonym, cholernym głupcem. Spójrz na siebie! Należysz do dynastii niewolników! Obcas klasy rządzącej stoi na twoim kroczu. Dlaczego nie zachowasz się jak mężczyzna i nie zastrajkujesz? – Strajk nie. Nie, nie. Wyrzucają. – Jesteś głupcem. Cholernym głupcem. Spójrz na siebie! Nie masz nawet porządnej pary butów! I popatrz na te ogrodniczki! Boże, ty w ogóle wyglądasz na głodnego. Jesteś głodny? Nie odezwał się. – Odpowiedz mi, głupku! Jesteś głodny? – Niegłodny. – Ty brudny kłamco. Zwrócił spojrzenie na stopy i zaszurał nimi. Przyglądał się swoim butom. Potem popatrzył na moje, które pod każdym względem były lepsze. Wyglądał na szczęśliwego z tego powodu, że miałem świetne buty. Spojrzał w moją twarz i się uśmiechnął. Rozwścieczyło mnie to. Jaki był sens się z tego cieszyć? Miałem ochotę go palnąć. – Niezłe – powiedział. – Ile zapłaciłeś? – Zamknij się. Ruszyliśmy przed siebie, ja szedłem za nim. Nagle poczułem taką wściekłość, że nie mogłem utrzymać języka za zębami. – Ty durniu! Ty leseferystyczny durniu! Czemu nie rozwalisz tej fabryki i nie zażądasz swoich praw! Zażądaj butów! Zażądaj mleka! Spójrz na siebie! Jak cymbał, jak skazaniec! Gdzie jest mleko? Dlaczego nie domagasz się go krzykiem? Jego ręce zacisnęły się na rączkach wózka. Żyły na ciemnej szyi nabrzmiały z wściekłości. Pomyślałem, że przeholowałem. Może wywiąże się bójka. Ale nie o to chodziło.

– Cicho! – syknął. – Może nas wyrzucą! Jednak wokół było zbyt głośno, rozlegał się pisk kółek i łomot pudeł, Shorty Naylor stał sto stóp od nas przy drzwiach, był zajęty liczeniem i nie mógł nas słyszeć. Gdy zobaczyłem, że jest bezpiecznie, uznałem, że jeszcze mam coś do powiedzenia. – A co z twoją żoną i dziećmi? Z tymi słodkimi dzieciaczkami? Zażądaj mleka! Pomyśl o tym, jak umierają z głodu, podczas gdy dzieciaki bogaczy pływają w galonach mleka! Galonach! A dlaczego tak ma być? Czy nie jesteś mężczyzną jak inni mężczyźni? Czy jesteś durniem, przygłupem, potworną karykaturą godności, która jest pierwotnym przodkiem mężczyzny? Słuchasz mnie? Czy może zatykasz uszy, bo prawda je szczypie i jesteś zbyt słaby, i boisz się być czymś innym niż ablativusem absolutusem, dynastią niewolników? Dynastia niewolników! Dynastia niewolników! Chcesz być dynastią niewolników! Kochasz imperatyw kategoryczny! Nie chcesz mleka, pragniesz hipochondrii! Jesteś dziwką, zdzirą, alfonsem, kurwą nowoczesnego kapitalizmu! Przez ciebie robi mi się tak niedobrze, że mam ochotę rzygnąć. – Tak – odparł. – Rzygaj sobie. Ty nie pisarz. Ty tylko rzygasz. – Piszę cały czas. Moja głowa pływa w przewartościowanych fantasmagoriach fraz. – Błee. Przez ciebie też mi się chcieć rzygać. – Pocałuj mnie gdzieś! Ty prostaku z Brobdingnagu9. Zaczął układać w stos pudła do swojego ładunku. Przy każdym stękał, bo leżały okropnie wysoko i trudno było ich dosięgnąć. Miał mi pokazać, jak się to wszystko robi. Czyż szef nie powiedział, żebym patrzył? No to patrzyłem. Czyż Shorty nie był szefem? No więc wykonywałem rozkazy. Oczy Manuela błysnęły ze złości. – Ruszaj się! Do roboty! – Nie odzywaj się do mnie, ty kapitalistyczny proletariacki burżuju. Każde pudło ważyło pięćdziesiąt funtów. Ustawił ich dziesięć, jedno na drugim. Następnie wsunął czubek wózka pod stos i chwycił spodnie pudło zaciskami w podstawie wózka. Nigdy jeszcze nie widziałem takiego wózka. Widywałem wózki ręczne, ale nie z takimi zaciskami. – Znowu Postęp podnosi swą piękną głowę. Nowa technologia manifestuje się nawet w skromnym wózku ręcznym. – Cicho! Patrz. Szarpnięciem podniósł ładunek z podłogi i zrównoważył ciężar na kółkach, trzymając rączki wózka na wysokości ramion. To był trik. Wiedziałem, że nie mógłbym tego zrobić. Odwiózł ładunek. A jednak, skoro on mógł to zrobić, ten Meksykanin, człowiek, który bez wątpienia nigdy nie przeczytał w życiu żadnej książki, który nigdy nawet nie słyszał o przewartościowaniu wartości, to mogłem i ja. On, ten zwykły wyrobnik, przewiózł wózkiem dziesięć pudeł. Więc co z tobą, Arturo? Zamierzasz dać mu się prześcignąć? Nie – po tysiąckroć nie! Dziesięć pudełek. Dobra. To ja wpakuję dwanaście. Wziąłem swój wózek. Tymczasem Manuel wrócił po kolejny ładunek. – Za dużo – powiedział. – Zamknij się. Pchnąłem wózek w kierunku stosu i otworzyłem zaciski. To musiało się stać. Za trudne. Wiedziałem, że to się stanie. Nie było sensu próbować go prześcignąć, wiedziałem to cały czas, a jednak zrobiłem to. Rozległ się trzask i łomot. Wielowarstwowy stos pudełek zwalił się jak wieża. Pudła posypały się wszędzie. To, które było na szczycie, rozwaliło się, a owalne puszki wyskoczyły ze środka i zaczęły się turlać po podłodze jak przestraszone szczeniaki. – Za dużo! – wrzasnął Manuel. – Mówić ci, że cholera, za dużo! Odwróciłem się i krzyknąłem: – Zamknij swoją cholerną brudną gębę, cholerny meksykański wyrobniku wazeliniarskiego burżuazyjnego proletariackiego kapitalisty! Przewrócony stos był zawalidrogą dla innych wózkarzy. Objeżdżali go dokoła, kopniakami usuwając z drogi puszki, które utrudniały im ruchy. Ukląkłem, by je pozbierać. To było odrażające, że ja, biały człowiek, na kolanach zbieram puszki rybne, gdy wokół mnie stoją ci cudzoziemcy. Wkrótce Shorty Naylor zauważył, co się stało. Przybiegł natychmiast.

– Myślałem, że wiesz, jak się posługiwać wózkiem ręcznym? Wstałem. – To nie są wózki ręczne. To wózki zaciskowe. – Nie kłóć się ze mną. Posprzątaj tu. – Wypadki się zdarzają, Naylor. Nie w jeden dzień Rzym zbudowano. Jest takie stare przysłowie z Tako rzecze Zaratustra… Zamachał rękami. – Nieważne, na litość boską! Spróbuj jeszcze raz. Ale tym razem nie pakuj tak dużo. Spróbuj pięć pudełek za jednym razem, aż nabierzesz wprawy. Wzruszyłem ramionami. Cóż można począć w takim siedlisku głupoty? Pozostawało jedynie być dzielnym, mieć wiarę w wewnętrzną uczciwość ludzką i kurczowo trzymać się przekonania o realności postępu. – Ty jesteś szefem – powiedziałem. – Ja jestem pisarzem, wiesz. Bez kwalifikacji ja… – Nieważne! Już to wszystko wiem! Wszyscy wiedzą, że jesteś pisarzem, wszyscy. Ale wyświadcz mi przysługę, dobrze? – przerwał niemal błagalnie. – Spróbuj przewieźć pięć pudeł, dobrze? Tylko pięć. Nie sześć ani siedem. Tylko pięć. Czy zrobisz to dla mnie? Nie przemęczaj się. Nie zabij się. Tylko pięć naraz. Odszedł. Mamrotał pod nosem przekleństwa pod moim adresem. A więc to tak! Zagrałem na nosie jego oddalającym się plecom. Gardziłem nim, tym prymitywem, cymbałem o ograniczonym słownictwie, niezdolnym do wyrażenia własnych myśli, jakkolwiek wstrętnych, chyba że za pośrednictwem plugawego języka. Szczur. Był szczurem. Wstrętnym szczurem o złośliwym języku, który nie miał pojęcia o Weltanschauung Hitlera. Szczać na niego! Wróciłem do zbierania puszek, które upadły. Gdy już wszystkie pozbierałem, postanowiłem wziąć inny wózek. W kącie znalazłem jakiś niepodobny do innych, na czterech kółkach, rodzaj platformy z żelaznym językiem. Był bardzo lekki i szeroki. Podciągnąłem go w miejsce, gdzie chłopaki ładowały swoje wózki ręczne. Wzbudziłem sensację. Patrzyli na mój wózek, jakby nigdy wcześniej go nie widzieli, i wykrzykiwali coś po hiszpańsku. Manuel z odrazą podrapał się po głowie. – Co robisz? Podciągnąłem wózek na miejsce. – Nie zgadniesz – ty, który jesteś narzędziem burżuazji. Potem załadowałem wózek. Nie pięcioma pudłami. Nie dziesięcioma. I nie dwunastoma. Podczas gdy je ładowałem, zdałem sobie sprawę, jakie możliwości drzemią w tym wózku. Gdy skończyłem, miałem na pokładzie trzydzieści cztery sztuki. Trzydzieści cztery razy pięćdziesiąt? Ile to będzie? Wyjąłem notes, ołówek i pomnożyłem. Tysiąc siedemset funtów. A tysiąc siedemset pomnożone przez dziesięć dawało siedemnaście tysięcy funtów. Siedemnaście tysięcy funtów to osiem i pół tony. Osiem i pół tony na godzinę to by było osiemdziesiąt ton dziennie. Osiemdziesiąt pięć ton dziennie dawało pięćset dziewięćdziesiąt pięć ton tygodniowo. Pięćset dziewięćdziesiąt pięć ton tygodniowo stanowiło trzydzieści tysięcy dziewięćset czterdzieści ton rocznie. Pomyśleć tylko! A inni dźwigali zaledwie pięćset funtów za jednym razem. – Z drogi! Odsunęli się na boki, a ja zacząłem ciągnąć. Ładunek poruszał się wolno. Ciągnąłem, idąc tyłem, przodem do wózka. Posuwałem się wolno, bo stopy ślizgały mi się na mokrej podłodze. Znalazłem się w samym centrum zdarzeń, dokładnie na drodze innych wózkarzy, co spowodowało małe zamieszanie, ale niezbyt wielkie, gdy wszyscy jechali w tę i z powrotem. Wreszcie praca ustała. Wszystkie wózki utknęły na środku hali jak w śródmiejskim korku ulicznym. Pospiesznie zjawił się Shorty Naylor. Ciągnąłem z całych sił, stękając i ślizgając się, tracąc więcej gruntu pod nogami, niż zdobywałem. Ale to nie była moja wina. To wszystko przez tę śliską podłogę. – Co tu się wyprawia, do cholery! – wrzasnął Shorty. Zatrzymałem się, by chwilę odpocząć. Plasnął dłonią w czoło i pokręcił głową.

– Co to ma być? – Ciągnę pudła. – Zabieraj to z drogi! Nie widzisz, że wstrzymujesz pracę? – Ale patrz, jaki wielki ten ładunek! Tysiąc siedemset funtów! – Zabieraj się stąd! – To ponad trzy razy więcej… – Powiedziałem wynocha! Głupiec. Cóż miałem począć wobec takich przeciwności? * Przez resztę popołudnia woziłem pięć pudeł naraz wózkiem ręcznym. Było to bardzo nieprzyjemne zadanie. Jedyny biały człowiek, jedyny Amerykanin, i wozi połowę tego co cudzoziemcy. Musiałem coś z tym zrobić. Chłopcy nic nie mówili, ale każdy z nich się uśmiechał, gdy mijałem ich ze swoim nędznym ładunkiem pięciu pudeł. Wreszcie znalazłem na to sposób. Pracownik Orquiza ściągnął pudło ze szczytu stosu, obluzowując całą ścianę innych pudeł. Z ostrzegawczym okrzykiem podbiegłem do tej ściany i pchnąłem ją ramieniem. To nie było potrzebne, ale przytrzymywałem pudła własnym ciałem, z purpurową od wysiłku twarzą, jakby zaraz wszystko miało na mnie runąć. Chłopcy szybko rozładowali cały stos. Potem trzymałem się za ramię, jęczałem i zaciskałem zęby. Odszedłem na bok, mocno kulejąc. – Co z tobą? W porządku? – pytali. – Nic się nie stało – odpowiadałem z uśmiechem. – Nie martwcie się, chłopcy. Chyba wywichnąłem ramię, ale to nic nie szkodzi. Nie martwcie się tym. Tak więc teraz, gdy miałem wywichnięte ramię, nie mieli powodu, by śmiać się z moich pięciu pudeł. Tego popołudnia pracowaliśmy do siódmej. Mgła pomieszała nam szyki. Zostałem parę minut po czasie. Zwlekałem z odejściem. Chciałem zostać sam na sam z Shortym Naylorem. Chciałem z nim omówić parę spraw. Gdy inni odeszli i fabryka opustoszała, wkradła się do niej dziwna, przyjemna samotność. Poszedłem do biura Shorty’ego Naylora. Drzwi były otwarte. Mył ręce w tym mocnym sproszkowanym mydle, które w połowie było ługiem. Czułem jego zapach. Shorty wydawał się częścią dziwnej, ogromnej samotności fabryki, należał do niej jak dźwigar biegnący w poprzek sufitu. Przez chwilę wydawał się smutny i delikatny, człowiek mający wiele trosk, taka sama osoba jak ja, jak wszyscy inni. O tej późnej godzinie, gdy budynek wydawał go na pastwę wielkiej samotności, odniosłem wrażenie, że właściwie to niezły z niego gość. Ale coś chodziło mi po głowie. Zapukałem w drzwi. Odwrócił się. – Witam. Jakiś problem? – Nie mam żadnego problemu – odparłem. – Chciałbym jedynie poznać twój pogląd na pewną sprawę. – Dobra, wal. O co chodzi? – Chodzi o kwestię, którą próbowałem poruszyć z tobą dziś po południu. Wycierał ręce w czarny ręcznik. – Nie pamiętam. O co chodziło? – Zachowałeś się wówczas bardzo nieuprzejmie. Może nie będziesz chciał o tym rozmawiać. – Och. – Uśmiechnął się. – Wiesz, jak to jest, gdy człowiek jest zajęty. Jasne, możemy pogadać. O co chodzi? – O Weltanschauung Hitlera. Co sądzisz o Weltanschauung Führera? – A co to jest? – Weltanschauung Hitlera. – Co Hitlera? Weltan – co? – Weltanschauung Hitlera. – Ale co to takiego? Co to jest Weltanschauung? Tu mnie masz, chłopcze. Nie wiem nawet,

co to znaczy. Gwizdnąłem pod nosem i zrobiłem krok w tył. – Mój Boże! – powiedziałem. – Nie mów mi, że nawet nie wiesz, co to znaczy. Pokręcił głową i uśmiechnął się. To nie było dla niego istotne, nie tak jak wycieranie rąk na przykład. Wcale się nie wstydził swojej niewiedzy – zupełnie go nie szokowała. Właściwie to wyglądał na raczej zadowolonego. Cmoknąłem parę razy językiem i wycofałem się przez drzwi, uśmiechając się rozpaczliwie. To było dla mnie zbyt wiele. Cóż miałem począć z takim ignorantem? – No cóż, skoro nie wiesz, cóż, sądzę, że nie wiesz, i chyba nie ma sensu próbować o tym dyskutować, jeżeli nie wiesz, i cóż, wygląda na to, że nie wiesz, więc cóż, dobranoc, jeśli nie wiesz. Dobranoc. Do zobaczenia rano. Był tak zaskoczony, że stał jak wryty, zapomniawszy nawet o wycieraniu rąk. Nagle zawołał: – Hej! O co chodzi? Ale ja już odszedłem, pospiesznie sunąłem w ciemnościach wielkiego magazynu, dosięgało mnie jedynie echo jego głosu. W drodze powrotnej przechodziłem przez mokre, oślizgłe pomieszczenie, gdzie zrzucano makrele z kutrów rybackich. Ale tego wieczoru nie było makreli, sezon się właśnie skończył i zamiast makreli leżały tuńczyki. Po raz pierwszy widziałem prawdziwe tuńczyki w takiej obfitości, cała podłoga została nimi zawalona, tysiące sztuk leżało rozrzuconych na dywanie z brudnego lodu, ich białe podobne do zwłok brzuchy sterczały w półmroku. Niektóre z nich nadal żyły. Tu i tam słyszało się sporadyczne plaskanie ogonami. Tuż przede mną trzepnął ogon takiego, co był bardziej żywy niż martwy. Wyciągnąłem go z lodu. Był przejmująco zimny i jeszcze wierzgał. Niosłem go najlepiej, jak umiałem, częściowo też ciągnąłem, aż dowlokłem go na stół do krojenia, na którym nazajutrz poćwiartują go kobiety. Był olbrzymi, ważył prawie sto funtów, potwór z innego świata, ze sporym zapasem sił w ciele. Strumyczek krwi wypływał mu z oka, tam, gdzie zaczepił go haczyk. Silny jak mężczyzna, nienawidził mnie i próbował zerwać się ze stołu do krojenia. Wziąłem nóż do patroszenia z blatu i przyłożyłem go do jego białych pulsujących skrzeli. – Ty potworze! – powiedziałem. – Ty czarny potworze! Przeliteruj Weltanschauung! No dalej, przeliteruj! Ale on był rybą z innego świata, nie mógł niczego przeliterować. Najlepsze, co mógł zrobić, to walczyć o życie, a on był już na to zbyt zmęczony. Ale i tak prawie uciekł. Rąbnąłem go pięścią. Potem wsunąłem mu nóż pod skrzele, rozbawiony jego bezradnym sapnięciem, i odciąłem mu głowę. – Gdy powiedziałem: przeliteruj Weltanschauung, mówiłem serio! Wepchnąłem go z powrotem między jego towarzyszy spoczywających na lodzie. – Nieposłuszeństwo oznacza śmierć. Nie było żadnej odpowiedzi poza słabym plaskaniem ogona gdzieś w ciemnościach. Wytarłem ręce w jutowy worek i wyszedłem na ulicę, gdzie skierowałem się w stronę domu.

16

Dzień po zniszczeniu kobiet pożałowałem, że to zrobiłem. Gdy byłem zajęty i zmęczony, nie myślałem o nich, ale niedziela była dniem wypoczynku, obijałem się, nie wiedząc, co ze sobą zrobić, a Helen, Maria, Ruby i Mała Dziewczynka szeptały do mnie gorączkowo, pytając, dlaczego tak pochopnie je zniszczyłem, pytały, czy teraz tego nie żałuję. Owszem, żałowałem. Teraz musiałem się zadowolić wspomnieniami o nich. Ale one nie były zadowalające. Umykały mi. Nie były takie jak rzeczywistość. Nie mogłem ich przytrzymać i popatrzeć na nie, jak to robiłem z fotografiami. Teraz przez cały czas miotałem się, żałując, że je zniszczyłem, i nazywałem siebie z tego powodu brudnym, śmierdzącym chrześcijaninem. Myślałem o sporządzeniu nowej kolekcji, ale to nie było takie łatwe. Zebranie poprzedniej zabrało mi sporo czasu. Nie mogłem tak na zawołanie zabrać się do wyszukiwania kobiet dorównujących Małej Dziewczynce i prawdopodobnie już nigdy nie pojawi się w moim życiu taka kobieta, jak Maria. Ich nie da się skopiować. Miałem jeszcze jeden powód powstrzymujący mnie przed stworzeniem kolejnej kolekcji. Byłem zbyt zmęczony. Siadywałem z książką Spenglera albo Schopenhauera i zawsze gdy czytałem, nazywałem siebie oszustem i głupcem, bo tak naprawdę pragnąłem tych kobiet, których już nie było. Teraz szafa ścienna była inna, wypełniona sukienkami Mony i ohydnym zapachem środków przeciw molom. W niektóre noce myślałem, że tego nie zniosę. Chodziłem w tę i z powrotem po szarym dywanie, myśląc o tym, jakie okropne są szare dywany, i obgryzając paznokcie. Nie mogłem nic czytać. Nie miałem ochoty czytać książek wielkich ludzi, a poza tym zastanawiałem się, czy oni ostatecznie byli tacy wielcy. Czy byli tak wspaniali, jak Hazel albo Maria, albo Mała Dziewczynka? Czy Nietzsche umywał się do jasnych włosów Jean? W niektóre noce wcale tak nie myślałem. Czy Spengler był równie wspaniały jak paznokcie Hazel? Czasem tak, a czasem nie. Wszystko miało swój czas i miejsce, lecz jeśli o mnie chodzi, wolałbym piękno paznokci Hazel niż milion tomów Oswalda Spenglera. Chciałem odzyskać prywatność swojego studia. Spoglądałem na drzwi tej szafy i mówiłem, że to płyta nagrobkowa, przez którą już nigdy nie zdołam wejść. Sukienki Mony! Aż mnie mdliło. A jednak nie mogłem poprosić matki ani Mony, żeby przeniosły gdzieś te sukienki. Nie mogłem podejść do matki i powiedzieć: proszę, zabierz te sukienki. Nie wydusiłbym tych słów. Wkurzało mnie to. Myślałem, że staję się Babbittem, moralnym tchórzem. Pewnego wieczoru matki i Mony nie było w domu. Ze względu na sentyment do starych czasów postanowiłem złożyć wizytę w swoim studiu. Odbyć sentymentalną podróż do wczorajszej krainy. Zamknąłem drzwi, stałem w ciemnościach i myślałem o czasach, gdy ten pokoik był tylko mój i nie zakłócała go w żaden sposób obecność mojej siostry. Ale już nigdy nie mogło być tak jak przedtem. Wyciągnąłem rękę w ciemności i pomacałem jej sukienki na wieszakach. Były jak całuny duchów, habity milionów zakonnic zmarłych od początku świata. Niejako rzucały mi wyzwanie. Zdawały się być tam tylko po to, by mnie dręczyć i zniszczyć spokojne fantazje o moich kobietach, których nigdy nie było. Przeszyła mnie gorycz, samo wspomnienie tamtych czasów było bolesne. Do tej pory prawie zapomniałem rysy tamtych. Okręciłem pięść zwojami sukienki, by powstrzymać się od krzyku. Teraz szafa miała ten charakterystyczny zapach różańca i kadzidła, białych lilii na pogrzebach, stolarki w kościołach z mojego dzieciństwa, wosku i wysokich ciemnych okien, starych kobiet w czerni klęczących na mszy. To była ciemność konfesjonału, a klęczał w nim przed księdzem dwunastolatek Arturo Bandini i mówił, że zrobił coś okropnego, na co ksiądz odpowiedział, że nic nie jest zbyt straszne dla

konfesjonału, na co dzieciak odparł, że nie jest pewien, czy to, co zrobił, jest grzechem, ale zapewne nikt nigdy czegoś takiego nie robił, bo, ojcze, to jest z pewnością śmieszne, to znaczy, nie wiem, jak to powiedzieć; i ksiądz wreszcie to z niego wyciąga, ten pierwszy grzech miłości, i przestrzega go, żeby nigdy więcej tego nie robił. Chciałem walić głową w ścianę garderoby i poranić się do utraty zmysłów. Dlaczego nie wyrzuciłem tych sukienek? Dlaczego musiały przypominać mi o siostrze Mary Justin, siostrze Mary Leo, siostrze Mary Coricie? Płaciłem czynsz w tym mieszkaniu, chyba więc mógłbym je wyrzucić. Nie rozumiałem, dlaczego tego nie robię. Coś mi zabraniało. Czułem się słabszy niż kiedykolwiek, bo gdybym był silny, nie zawahałbym się ani chwili. Zebrałbym te sukienki na kupę i wywaliłbym je przez okno, i jeszcze bym na nie napluł. Jednak pożądanie odeszło. Wściekanie się i wyrzucanie sukienek zdawało się głupie. Pożądanie umarło i odpłynęło. Stałem tam i okazało się, że trzymam kciuk w ustach. Zadziwiające, że stało się to akurat tam. Pomyśleć tylko. Mam osiemnaście lat i jeszcze ssę kciuk! Potem powiedziałem do siebie: skoroś taki odważny i nieustraszony, to dlaczego nie odgryziesz tego kciuka? Wyzywam cię, żebyś to zrobił! Jak tego nie zrobisz, to znaczy, że jesteś tchórzem. A potem powiedziałem: och! Czyżby? Cóż, wcale nie jestem tchórzem. I udowodnię to! Gryzłem kciuk, aż poczułem krew. Czułem swoje zęby na sprężystej skórze, nie chciały się przez nią przebijać, więc obracałem palec wolno, aż przecięły skórę. Ból zawahał się, przesunął do moich kłykci, do przedramienia, potem ramienia i oczu. Chwyciłem pierwszą sukienkę, której dotknąłem, i podarłem na strzępy. Patrz, jaki jesteś silny! Podrzyj na strzępy! Drzyj, aż nic nie zostanie! I rwałem rękami i zębami, warcząc jak wściekły pies, tarzałem się po podłodze, naciągałem resztki sukienki na kolana i wyżywałem się na niej, wycierałem w nią swój zakrwawiony kciuk, kląłem ją i wyśmiewałem się z niej, a ona ustępowała pod naporem mojej siły i rozpadała się. Potem zacząłem płakać. Ból w kciuku nie był taki znowu straszny. To samotność bolała naprawdę. Chciałem się modlić. Od dwóch lat nie odmówiłem żadnej modlitwy – od czasu, gdy rzuciłem szkołę średnią i zacząłem tak dużo czytać. Ale teraz znów chciałem się modlić, byłem pewien, że to pomoże, że poczuję się dzięki temu lepiej, bo gdy byłem dzieckiem, modlitwa tak na mnie działała. Ukląkłem, zamknąłem oczy i próbowałem przywołać słowa modlitwy. Słowa modlitwy stanowiły szczególny rodzaj słów. Nigdy wcześniej nie zdawałem sobie z tego sprawy. Teraz wiedziałem, że się różnią od innych. Ale nie było słów. Musiałem się modlić, coś powiedzieć; modlitwa tkwiła we mnie niby jajko. Ale nie było słów. Na pewno nie te stare modlitwy! Nie Modlitwa Pańska o Ojcu naszym, który jest w niebie, święć się imię Twoje, przyjdź królestwo Twoje… już w to nie wierzyłem. Nie istniało coś takiego jak niebo, mogło być piekło, to wydawało się całkiem prawdopodobne, ale nie istniało coś takiego jak niebo. Nie akt skruchy, nie o tym, obraziłem cię, Boże, że więcej grzechów nie pamiętam, za wszystkie serdecznie żałuję… Bo jedyną rzeczą, której żałowałem, była strata moich kobiet, a to było coś, czemu Bóg był zdecydowanie przeciwny. Czyżby? Na pewno, On musiał być temu przeciwny. Gdybym był Bogiem, na pewno też bym był. Bóg nie mógłby popierać moich kobiet. Nie. A więc był im przeciwny. Był jeszcze Nietzsche, Fryderyk Nietzsche. Spróbowałem z nim. Pomodliłem się: – O, drogi, ukochany Fryderyku! Niedobrze. Zabrzmiało, jakbym był homoseksualistą. Spróbowałem jeszcze raz. – O, drogi panie Nietzsche. Jeszcze gorzej. Bo od razu przyszły mi na myśl zdjęcia Nietzschego na frontyspisach jego książek. Wyglądał na nich jak dawny kalifornijski poszukiwacz złota, z tymi swoimi opadającymi

wąsami, a ja nie znosiłem poszukiwaczy złota. Zresztą Nietzsche umarł. Nie żył już od wielu lat. Był nieśmiertelnym pisarzem, a jego słowa płonęły na kartach jego książek, miał wielki wpływ na współczesnych, ale mimo wszystko nie żył, a ja o tym wiedziałem. Potem spróbowałem ze Spenglerem. – Mój drogi Spenglerze – powiedziałem. Okropnie. – Cześć, Spengler – spróbowałem ponownie. Okropnie. Rzekłem więc: – Słuchaj no, Spengler! Jeszcze gorzej. – Cóż, Oswaldzie, jak już mówiłem… Brr. Coraz gorzej. Były jeszcze moje kobiety. One też już nie żyły; może mógłbym coś w nich znaleźć. Próbowałem jedną po drugiej, ale bez powodzenia, bo gdy tylko o którejś pomyślałem, ogarniała mnie dzika namiętność. Jak roznamiętniony człowiek ma się modlić? To skandaliczne. Po tym, gdy nadaremnie myślałem o tak wielu osobach, znużył mnie cały ten pomysł i już chciałem go zarzucić, lecz oto nagle przyszło mi do głowy, że nie powinienem modlić się do Boga czy innych, lecz do samego siebie. – Arturo, mój człowieku. Mój ukochany Arturo. Wygląda na to, że bardzo cierpisz, i to niesprawiedliwie. Ale ty jesteś dzielny, Arturo. Przypominasz mi potężnego wojownika, poznaczonego bliznami, śladami miliona podbojów. Jakąż ty masz w sobie odwagę! Jakąż szlachetność! Jakie piękno! Ach, Arturo, jaki ty jesteś piękny! Tak cię kocham, mój Arturo, jesteś dla mnie wielkim i potężnym bogiem. Więc płacz teraz, Arturo. Pozwól płynąć swym łzom, bo twe życie to bitwa, gorzka walka aż po sam kres i nikt prócz ciebie tego nie wie, nikt prócz ciebie, piękny wojowniku walczący samotnie, niezachwiany, wielki bohaterze, którego upodobań świat nigdy nie poznał. Przykucnąłem na piętach i płakałem tak długo, aż rozbolały mnie od tego boki. Otworzyłem usta i zawodziłem, i tak dobrze, tak słodko mi się płakało, że wkrótce śmiałem się z przyjemności, śmiałem i płakałem, a łzy spływały mi po twarzy i omywały ręce. Mógłbym tak godzinami. Kroki w salonie sprawiły, że przestałem. To były kroki Mony. Wstałem i i otarłem oczy, ale wiedziałem, że są zaczerwienione. Wpychając podartą sukienkę za pazuchę, wyszedłem z szafy. Odchrząknąłem, by oczyścić gardło i pokazać, że jestem odprężony. Mona nie wiedziała, że ktoś jest w mieszkaniu. Światła były zgaszone i w ogóle, więc myślała, że nikogo nie ma. Spojrzała na mnie zaskoczona, jakby nigdy wcześniej mnie nie widziała. Zrobiłem parę kroków w tę i z powrotem, pokasłując i nucąc pod nosem, ale ona wciąż patrzyła, nic nie mówiąc i nie odrywając ode mnie oczu. – No cóż – odezwałem się. – Ty krytyku życia, powiedz coś. Przeniosła wzrok na moją rękę. – Twój palec. Jest cały… – To mój palec – odparłem. – Ty odurzona Bogiem zakonnico. Zamknąłem za sobą drzwi łazienki i wrzuciłem podartą sukienkę do kanału wentylacyjnego. Potem zabandażowałem palec. Stałem przed lustrem i patrzyłem na siebie. Kochałem swoją twarz. Pomyślałem, że jestem bardzo przystojny. Miałem ładny prosty nos i cudowne usta, czerwieńsze niż kobiece, nawet uszminkowane i co tam jeszcze. Moje oczy były duże i przejrzyste, szczęka lekko wysunięta, silna szczęka zdradzająca silny charakter i samodyscyplinę. Tak, to była piękna twarz. Każdy, kto by ją oceniał, znalazłby w niej coś interesującego. W apteczce natknąłem się na obrączkę matki, która zazwyczaj zostawiała ją tam po umyciu rąk. Trzymałem obrączkę w zagłębieniu dłoni i patrzyłem na nią ze zdziwieniem. Pomyśleć tylko, że ta obrączka, ten kawałek zwykłego metalu, przypieczętowała węzeł małżeński, w wyniku czego powstałem ja! To było niewiarygodne. Kupując tę obrączkę, mój ojciec nie miał pojęcia, że będzie symbolizowała ona związek mężczyzny i kobiety, z którego narodzi się jeden z największych ludzi

świata. Jak dziwnie było stać w tej łazience i uświadamiać sobie to wszystko! Ten durny kawałek metalu nie miał również pojęcia o swoim znaczeniu. A jednak pewnego dnia zostanie bezcennym przedmiotem kolekcjonerskim. Już widziałem oczami wyobraźni muzeum, w którym ludzie kręcili się wokół pamiątek po Bandinim, słyszałem krzyk licytatora, a wreszcie jakiś jutrzejszy Morgan czy Rockefeller windował cenę za tę obrączkę do dwunastu milionów dolarów tylko dlatego, że nosiła ją matka Arturo Bandiniego, największego pisarza, jakiego znał świat.

17

Minęło pół godziny. Czytałem na sofie. Bandaż na moim kciuku był bardzo widoczny. Jednak Mona już nic nie wspomniała na ten temat. Siedziała po drugiej stronie pokoju, również czytała i jadła jabłko. Otworzyły się drzwi frontowe. To była moja matka, wracała od wuja Franka. Od razu zobaczyła mój zabandażowany palec. – Mój Boże – powiedziała. – Co się stało? – Ile masz pieniędzy? – spytałem. – Ale co z twoim palcem? – Ile masz pieniędzy? Zatrzepotała palcami na wysłużonej torebce, wciąż patrząc na zabandażowany kciuk. Była zbyt wzburzona, zbyt przestraszona, by otworzyć torebkę. Upadła jej na podłogę. Podniosła ją, trzasnęło jej w kolanach, ręce jej latały, gdy szukała po omacku zamka. Wreszcie Mona wstała i wzięła od niej torebkę. Wycieńczona i nadal zmartwiona moim palcem matka opadła na krzesło. Wiedziałem, że serce wali jej jak oszalałe. Gdy odzyskała oddech, znów spytała o bandaż. Ale ja czytałem. Nie odpowiedziałem. Znów zapytała. – Skaleczyłem się. – Jak? – Ile masz pieniędzy? Mona przeliczyła je, trzymając jabłko w zębach. – Trzy dolary i trochę drobnych – wybełkotała. – Ile tych drobnych? – spytałem. – Bądź dokładna, proszę. Lubię precyzyjne odpowiedzi. – Arturo! – powiedziała matka. – Co się stało? Jak się skaleczyłeś? – Piętnaście centów – oznajmiła Mona. – Twój palec! – ciągnęła matka. – Daj mi te piętnaście centów – zażądałem. – To chodź i je sobie weź – odparła Mona. – Ale Arturo! – włączyła się matka. – Daj mi je! – poleciłem. – Nie jesteś kaleką – zauważyła Mona. – Właśnie, że jest okaleczony! – zawołała matka. – Spójrz na jego palec! – To mój palec! Dawaj te piętnaście centów! – Jak je chcesz, przyjdź i sobie weź. Matka zerwała się z krzesła i usiadła obok mnie. Zaczęła odgarniać mi włosy z oczu. Palce miała gorące i była tak upudrowana talkiem, że pachniała jak niemowlę, jak podstarzałe niemowlę. Natychmiast wstałem. Wyciągnęła do mnie rękę. – Twój biedny paluszek. Pokaż mi go. Podszedłem do Mony. – Daj mi te piętnaście centów. Nie zrobiła tego. Monety leżały na stole, ale ona nie chciała mi ich podać. – Leżą tu. Weź je, jak chcesz. – Chcę, żebyś mi je podała. Parsknęła z odrazą. – Ty głupku! – rzuciła. Włożyłem drobniaki do kieszeni.

– Jeszcze tego pożałujesz – oświadczyłem. – Jako że Bóg jest mym sędzią, pożałujesz tego zuchwalstwa. – Dobrze – odparła. – Zaczyna mnie męczyć to, że jestem wołem roboczym dwóch kobiet pasożytów. Oświadczam wam, że właśnie osiągnąłem apogeum hartu ducha. Lada moment umknę z tej niewoli. – Sratatata – rzuciła szyderczo Mona. – Dlaczego nie umkniesz już teraz, dziś wieczór? Uszczęśliwisz tym wszystkich. Moja matka była kompletnie zdezorientowana. Zrozpaczona kiwała się w tę i we w tę, nie mogąc dowiedzieć się niczego o moim palcu. Przez cały wieczór jej głos ledwie do mnie docierał. – Siedem tygodni w fabryce konserw. Mam tego dość. – Gdzie się skaleczyłeś? – dopytywała się matka. – Może masz zakażenie krwi? Możliwe! Przez chwilę wydawało się to całkiem prawdopodobne. Praca w niehigienicznych warunkach w fabryce narażała mnie na różne rzeczy. Tak więc może rzeczywiście miałem zakażenie krwi. Ja, biedny dzieciak pracujący na utrzymanie dwóch kobiet, bo zostałem do tego zmuszony. Ja, biedny dzieciak, który nigdy nie narzeka; a teraz mam umrzeć na zakażenie krwi z powodu warunków pracy w miejscu, gdzie zarabiałem na chleb, by wykarmić te gęby. Miałem ochotę wybuchnąć płaczem. Odwróciłem się gwałtownie i krzyknąłem: – Jak się skaleczyłem? Powiem ci jak! Teraz poznasz prawdę. Teraz może być wyjawiona. Poznasz całą demoniczną prawdę. Zraniłem się przy maszynie! Zraniłem się, tyrając niczym zniewolone bydlę w kieracie! Zraniłem się, bo grzybiaste gęby dwóch kobiet pasożytów zależą ode mnie. Zraniłem się z powodu idiosynkrazji mojej wrodzonej inteligencji. Zraniłem się z powodu męczeństwa w stadium początkowym. Zraniłem się, gdyż moje przeznaczenie odmówiłoby mi dogmatyzmu! Zraniłem się, gdyż metabolizm moich dni odmówiłby ponownego wybuchu! Zraniłem się, bo mam brobdingnagiańską szlachetność celu. Matka siedziała zawstydzona, nie rozumiejąc nic z tego, co powiedziałem, ale wyczuwając, co próbowałem powiedzieć. Spuściła oczy, wydęła usta, z niewinną miną patrzyła na swoje ręce. Mona wróciła do lektury, przeżuwała jabłko i miała wszystko w nosie. Zwróciłem się do niej. – Szlachetność celu! – krzyknąłem. – Szlachetność celu! Słyszysz, zakonnico! Szlachetność celu! Ale teraz nuży mnie cała szlachetność. Jestem zbuntowany. Widzę nowy dzień dla Ameryki, dla siebie i swoich współpracowników w tym kieracie. Widzę kraj mlekiem i miodem płynący. Wyobrażam to sobie i mówię: witaj, nowa Ameryko! Witaj! Witaj! Słyszysz mnie, zakonnico! Mówię: witaj! Witaj! Witaj! – Sratatata – oparła Mona. – Nie drwij, ty niedorzeczny potworze! Chrząknęła pogardliwie, chwyciła książkę i teraz ułożyła się tyłem do mnie. Wtedy po raz pierwszy zauważyłem, co czytała. Była to nowiutka książka z biblioteki, z jaskrawoczerwoną okładką. – Co czytasz? Brak odpowiedzi. – Karmię twoje ciało. Sądzę, że mam prawo wiedzieć, kto karmi twój umysł. Brak odpowiedzi. – Więc nie powiesz! Podszedłem do niej szybko i wyrwałem jej książkę. Była to powieść Kathleen Norris. Aż rozdziawiłem z westchnieniem usta, gdy ten szokujący fakt wyszedł na jaw. A więc to tak sprawy się miały w moim domu! Podczas gdy ja spływałem krwawym potem w fabryce, karmiąc jej ciało, ona czymś takim karmiła swój umysł! Kathleen Norris. Taka była współczesna Ameryka! Nic dziwnego, że Zachód chylił się ku upadkowi! Nic dziwnego, że współczesny świat wpadał w rozpacz. Ach, więc to tak! Podczas gdy ja, biedny dzieciak, urabiałem sobie palce do kości, starając się jak najlepiej zapewnić im przyzwoite życie rodzinne, taka spotykała mnie nagroda! Chwiejąc się na nogach, oceniłem odległość dzielącą mnie od ściany, podszedłem do niej, zataczając się, opadłem na nią plecami, oklapłem, z trudem łapiąc oddech. – Mój Boże – jęknąłem. – Mój Boże.

– O co chodzi? – spytała matka. – O co, o co, zaraz ci powiem, o co. Patrz, co ona czyta! O Boże Wszechmogący! O Boże, miej litość nad jej duszą! I pomyśleć, że ja tyram od świtu do nocy, ja, biedny dzieciak, zrywając własne ciało z palców, a ona siedzi sobie tutaj, czytając te wstrętne świńskie rzygi! O Boże, daj mi siłę! Dodaj mi hartu ducha! Uchroń mnie przed uduszeniem jej! I podarłem książkę na strzępy. Kawałki kartek posypały się na dywan. Wgniotłem je weń obcasami. Naplułem na nie, strzyknąłem na nie śliną, odchrząknąłem i charknąłem. Potem je pozbierałem, zaniosłem do kuchni i wrzuciłem do kosza na śmieci. – Spróbuj zrobić to jeszcze raz – powiedziałem. – To była książka z biblioteki – oświadczyła Mona z uśmiechem. – Będziesz musiał za nią zapłacić. – Prędzej zgniję w więzieniu. – Zaraz, zaraz! O co tu chodzi? – wtrąciła się matka. – Gdzie te piętnaście centów? – Pokaż mi swój kciuk. – Spytałem, gdzie piętnaście centów. – W twojej kieszeni, głupku – odparła Mona. Wyszedłem.

18

Przeciąłem podwórze szkolne i ruszyłem w kierunku knajpy U Jima. W mojej kieszeni podzwaniało piętnaście centów. Podwórze było wysypane żwirem i moje stopy odbijały się na nim echem. To dobry pomysł, pomyślałem, wysypane żwirem podwórza we wszystkich więzieniach, dobry pomysł; rzecz warta zapamiętania; gdybym był więźniem swojej matki i siostry, daremna byłaby próba ucieczki przy takim hałasie; dobry pomysł, materiał do przemyślenia. Jim siedział na tyłach lokalu i czytał formularz wyścigów. Niedawno zainstalował nową półkę na alkohol. Stanąłem przed nią, by przyjrzeć się butelkom. Niektóre były bardzo ładne, przez co ich zawartość wydawała się bardzo apetyczna. Jim odłożył formularz i podszedł do mnie. Zawsze chłodny w sposobie bycia, czekał, aż ktoś inny nawiąże rozmowę. Jadł batonik. To wydawało się niezwykłe. Po raz pierwszy widziałem, że miał coś w ustach. Jego wygląd i tak mi się nie podobał. Poklepałem półkę z alkoholem. – Chcę butelkę gorzały. – Hej! – powiedział. – A jak tam praca w fabryce? – Raczej w porządku. Ale dziś wieczór się upiję, jak sądzę. Nie chcę rozmawiać o fabryce konserw. Zauważyłem małą butelkę whiskey o objętości pięciu uncji, z zawartością jak płynne złoto. Zażądał za nią dziesięć centów. Cena wydawała się rozsądna. Spytałem, czy to dobra whiskey. Odparł, że owszem. – Najlepsza – powiedział. – Sprzedana. Polegam na twoim słowie i kupuję bez dalszych komentarzy. Podałem mu piętnaście centów. – Nie – powiedział. – Tylko dziesiątka. – Weź sobie resztę. To napiwek, gest dobrej woli i przyjaźni. Uśmiechnął się, ale nie wziął. Trzymałem monetę wyciągniętą, ale odwrócił dłoń wierzchem do góry i pokręcił głową. Nie rozumiałem, dlaczego nigdy nie przyjmował ode mnie napiwków. Nie żebym rzadko je oferował, przeciwnie, próbowałem wcisnąć mu napiwek za każdym razem; właściwie to był jedyną osobą, której oferowałem napiwki. – Nie zaczynajmy od początku – powiedziałem. – Mówię ci, że zawsze daję napiwki. To dla mnie kwestia zasad. Jestem jak Hemingway. Mam to we krwi. Chrząknął, wziął monetę i wetknął w kieszeń dżinsów. – Jim, jesteś dziwnym facetem; donkiszotowskim charakterem mieniącym się wyśmienitymi zaletami. Przewyższasz wszystko, co gmin ma do zaoferowania. Lubię cię, bo twój umysł ma zakres. Rozdrażniło go to. Wolałby rozmawiać o innych rzeczach. Odgarnął włosy z czoła i przejechał dłonią po karku, próbując wymyślić, co by tu powiedzieć. Odkręciłem butelkę i uniosłem ją: „Saluti!”. Pociągnąłem łyk. Nie wiedziałem, dlaczego kupiłem ten alkohol. Po raz pierwszy w życiu wyłożyłem pieniądze na ten cel. Nienawidziłem smaku whiskey. Zdziwiła mnie jej obecność w ustach, ale tam rzeczywiście była, i zanim się zorientowałem, już robiła swoje, otarła się o zęby, spłynęła do gardła, kopiąc i szarpiąc wszystko jak topiony kot. Smakowała ohydnie jak przypalone włosy. Czułem, jak spływa w dół, wyprawia dziwne rzeczy z moim żołądkiem. Oblizałem usta. – Cudowna! Miałeś rację. Cudowna! Znalazła się w jamie mojego żołądka, wierciła się, próbując znaleźć sobie dogodne leże, a ja potarłem się mocno po brzuchu, aby palenie na zewnątrz zrównoważyło to w środku. – Wspaniała! Znakomita! Niezwykła!

Do knajpy weszła jakaś kobieta. Kątem oka pochwyciłem jej sylwetkę, gdy podchodziła do lady z papierosami. Potem odwróciłem się i spojrzałem na nią. Miała ze trzydzieści lat, może więcej. Jej wiek nie miał znaczenia: była tam – to się liczyło. Niczym szczególnie pięknym się nie wyróżniała. Zdawała się bardzo zwyczajna, a jednak czułem tę kobietę. Jej obecność przeskoczyła przez salę i wyrwała mi oddech z gardła. To było jak zalew elektryczności. Moje ciało zadrżało z podniecenia. Zabrakło mi tchu, czułem przypływ czerwonej krwi. Miała na sobie stary spłowiały fioletowy płaszcz z przyczepianym futrzanym kołnierzem. Nie zdawała sobie sprawy z mojej obecności. Wydawało się, że nawet własnej nie jest świadoma. Rzuciła okiem w moim kierunku, po czym odwróciła się i stanęła twarzą do lady. Przez moment widziałem jej białą twarz. Znikła za futrzanym kołnierzem i więcej już jej nie ujrzałem. Ale wystarczył mi jeden rzut oka. Nigdy nie zapomnę tej twarzy. Była chorobliwie blada jak kryminalistki na policyjnych zdjęciach. Jej oczy były głodne, szare, wielkie i zaszczute. Włosy właściwie nie miały koloru. Brązowe i czarne, jasne, choć ciemne, nie pamiętam. Zamówiła paczkę papierosów, stukając w ladę monetą. Nic nie mówiła. Jim podał jej paczkę. On wcale nie czuł kobiety. Dla niego była tylko kolejną klientką. Ja wciąż się gapiłem. Wiedziałem, że nie powinienem gapić się aż tak bardzo. Ale nie przejmowałem się tym. Czułem, że gdyby tylko zobaczyła moją twarz, nie miałaby nic przeciwko temu. Jej kołnierz był ze sztucznego niby-wiewiórczego futra. Płaszcz był stary i przetarty na dole, sięgał do kolan. Ciasno opinał jej figurę, podsuwając mi ją. Pończochy miała stalowoszare, poznaczone pasmami w miejscach, gdzie nieco opadały za słabo naciągnięte. Jej buty były granatowe, z wykrzywionymi obcasami i znoszonymi podeszwami. Uśmiechnąłem się i spojrzałem na nią śmiało, bo się jej nie bałem. Przy takiej kobiecie jak panna Hopkins byłem zmieszany i czułem się niedorzecznie, co innego na przykład przy kobietach z fotografii czy przy takiej jak ta. Tak łatwo przychodziło mi się uśmiechać, tak bezczelnie łatwo; zabawnie było czuć się tak nieprzyzwoicie. Miałem ochotę powiedzieć coś świńskiego, coś sugestywnego, może gwizdnąć znacząco. Wezmę wszystko, co masz do zaoferowania, mała dziwko. Ale ona mnie nie widziała. Nie odwracając się, zapłaciła za papierosy, wyszła ze sklepu i ruszyła Avalon Boulevard w stronę morza. Jim zarejestrował wpłatę w dzwoniącej kasie i wrócił do miejsca, gdzie stałem. Zaczął coś mówić. Nie odpowiadając mu ani słowem, wyszedłem. Po prostu stamtąd wyszedłem i ruszyłem w dół ulicy za tą kobietą. Szła kilkanaście kroków przede mną, pospiesznie zmierzając w stronę wody. Właściwie nie wiedziałem, że za nią idę. Gdy to sobie uświadomiłem, stanąłem jak wryty i strzeliłem palcami. Och! A więc teraz jesteś zboczeńcem! Zboczeńcem seksualnym! No, no, Bandini, nie sądziłem, że do tego dojdzie; doprawdy jestem zaskoczony! Zawahałem się, odrywając zębami wielkie kawałki z paznokcia kciuka i wypluwając je. Ale nie chciałem o tym myśleć. Wolałem myśleć o niej. Była tak pełna gracji. Jej chód był jakiś taki uparty, brutalny; szła wyzywająco, jakby mówiła: spróbuj tylko mnie zatrzymać! Poza tym szła zygzakiem, przesuwając się z jednej strony szerokiego chodnika na drugą, czasem tuż przy krawężniku, a czasami prawie wpadając na szyby wystawowe po lewej. Ale bez względu na to, jak szła, figura pod starym fioletowym płaszczem marszczyła się i zwijała. Jej krok był długi i ciężki. Utrzymywałem pierwotny dystans, jaki powstał między nami. Czułem się szalony; nieprzytomnie, niemożliwie szczęśliwy. Był tam zapach morza, czysta, słona słodycz powietrza, zimna cyniczna obojętność gwiazd, nagła roześmiana zażyłość z ulicami, bezwstydna obfitość światła w ciemności, zaróżowiony sierp rozmarzonego półksiężyca. Kochałem to wszystko. Miałem ochotę piszczeć, wydawać dziwne odgłosy, dźwięki nowe dla mojego gardła. To było jak spacerowanie nago doliną pełną pięknych dziewcząt. Gdy przeszedłem z pół przecznicy, nagle przypomniałem sobie o Jimie. Obejrzałem się, żeby zobaczyć, czy stanął przy drzwiach, by dowiedzieć się, dlaczego tak szybko wyszedłem. Towarzyszyło mi przy tym mdlące poczucie winy. Ale jego tam nie było. Wejście do jego kolorowego lokalu świeciło pustkami. Na całym Avalon Boulevard nie było znaku życia. Spojrzałem w górę, na gwiazdy. Wydawały się takie niebieskie, takie zimne, takie bezczelne, odległe i wzgardliwe, i przemądrzałe. Jasne lampy uliczne czyniły bulwar tak jasnym, jakby dopiero zapadał zmierzch.

Przeciąłem pierwsze skrzyżowanie, gdy doszła do wejścia do kina w następnej przecznicy. Oddalała się, ale pozwalałem na to. Nie uciekniesz mi, o piękna damo, depczę ci po piętach i nie masz możliwości mi uciec. Ale dokąd zmierzasz, Arturo? Czy zdajesz sobie sprawę z tego, że śledzisz obcą kobietę? Nigdy wcześniej tego nie robiłeś. Jakie motywy tobą kierują? Zacząłem się bać. Pomyślałem o policyjnych radiowozach. Ona mnie przyciągała. Ach – otóż to – byłem jej więźniem. Czułem się winny, ale sądziłem, że nie robię nic złego. Bądź co bądź, chciałem się tylko przejść na świeżym powietrzu; spaceruję przed udaniem się na spoczynek, panie oficerze. Mieszkam w pobliżu, panie oficerze. Mieszkam tu już od ponad roku, oficerze. Mój wujek Frank. Zna go pan, oficerze? Frank Scarpi? Oczywiście, oficerze! Wszyscy go znają. Porządny człowiek. Powie panu, że jestem jego siostrzeńcem. Wobec tego nie ma potrzeby spisywania mnie. Gdy tak szedłem, zabandażowany kciuk obijał mi się o udo. Spojrzałem w dół i ujrzałem ten okropny biały bandaż chlastający mnie przy każdym kroku, poruszający się wraz z ruchem mojej ręki, wielka biała brzydka gruda, taka biała i rażąca, jakby każda lampa na ulicy wiedziała o niej i skąd się wzięła. Czułem odrazę. Pomyśleć tylko! Pogryzł do krwi własny kciuk! Wyobraża pan sobie, żeby człowiek zdrowy na umyśle zrobił coś takiego? Mówię panu, że on jest obłąkany, sir. On robił różne dziwne rzeczy, sir. Czy opowiadałem panu kiedyś o tym, jak zabijał tamte kraby? Myślę, że ten facet jest stuknięty, sir. Sugeruję, by go spisać i zbadać mu głowę. Potem zdarłem bandaż, wrzuciłem do rynsztoka i przestałem o tym wszystkim myśleć. Kobieta wciąż zwiększała dystans między nami. Teraz była o pół przecznicy przede mną. Nie mogłem iść szybciej. Szedłem wolno i mówiłem sobie, żeby trochę przyspieszyć, ale myśl o radiowozach policyjnych mnie spowalniała. Policja w porcie była z głównego posterunku Los Angeles, twarde gliny w trudnym rewirze. Najpierw cię aresztowali, a dopiero potem mówili, dlaczego jesteś aresztowany, i zawsze pojawiali się nie wiadomo skąd, nigdy pieszo, ale zawsze w cichych szybkich buickach. – Arturo – powiedziałem do siebie. – Wyraźnie prosisz się o kłopoty. Zostaniesz aresztowany jako degenerat. Degenerat? Co za bzdura! Czyż nie mogę wyjść na spacer, skoro mam na to ochotę? Ta kobieta przede mną? Nic o niej nie wiem. To wolny kraj, na Boga. Cóż ja mogę na to poradzić, że ona idzie w tym samym kierunku co ja? Jak jej się to nie podoba, niech sobie idzie inną ulicą, oficerze. W każdym razie to moja ulubiona ulica, oficerze. Frank Scarpi jest moim wujkiem, oficerze. Zaświadczy, że ja zawsze spaceruję tą ulicą przed udaniem się na spoczynek. Bądź co bądź to wolny kraj, oficerze. Na następnym rogu kobieta zatrzymała się, by potrzeć zapałkę o ścianę banku. Potem przypaliła sobie papierosa. Dym zawisł w martwym powietrzu jak zniekształcone niebieskie balony. Przyspieszyłem gwałtownie kroku. Gdy dotarłem do nieruchomych obłoków, wspiąłem się na palce i ściągnąłem je na dół. Dym z jej papierosa! Aha. Wiedziałem, gdzie upuściła zapałkę. Jeszcze kilka kroków i podniosłem ją. Oto leżała w zagłębieniu mojej dłoni. Niezwykła zapałka. Nie różniła się dostrzegalnie od innych, a jednak była niezwykłą zapałką, do połowy spaloną, słodko pachnącą sosnową zapałką, bardzo piękną jak kawałek rzadkiego złota. Pocałowałem ją. – Zapałko – powiedziałem. – Kocham cię. Nazywasz się Henrietta. Kocham twe ciało i duszę. Włożyłem ją w usta i zacząłem żuć. Zwęglona część miała delikatny smak słodko-gorzkiej sosny, była krucha i mięsista. Cudowna, zachwycająca. Zapałka, którą ona trzymała w palcach. Henrietta. Najlepsza zapałka, jaką kiedykolwiek jadłem, szanowna pani. Proszę przyjąć moje gratulacje. Szła teraz szybciej, smugi dymu znaczyły jej szlak. Wdychałem je łapczywie. Aha. Ten ruch jej bioder był jak kula z węży. Czułem go w piersi i koniuszkach palców. Teraz zbliżaliśmy się do kawiarni i sal do gry w pula ciągnących się na nabrzeżu. W nocnym powietrzu rozbrzmiewały męskie głosy i odległy stukot kul do pula. Przed wejściem do Acme pojawili się nagle dokerzy z kijami do gry w rękach. Musieli usłyszeć stukot damskich obcasów na chodniku, bo wyszli na zewnątrz tak raptownie, a teraz stali przed knajpą i czekali.

Przeszła wzdłuż linii cichych oczu, które śledziły ją wraz z powolnym obrotem szyj pięciu mężczyzn sterczących w drzwiach. Byłem pięćdziesiąt stóp w tyle. Nie znosiłem ich. Jeden z nich, potwór z hakiem od czerpaka wystającym z kieszeni, wyjął cygaro z ust i gwizdnął cicho. Uśmiechnął się do pozostałych, odchrząknął i strzyknął srebrną śliną na chodnik. Nienawidziłem tego zbira. Czy wiedział o tym, że istnieje w tym mieście rozporządzenie zakazujące wykrztuszania wydzielin na chodnik? Czy nie znał praw panujących w przyzwoitym społeczeństwie? A może był tylko niepiśmiennym ludzkim potworem, który musiał pluć i pluć po prostu z powodu zezwierzęcenia, wstrętnego, bestialskiego pragnienia w swym ciele, które zmuszało go do wyrzucania z siebie plugawego nastroju, kiedy tylko przyszła mu na to ochota? Gdybym tylko wiedział, jak on się nazywa! Złożyłbym na niego skargę do departamentu zdrowia i wszcząłbym postępowanie prawne przeciw niemu. Potem przechodziłem obok wejścia do Acme. Mnie również mężczyźni odprowadzili wzrokiem, bo gdy się tak wałkonili, lubili się na coś pogapić. Kobieta mijała teraz okolicę, gdzie wszystkie budynki były czarne i opuszczone, wspaniała uliczka pełna czarnych, pustych, przygnębiających okien. Przystanęła na chwilę przed jednym z nich. Potem ruszyła w dalszą drogę. Coś w oknie przyciągnęło jej wzrok i zatrzymało ją. Gdy doszedłem do tego okna, zobaczyłem, co to było. Okno wystawowe jedynego funkcjonującego tu sklepu. A właściwie lombardu. Teraz, długo po godzinach pracy, był zamknięty. Na wystawie piętrzyły się stosy biżuterii, narzędzi, maszyn do pisania, walizek i aparatów fotograficznych. Zawiadomienie na drzwiach głosiło: „Najwyższe ceny za stare złoto”. Ponieważ wiedziałem, że ona czytała tę informację, ja również odczytałem ją wielokrotnie. „Najwyższe ceny za stare złoto. Najwyższe ceny za stare złoto”. Teraz oboje to przeczytaliśmy, ona i ja – Arturo Bandini i jego kobieta. Cudownie! A czyż nie zajrzała ostrożnie w głąb lombardu? Tak samo zrobił Bandini, bo co czyni kobieta Bandiniego, i on czyni. Na tyłach pomieszczenia paliło się słabe światło nad klocowatym małym sejfem. Pomieszczenie pękało w szwach, przepełnione używanymi przedmiotami. W jednym kącie stała klatka z drutu, za którą było biurko. Oczy mojej kobiety widziały to wszystko, i ja tego nie zapomnę. Odwróciłem się, by znów iść za nią. Na następnym rogu zeszła z krawężnika, gdy tylko światła na przejściu dla pieszych zmieniły się na zielone. Przyspieszyłem kroku, także chcąc przejść, ale światło zmieniło się na czerwone. Do diabła z czerwonymi światłami. Miłość nie znosi żadnych barier. Bandini musi przejść. Naprzód, do zwycięstwa! Przeszedłem więc mimo wszystko. Była tylko dwadzieścia stóp przede mną, zaokrąglona tajemnica jej postaci zalewała mnie. Niedługo ją dogonię. To nie przyszło mi do głowy. No cóż, Bandini, co teraz zrobisz? Bandini jest niezachwiany w swych zamiarach. Bandini wie, co robić, prawda, Bandini? Oczywiście, że wiem! Zamierzam przemówić do niej słodkimi słówkami. Powiem: witaj, ukochana! Taką piękną mamy noc, czy masz coś przeciwko temu, że będę ci towarzyszył w przechadzce? Znam piękną poezję, na przykład Pieśń nad Pieśniami i ten długi kawałek z Nietzschego o zmysłowości – to który wolisz? Czy wiesz, że jestem pisarzem? Tak, naprawdę! Tworzę dla potomności. Przejdźmy się nad wodę, a ja opowiem ci o swojej pracy, o prozie tworzonej dla potomności. Jednak gdy się z nią zrównałem, nastąpiła dziwna rzecz. Gdy szliśmy ramię przy ramieniu, kaszlnąłem, by oczyścić gardło. Właśnie miałem powiedzieć: witaj, moja dobra kobieto. Jednak coś utkwiło mi w gardle. Nic nie mogłem zrobić. Nie mogłem nawet na nią spojrzeć, bo moja głowa nie chciała obrócić się na szyi. Straciłem zimną krew. Myślałem, że zemdleję. Słabo mi, stwierdziłem, zaraz osunę się na ziemię. I wtedy stało się coś dziwnego: zacząłem biec. Podnosiłem stopy, odrzuciłem głowę do tyłu i pędziłem jak szalony. Młócąc powietrze łokciami i wciągając w nozdrza jego słony zapach, gnałem jak olimpijczyk, sprinter na ostatnim odcinku przed metą. Co robisz, Bandini? Dlaczego biegniesz? Miałem ochotę biec. I co z tego? Chyba mogę sobie pobiegać, jeśli przyjdzie mi na to chęć, co?

Moje stopy stukały po pustej ulicy. Nabierałem prędkości. Drzwi i okna przelatywały koło mnie w zadziwiającym stylu. Nigdy nie zdawałem sobie sprawy z tego, że jestem taki szybki. Mijając w pędzie Longshoremen’s Hall, szerokim łukiem skręciłem we Front Street. Długie magazyny rzucały czarne cienie na ulicę, a wśród nich odbijało się szybkie echo moich stóp. Byłem teraz w porcie, po drugiej stronie ulicy, za magazynami rozciągało się morze. Byłem nie kim innym, lecz Arturo Bandinim, największym biegaczem na pół mili w historii amerykańskiej bieżni i annałach boisk. Gooch, potężny holenderski mistrz, Sylvester Gooch, demon szybkości z krainy wiatraków wodnych i drewnianych sabotów, był pięćdziesiąt stóp przede mną i potężny Holender fundował mi najważniejszy wyścig w mojej karierze. Czy wygram? Tysiące mężczyzn i kobiet na trybunach się nad tym zastanawiało – a zwłaszcza kobiet, bo pismacy sportowi nazywali mnie żartobliwie „biegaczem kobiet” z powodu ogromnej popularności wśród żeńskiej części fanów. Teraz doping na trybunach był wprost szalony. Kobiety wyrzucały w górę ręce i błagały, bym wygrał – dla Ameryki. Dalej, Bandini! No dalej, Bandini! Och, ty, Bandini! Jak my cię kochamy! Kobiety się martwiły. Ale nie było czym się martwić. Sytuacja była pod kontrolą, i ja o tym wiedziałem. Sylvestra Goocha dopadało zmęczenie, nie dotrzyma mi kroku. A ja oszczędzałem się na tych ostatnich pięćdziesiąt jardów. Wiedziałem, że mogę go pokonać. Bez obawy, moje panie, które mnie kochacie, bez obawy! Honor Ameryki zależy od mojego zwycięstwa, wiem o tym, i kiedy Ameryka mnie potrzebuje, tu mnie znajdziecie, w wirze walki, gdym gotów utoczyć własnej krwi. Pięknymi, dumnymi krokami rozpocząłem ostatni pięćdziesięciojardowy odcinek. Mój Boże, patrzcie, jak ten facet pędzi! Piski radości wyrwały się z gardeł tysięcy kobiet. Dziesięć stóp przed taśmą dałem nura w przód, zrywając ją ćwierć sekundy przed potężnym Holendrem. Pandemonium na trybunach. Kamerzyści kroniki filmowej zgromadzili się wokół mnie, błagając o kilka słów komentarza. Proszę, Bandini, proszę! Opierając się o nabrzeże, z trudem łapałem oddech i z uśmiechem zgodziłem się złożyć przed chłopakami oświadczenie. Miła z nich paczka. – Chciałbym powiedzieć cześć mojej mamie – wyzipałem. – Jesteś tam, mamo? Cześć! Widzicie, panowie, gdy byłem chłopcem, jeszcze w Kalifornii, po szkole odbywałem zawsze rundę z gazetami. W tym czasie moja mama trafiła do szpitala. Każdej nocy była bliska śmierci. I właśnie tak nauczyłem się biegać. Z koszmarnym przeświadczeniem, że mogę stracić matkę, zanim skończę roznosić wilmingtońską „Gazette”, biegałem jak szaleniec, by zakończyć trasę, a potem pędziłem pięć mil do szpitala. I to właśnie był mój trening. Chcę podziękować wam wszystkim i jeszcze raz powiedzieć cześć mojej mamie w Kalifornii. Cześć, mamo! Jak się mają Billy i Ted? Czy pies już wydobrzał? Śmiech. Ściszone uwagi, w których podkreśla się moją wrodzoną prostotę i skromność. Gratulacje. Jednak nie miałem zbyt wiele satysfakcji z pokonania Goocha, jakkolwiek było to wielkie zwycięstwo. Ledwie zipałem i byłem zmęczony byciem biegaczem olimpijskim. Ta kobieta w fioletowym płaszczu. Gdzie się podziała? Pobiegłem z powrotem na Avalon Boulevard. Nie było jej w zasięgu wzroku. Oprócz dokerów w następnej przecznicy i ciem krążących wokół latarni ulicznych bulwar był opuszczony. Ty głupcze! Zgubiłeś ją. Znikła na zawsze. Zacząłem kręcić się po okolicy w jej poszukiwaniu. Z oddali dobiegło mnie szczekanie policyjnego psa. To był Herman. Wiedziałem o nim wszystko. Pies listonosza. Szczery psiak. Nie tylko szczekał, również gryzł. Kiedyś gonił mnie przez kilka przecznic i poszarpał skarpetki przy kostkach. Postanowiłem zarzucić poszukiwania. I tak zrobiło się już późno. Poszukam jej innej nocy. Musiałem być rano w pracy. Tak więc ruszyłem w stronę domu, idąc w górę Avalon. Znów zobaczyłem tamto zawiadomienie: „Najwyższe ceny za stare złoto”. Poruszyło mnie to, bo ona to czytała, kobieta w fioletowym płaszczu. Widziała i czuła to wszystko – sklep, szkło, okno, te śmieci w środku. Szła tą właśnie ulicą. Właśnie ten chodnik czuł jej czarowny ciężar. Oddychała tym powietrzem i wdychała zapach morza. Dym z jej papierosa mieszał się z nim. Ach, to zbyt wiele, zbyt wiele! Przy banku dotknąłem miejsca, gdzie zapaliła zapałkę. Musnąłem koniuszkami palców. Cu-

downie. Czarna smużka. Och, smużko, masz na imię Claudia. Och, Claudio, kocham cię. Błagam, byś za mnie wyszła. Pocałuję cię na dowód mego oddania. Rozejrzałem się. Nie widać żywej duszy w odległości dwóch przecznic. Pochyliłem się i pocałowałem czarną smużkę. Kocham cię, Claudio. Błagam, byś za mnie wyszła. Nic innego nie liczy się w życiu. Nawet moje pisanie, owe tomy tworzone dla potomności nic nie znaczą bez ciebie. Wyjdź za mnie albo pójdę do portu i skoczę do wody na główkę. I znów pocałowałem czarną smużkę. Następnie ku swemu przerażeniu zauważyłem, że cała fasada banku pokryta jest smużkami i maźnięciami zrobionymi przez zapałki. Splunąłem z obrzydzeniem. Jej znak musi być unikalny, tak jak ona, prosty i tajemniczy, zrobiona przez zapałkę smużka, jakiej nie znał świat. Znajdę ją, choćbym miał szukać w nieskończoność. Słyszysz? W nieskończoność, wiecznie. Do późnej starości będę stał tutaj, szukając tajemniczego znaku mojej miłości. Inni mnie nie zniechęcą. Teraz zaczynam: całe życie czy minuta, jakie to ma znaczenie? Znalazłem ją po niecałych dwóch minutach. Byłem pewien jej autentyczności. Mały znaczek, tak delikatny, że niemal niewidoczny. Tylko ona mogła go zrobić. Wspaniały. Maleńki znaczek z leciutką sugestią obecności talentu na samym krańcu, odrobiną artyzmu, znaczek jak wąż tuż przed atakiem. Jednak ktoś nadchodził. Usłyszałem kroki na chodniku. Był to bardzo stary człowiek z białą brodą. Szedł o lasce, z książką i sprawiał wrażenie pogrążonego w myślach. Lekko utykał. Jego oczy były bardzo błyszczące i małe. Skryłem się w łukowatej wnęce i poczekałem, aż przejdzie. Potem wyszedłem i obsypałem znaczek pocałunkami. Ponownie usilnie błagam, byś mnie poślubiła. Większej miłości nie znał świat. Nie da się zatrzymać czasu. Nie czekaj, aż będzie za późno. Warto się ustatkować. Poślubże mnie! Nagle w nocnej ciszy rozległo się ciche kaszlnięcie. To był ten staruszek. Przeszedł jakieś pięćdziesiąt jardów i zawrócił. Teraz stał wsparty na lasce i z uwagą mi się przyglądał. Drżąc ze strachu, pobiegłem ulicą. Na końcu przecznicy się odwróciłem. Staruszek podszedł do ściany. Oglądał ją uważnie. Potem spojrzał w ślad za mną. Zadrżałem na samą myśl o tym. Przy kolejnej przecznicy znów się obejrzałem. Wciąż tam był, ten okropny staruch. Resztę drogi do domu przebyłem biegiem.

19

Mona i matka były już w łóżku. Mama cicho pochrapywała. W salonie rozłożono sofę, pościelono łóżko i nawet wzruszono poduszkę. Rozebrałem się i położyłem. Mijały minuty. Nie mogłem zasnąć. Próbowałem na plecach i na boku. A potem na brzuchu. Mijały minuty. Słyszałem je na zegarze w sypialni mamy. Upłynęło pół godziny. Byłem całkiem rozbudzony. Przekręcałem się z boku na bok i czułem ból w umyśle. Coś było nie tak. Minęła godzina. Brała mnie złość, że nie mogę zasnąć, i zacząłem się pocić. Kopniakiem zrzuciłem z siebie nakrycie i leżałem, próbując skupić na czymś myśli. Musiałem wstać wcześnie. Nie dam sobie rady w fabryce, jeśli porządnie nie odpocznę. Ale oczy miałem lepkie i szczypały, gdy próbowałem je zamknąć. To przez tę kobietę. Jej wijące się kształty na ulicy, błysk jej chorobliwie białej twarzy. Łóżko stało się nie do zniesienia. Włączyłem światło i zapaliłem papierosa. Drażnił mi gardło. Wyrzuciłem go i postanowiłem, że nie będę już palił. Znowu w łóżku. I znów wiercenie się. Ta kobieta. Jakże ją kochałem! Krągłość jej kształtów, głód w jej zaszczutych oczach, futerko przy szyi, oczko w pończosze, uczucie w mojej piersi, kolor jej płaszcza, błysk jej twarzy, mrowienie w moich palcach, kurs za nią po ulicy, zimno iskrzących się gwiazd, milczący ślizg ciepłego księżycowego rogalika, smak zapałki, zapach morza, łagodność nocy, dokerzy, postukiwanie kul do pula, paciorki muzyki, krągłość jej kształtów, muzyka jej obcasów, zdecydowanie jej kroków, staruszek z książką, kobieta, kobieta, kobieta. Wpadłem na pewien pomysł. Odrzuciłem przykrycie i wyskoczyłem z łóżka. Co za pomysł! Przyszedł jak lawina, jak walący się dom, jak trzask rozbitego szkła. Byłem rozgorączkowany, oszalały. W szufladzie był papier i ołówki. Zgarnąłem je i pognałem do kuchni. Było tam zimno. Zapaliłem w piecyku i otworzyłem drzwiczki. Siedząc nago, zacząłem pisać. Wieczna miłość lub Kobieta, którą kocha mężczyzna lub Omnia vincit amor Autor: Arturo Gabriel Bandini Trzy tytuły. Cudownie! Świetny początek. Trzy tytuły, ot tak na poczekaniu! Zadziwiające! Niewiarygodne! Geniusz! Doprawdy, geniusz! I to nazwisko. Ach, wyglądało wspaniale. Arturo Gabriel Bandini. Nazwisko warte wpisania do długiego wykazu niezapomnianych pisarzy. Nazwisko na miarę niezliczonych setek lat. Arturo Gabriel Bandini. To brzmi nawet lepiej niż Dante Gabriel Rossetti. A on też był Włochem. Należał do mojej rasy. Napisałem: „Arthur Banning, multimilioner, handlarz ropą naftową, tour de force, prima facie, petit maître, table d’hôte i wielki miłośnik zachwycających, pięknych, egzotycznych, przesłodzonych, przypominających konstelacje gwiezdne kobiet we wszystkich zakątkach świata, w każdym

zakamarku świata, kobiet w Bombaju, Indiach, krainie Tadż Mahal, Gandhiego i Buddy; kobiet w Neapolu, krainie włoskiej sztuki i włoskiej fantazji; kobiet z Riviery; kobiet znad jeziora Banff; znad jeziora Louise; z Alp Szwajcarskich; z Ambassador Coconut Grove w Los Angeles w Kalifornii; kobiet ze słynnego Pons Asinorum, ten sam Arthur Banning, potomek starej rodziny z Virginii, krainy George’a Waszyngtona i wielkich amerykańskich tradycji; ten sam Arthur Banning, przystojny i wysoki, sześć stóp cztery cale w samych skarpetach, distingué, z zębami jak perły, mający w sobie ową zrywność, żwawość, outré jakość, na którą tak lecą kobiety, ten Arthur Banning stał przy barierce swego gigantycznego, słynnego na cały świat, ukochanego amerykańskiego jachtu Larchmont VIII i wpatrywał się swymi przeszywającymi, męskimi, jurnymi, przejmującymi oczami w karminowe, czerwone, piękne promienie Starego Sol, lepiej znanego jako słońce, zanurzającego się w mroczne, fantasmagoryczne, czarne wody Morza Śródziemnego gdzieś na południu Europy, w roku pańskim tysiąc dziewięćset trzydziestym piątym. I oto on, potomek zamożnej, sławnej, potężnej, wyrafinowanej rodziny, galant mający świat u swych stóp i wielki, potężny, zadziwiający Banning, któremu fortuna sprzyja, a jednak gdy stał tam, coś gnębiło Arthura Banninga, wysokiego, ogorzałego, przystojnego, opalonego przez promienie Starego Sol. A oto co go martwiło: choć przemierzył wiele krain i mórz, i rzek, i choć kochał się i miał romanse, o których cały świat dowiadywał się z prasy, wszechpotężnej, wszędobylskiej prasy, on, Arthur Banning, ów potomek, był nieszczęśliwy, i choć bogaty, sławny, potężny, był samotny i obwarowany przed miłością. I gdy jego sylwetka odcinała się tak wyraziście na pokładzie Larchmonta VIII, najwspanialszego, najpiękniejszego, najpotężniejszego jachtu, jaki kiedykolwiek zbudowano, zastanawiał się, czy dziewczyna jego marzeń, którą być może wkrótce spotka, czy ona, ta dziewczyna jego marzeń, będzie w jakikolwiek sposób przypominała dziewczynę z jego chłopięcych marzeń, kiedy to, chłopcem będąc, snuł marzenia nad brzegiem rzeki Potomac, w majątku ziemskim swego bajkowo wręcz zamożnego ojca, czy może też będzie biedna. Arthur Banning przypalił swoją drogą, okazałą fajkę z korzenia wrzośca i zawołał jednego ze swych podwładnych, samego drugiego oficera, i poprosił tego podwładnego o zapałkę. Ta osobistość, słynny, dobrze znany ekspert w świecie statków i świecie morskim, człowiek o międzynarodowej reputacji w świecie statków, nie wzdragał się, lecz ofiarował zapałkę z pełnym szacunku ukłonem służalczości, a młody Banning, przystojny, wysoki, podziękował mu uprzejmie, aczkolwiek nieco niezręcznie, a potem podjął na nowo swoje donkiszotowskie marzenia o szczęśliwej dziewczynie, która pewnego dnia zostanie jego narzeczoną i kobietą z jego najbardziej namiętnych marzeń. W tej chwili, cichej chwili, rozległ się nagły, przeszywający, okropny wrzask dochodzący z okropnego labiryntu morskiej toni, krzyk, który mieszał się z pluskiem lodowatych fal bijących o dziób dumnego, kosztownego, słynnego Larchmonta VIII, krzyk rozpaczy, kobiecy krzyk! Krzyk kobiety! Błagalny krzyk gorzkiej agonii i nieśmiertelności! Wołanie o pomoc! Pomocy! Pomocy! Rzuciwszy szybkie spojrzenie na wzburzone wody, młody Arthur Banning przeszedł intensywną fotosyntezę reżimu, odwrócił swe bystre, ładne, okazałe, niebieskie oczy, gdy zsunął z siebie kosztowną wieczorową marynarkę, marynarkę, która kosztowała sto dolarów, i stanął w swym młodzieńczym przepychu, jego młode, piękne, atletyczne ciało, które poznało walkę na boisku do futbolu amerykańskiego w Yale i do piłki nożnej w Oksfordzie w Anglii, niby bóg grecki odcinało się na tle czerwonych promieni Starego Sol, które zanurzało się w wody błękitnego Morza Śródziemnego. Pomocy! Pomocy! Pomocy! Ów przejmujący krzyk dobywał się z ust bezbronnej kobiety, biednej kobiety, na wpół nagiej, niedożywionej, dotkniętej ubóstwem, w taniej garderobie, gdyż czuła lodowaty uścisk surowej, tragicznej śmierci. Czy umrze bez pomocy? To była ciężka próba i bez żadnych ceremonii i de facto przystojny Arthur Banning dał nura w wodę”. Napisałem to wszystko za jednym zamachem. Ręka goniła za myślą tak szybko, że nie nadążałem stawiać kreseczek przy „t” ani kropek nad „i”. Teraz nadszedł moment wytchnienia, w którym mogłem wszystko spokojnie przeczytać. I tak zrobiłem. Aha! Wspaniała rzecz! Znakomita! W życiu czegoś podobnego nie czytałem! Zadziwiające. Wstałem, splunąłem w dłonie i zatarłem je.

No dalej! Kto chce ze mną walczyć? Będę się bił z każdym cholernym durniem w tym pokoju! Sprawię lanie całemu światu. To uczucie było nieporównywalne z niczym na świecie. Byłem duchem. Unosiłem się na wodzie i szybowałem w powietrzu, chichotałem i płynąłem. To było zbyt wiele. Któż by o tym marzył? Że będę w stanie tak pisać. Mój Boże! Zadziwiające! Podszedłem do okna i wyjrzałem. Mgła opadała. Taka piękna mgła. Spójrzcie na tę piękną mgłę. Posłałem jej całusy. Gładziłem ją swymi dłońmi. Droga mgło, jesteś dziewczyną w białej sukience, a ja jestem łyżką leżącą na parapecie. To był gorący dzień i jestem cały rozgrzany, więc pocałuj mnie, proszę, droga mgło. Chciałem skakać, żyć, umrzeć, spać całkiem rozbudzony we śnie bez marzeń sennych. Cudowne rzeczy. Taka cudowna jasność. Byłem umierający, martwy i wiecznie żywy. Byłem niebem i nieniebem. Zbyt wiele do powiedzenia i nie wiadomo, jak to powiedzieć. Ach, spójrzcie na kuchenkę. Któż by w to uwierzył! Kuchenka. Wyobraźcie no sobie. Piękna kuchenka. Och, kuchenko, kocham cię. Od tej chwili będę ci wierny, będę przelewać na ciebie miłość w każdej godzinie. Och, kuchenko, uderz mnie. Przywal mi w oko. Och, kuchenko, jak piękne są twoje włosy. Pozwól mi na nie nasikać, bo kocham cię szalenie, skarbie, nieśmiertelna kuchenko. I moja ręka. Oto i ona. Moja ręka. Ręka, która napisała. Boże, ręka. Co za ręka. Ręka, która napisała. Ja i ty, i moja ręka, i Keats. John Keats i Arturo Bandini, i moja ręka, ręka Johna Keatsa Bandiniego. Cudowna. O ręko sręko męko wnęko ręko. Tak, ja to napisałem. Panie i panowie z komisji, komisji scysji, komisji eksmisji, ja to napisałem, panie i panowie, napisałem to. Tak właśnie. Nie przeczę: marna propozycja, jeśli mogę tak powiedzieć, prawie nic. Ale dziękuję za miłe słowa. Tak, kocham was wszystkich. Szczerze. Kocham wszystkich i każdego z osobna. Szczególnie kocham damy, kobiety. Niechaj się rozbiorą i wystąpią naprzód. Po jednej na raz. Ty tam, cudowna blond dziwko. Wezmę cię pierwszą. Pospieszcie się, proszę, mój czas jest ograniczony. Mam wiele pracy. Jest tak mało czasu. Jestem pisarzem, wiecie, moje książki, wiecie, nieśmiertelność, wiecie, sława, wiecie, znacie sławę, czyż nie, sławę, znacie ją, prawda? Sławę i to wszystko, zaledwie epizod w czasie człowieka. Tylko usiadłem przy tym małym stoliku. Z ołówkiem, tak. Dar od Boga – bez wątpienia. Tak, wierzę w Boga. Oczywiście. Bóg. Mój drogi przyjaciel Bóg. Ach, dziękuję, dziękuję. Stolik? Oczywiście. Do muzeum? Oczywiście. Nie, nie. Wstęp bezpłatny. Dzieci: wchodzą za darmo. Chcę, by wszystkie dzieci go dotykały. Och, dziękuję. Dziękuję. Tak, przyjmę prezent. Dziękuję, dziękuję wszystkim. Teraz jadę do Europy i Związku Radzieckiego. Ludzie w Europie na mnie czekają. Cudowni ludzie z tych Europejczyków, cudowni. I Rosjanie, kocham ich, moich przyjaciół Rosjan. Do widzenia, do widzenia. Tak, kocham was wszystkich. Moja praca, wiecie. Tyle tego: moje dzieła, moje książki, moje tomy. Do widzenia, do widzenia. Usiadłem i znów zacząłem pisać. Ołówek pełzł po papierze. Strona zapełniała się. Odwróciłem kartkę. Ołówek wędrował w dół. Kolejna strona. Z góry na dół. Piętrzył się stos kartek. Przez okno weszła mgła, nieśmiała i chłodna. Wkrótce wypełniła pokój. Pisałem dalej. Strona jedenasta. Strona dwunasta. Podniosłem wzrok. Zrobiło się jasno. Mgła zdławiła pokój. Gaz się skończył. Straciłem czucie w dłoniach. Na palcu, którym trzymałem ołówek, widniał odcisk. Szczypały mnie oczy. Bolały plecy. Ledwie mogłem się ruszyć z zimna. Ale jeszcze nigdy w życiu nie czułem się tak dobrze.

20

Tego dnia kiepsko mi szło w fabryce. Przygniotłem sobie palec przy rozdzielniku. Ale dzięki Bogu nie stało się nic poważnego. Ręka, która pisała, pozostała nietknięta. To była ta druga, lewa ręka; moja lewa ręka i tak jest do niczego, obetnijcie ją, jeśli chcecie. W południe zasnąłem na nabrzeżu. Gdy się zbudziłem, bałem się otworzyć oczy. Czyżbym oślepł? Czyżby ślepota poraziła mnie u zarania mej kariery? Ale otworzyłem oczy i, dzięki Bogu, widziałem. Popołudnie przesuwało się jak lawa. Ktoś upuścił skrzynkę, która uderzyła mnie w kolano. To było bez znaczenia. Każdą część mnie, panowie, ale oszczędźcie oczy i prawą rękę. Po pracy spieszyłem się do domu. Wsiadłem do autobusu. To była moja jedyna pięciocentówka. W autobusie zasnąłem. To był zły autobus. Musiałem drałować pięć mil. Jedząc kolację, pisałem. Bardzo marna kolacja: hamburger. W porządku, mamo. Ani się waż ze mną cackać. Uwielbiam hamburgery. Po kolacji pisałem. Strona dwudziesta trzecia, dwudziesta czwarta. Stos kartek rósł. O północy zasnąłem w kuchni. Spadłem z krzesła i rozbiłem głowę o nogę kuchenki. Cii, stara kuchenko, nieważne. Moja ręka jest cała, moje oczy również, reszta się nie liczy. Uderz mnie znowu, jeśli chcesz, prosto w brzuch. Matka ściągnęła ze mnie ubranie i położyła mnie spać. Kolejnej nocy znów pisałem do świtu. Spałem tylko cztery godziny. Tego dnia wziąłem do pracy papier i ołówek. W autobusie, którym jechałem do fabryki, pszczoła użądliła mnie w kark. Co za absurd! Żeby pszczoła żądliła geniusza. Ty głupia pszczoło! Zmykaj, proszę. Powinnaś się wstydzić. A gdybyś tak użądliła mnie w lewą rękę? Doprawdy śmieszne. W autobusie znowu zasnąłem. Gdy się zbudziłem, autobus był już na pętli, po przeciwnej stronie portu Los Angeles, w San Pedro, sześć mil od fabryki. Wróciłem promem. Potem podjechałem kolejnym autobusem. Do fabryki dotarłem dopiero o dziesiątej. Shorty Naylor stał, grzebiąc w zębach zapałką. – Co jest? – Moja matka zachorowała. Zabrano ją do szpitala. – Niedobrze. – Tylko tyle powiedział. Tego ranka wymigałem się od pracy i skryłem w łazience. Tam pisałem. Niezliczone muchy latały wokół mnie, łaziły po moich rękach i po papierze. Bardzo inteligentne muchy. Bez wątpienia czytały to, co napisałem. Na jakiś czas zastygałem w bezruchu, aby mogły, pełzając po notatniku, dokładnie przestudiować wszystkie słowa. To były najcudowniejsze muszki, jakie znałem. W południe pisałem w kantynie. Była zatłoczona, cuchnęło w niej tłuszczem i gęstą zupą. Ledwie to zauważyłem. Gdy rozległ się dzwonek na koniec przerwy, zobaczyłem przed sobą talerz. Jedzenie było nietknięte. Po południu znów wymknąłem się do łazienki. Pisałem tam przez pół godziny. Potem przyszedł Manuel. Schowałem notes i ołówek. – Szef cię woła. Poszedłem do szefa. – Gdzieś ty się podziewał, do cholery? – Matce się pogorszyło. Dzwoniłem do niej do szpitala. Potarł twarz. – To niedobrze. – Sprawa jest poważna. Cmoknął. – Fatalnie. Wyjdzie z tego? – Wątpię. Mówią, że to kwestia chwil.

– Boże. Tak mi przykro. – Była świetną matką. Doskonałą. Nie wiedziałbym, co ze sobą począć, gdyby odeszła. Chybabym się zabił. Jest jedynym przyjacielem, jakiego mam na tym świecie. – Co jej właściwie jest? – Zakrzepica płucna. Gwizdnął. – Boże. To straszne. – Ale to nie wszystko. – Nie wszystko? – Ma też miażdżycę. – O mój Boże. Poczułem, że łzy napływają mi do oczu, i pociągnąłem nosem. Nagle uświadomiłem sobie, że to, co powiedziałem o mamie – że jest moim jedynym przyjacielem na świecie – jest prawdą. Pociągałem więc nosem, bo coś takiego było możliwe: ja, biedne dziecko, haruję w tej fabryce, moja matka umiera, a ja, biedne dziecko, bez nadziei i pieniędzy, tyram beznadziejnie, podczas gdy matka oddaje ducha, ostatnie myśli kierując ku mnie, biednemu dziecku harującemu w fabryce konserw. To była rozdzierająca serce myśl. Lałem rzęsiste łzy. – Była cudowna – wyznałem, łkając. – Całe swoje życie poświęciła dla mojego sukcesu. Ta świadomość przeszywa mnie na wskroś bólem. – To takie trudne – powiedział Shorty. – Chyba wiem, jak się czujesz. Zwiesiłem głowę. Zacząłem wlec się noga za nogą, łzy spływały mi po twarzy. Dziwiłem się, że takie bezczelne kłamstwo mogło mnie tak rozkrochmalić. – Nie. Nie rozumiesz. Nie możesz! Nikt nie rozumie tego, co czuję. Podążył szybko za mną. – Słuchaj – powiedział z uśmiechem. – Zachowaj się rozsądnie i weź wolny dzień. Idź do szpitala! Zostań ze swoją matką! Rozwesel ją! Zostań tam parę dni, nawet tydzień. Tu nie będzie kłopotu. Zapłacę ci wszystkie dniówki. Wiem, jak się czujesz. Do diabła, sam miałem kiedyś matkę. Zagryzłem zęby i pokręciłem głową. – Nie. Nie mogę. Nie zrobię tego. Moim obowiązkiem jest być tutaj z resztą chłopaków. Nie chcę, byś mnie faworyzował. Moja matka też by sobie tego życzyła. Nawet gdyby po raz ostatni nabierała powietrza, wiem, że tak by powiedziała. Złapał mnie za ramiona i potrząsnął mną. – Nie! – powiedziałem. – Nie zrobię tego. – Słuchaj! Kto tu jest szefem? Masz robić, co ci każę. Wynoś się stąd i zasuwaj do tego szpitala, i zostań tam do czasu, aż matce się poprawi. Wreszcie się poddałem i sięgnąłem po jego rękę. – Boże, jaki ty jesteś wspaniały! Dziękuję! Boże, nigdy tego nie zapomnę. Poklepał mnie po ramieniu. – Daj spokój. Rozumiem takie sytuacje. Kiedyś przecież też miałem matkę. Wyciągnął z portfela zdjęcie. – Spójrz – powiedział z uśmiechem. Podniosłem wyblakłą fotografię do zamglonych oczu. Była grubo ciosaną, klocowatą kobietą w sukni ślubnej, która przypominała skłębione prześcieradło. Za nią widniało fałszywe tło, drzewa i krzewy, kwiaty jabłoni, róże w pełnym rozkwicie, malowana sceneria z wyraźnymi dziurami. – Moja matka – oświadczył. – To zdjęcie sprzed pięćdziesięciu lat. Pomyślałem, że to najbrzydsza kobieta, jaką widziałem. Szczękę miała kwadratową jak policjant. Kwiaty w jej ręku, trzymane jak tłuczek do ziemniaków, były zwiędłe. Jej welon był przekrzywiony jak firanka zwisająca z oberwanego karnisza. Kąciki jej ust wyginały się do góry w niezwykle cynicznym uśmiechu. Wyglądała, jakby mierziła ją myśl, że została wystrojona, by poślubić jednego z tych cholernych Naylorów. – Jest piękna, zbyt piękna, by można było to oddać słowami.

– Była rzeczywiście cudowna. – Na taką wygląda. Wyczuwa się w niej jakąś miękkość – jest jak wzgórze o zmierzchu, jak obłok w oddali, coś słodkiego i uduchowionego. Wiesz, co mam na myśli, moje metafory nie mogą temu sprostać. – Tak. Umarła na zapalenie płuc. – Boże – powiedziałem. – Pomyśleć tylko! Taka wspaniała kobieta! Ograniczenia tak zwanej wiedzy! I pewnie wszystko zaczęło się od zwykłego przeziębienia? – Tak. Właśnie tak było. – Ach, my, współcześni! Jacyż z nas głupcy! Zapominamy o nieziemskiej piękności starych rzeczy, drogocennych rzeczy – jak to zdjęcie. Boże, jest cudowna. – Tak. Boże, Boże.

21

Tego popołudnia pisałem na ławce w parku. Słońce gdzieś umknęło i ze wschodu nadciągnęła ciemność. Pisałem w półmroku. Gdy wilgotny wiatr podniósł się znad morza, przerwałem i wróciłem do domu. Mona i matka niczego się nie domyśliły, sądziły, że wracam z fabryki. Po kolacji zacząłem znowu. Wyglądało na to, że nie wyjdzie z tego opowiadanie. Naliczyłem trzydzieści trzy tysiące pięćset sześćdziesiąt słów, nie licząc spójników. Powieść, pełna powieść. Były w niej dwieście dwadzieścia cztery akapity i trzy tysiące pięćset osiemdziesiąt zdań. Jedno ze zdań zawierało czterysta trzydzieści osiem słów, najdłuższe, jakie widziałem. Byłem z niego dumny, wiedziałem, że oszołomi krytyków. Bądź co bądź nie każdy potrafi tworzyć tak długie zdania. Pisałem dalej, kiedy tylko mogłem, jedną czy dwie linijki rankiem, potem przez trzy dni z rzędu za dnia w parku, po kilka stron w nocy. Dnie i noce pędziły pod ołówkiem jak biegnące stopy dzieci. Zapisałem trzy notatniki, a potem czwarty. Tydzień później skończyłem. Pięć notatników. 69 009 słów. Była to historia namiętnych miłości Arthura Banninga. Płynął na swym jachcie od jednego kraju do drugiego w poszukiwaniu kobiety swych marzeń. Miał romanse z kobietami wszystkich ras ze wszystkich krajów na świecie. Sprawdziłem wszystkie swoje kraje ze słownikiem i żadnego nie brakowało. Było ich sześćdziesiąt, a w każdym namiętny romans. Jednak Arthur Banning nigdy nie znalazł kobiety swoich marzeń. Dokładnie o 3.27 w piątek siódmego sierpnia skończyłem opowieść. Ostatnie słowo na ostatniej stronie było dokładnie takie, jak chciałem. Było to słowo „śmierć”. Mój bohater strzelił sobie w głowę. Przyłożył pistolet do skroni i przemówił. – Nie udało mi się odnaleźć kobiety moich marzeń – powiedział. – Jestem gotów umrzeć. Och, słodka tajemnico śmierci. Nie napisałem dokładnie, że pociągnął za spust. Zostało to zilustrowane sugestią, co dowodziło, że potrafię zachować powściągliwość w fantastycznym finale. Tak więc skończyłem.

22

Gdy wróciłem następnego wieczoru do domu, Mona czytała mój manuskrypt. Notatniki piętrzyły się na stole, a ona czytała właśnie końcowe słowa na ostatniej stronie z tym fantastycznym finałem. Wyglądało na to, że oczy wychodzą jej na wierzch z wrażenia. Ściągnąłem kurtkę i zatarłem dłonie. – Ha! – powiedziałem. – Widzę, że lektura cię pochłonęła. Wciągająca, prawda? Zrobiła taką minę, jakby miała zwymiotować. – Głupia pisanina – oświadczyła. – Po prostu głupia. Nie jest wciągająca, tylko wkurzająca. – Och, czyżby? – spytałem i podszedłem do niej. – Za kogo ty się masz, do diabła? – To jest głupie. Śmiałam się z tego. Większość fragmentów opuściłam. Nie przeczytałam nawet trzech notatników. Potrząsnąłem jej pięścią przed nosem. – A co byś powiedziała na to, gdybym zrobił ci z gęby krwawą miazgę? – Strasznie to przemądrzałe. Te wszystkie wielkie słowa! Wyrwałem jej notatniki. – Ty katolicka ignorantko! Obrzydliwy Comstocku! Wstrętna, przyprawiająca o mdłości, żyjąca w celibacie tępaczko! Moja ślina spryskała jej twarz i włosy. Przekrzywiła jej się apaszka zawiązana na szyi. Odepchnęła mnie i uśmiechnęła się. – Dlaczego twój bohater nie zabił się na pierwszej stronie zamiast na ostatniej? Wtedy historia byłaby o wiele lepsza. Chwyciłem ją za gardło. – Uważaj, co mówisz, rzymska ladacznico. Ostrzegam, licz się ze słowami. Wyrwała mi się, drapiąc mi rękę. – To najgorsza książka, jaką czytałam. Znów ją złapałem. Zeskoczyła z krzesła i walczyła zaciekle, drapiąc mi twarz paznokciami. Wycofałem się, krzycząc przy każdym kroku: – Ty świętoszkowata, budząca odruch wymiotny niby-zakonnico, cholerna rzygliwa zakonnico, plugawa prymitywna pluskwo o tandetnym katolickim rodowodzie! Na stole stał wazonik. Wpadł jej w oko, podeszła do stołu i go podniosła. Bawiła się nim przez chwilę, gładząc go, uśmiechając się, ważąc w dłoni, uśmiechając się do mnie groźnie. Potem oparła go o ramię, tak by móc w każdej chwili walnąć mnie w głowę. – Ha! – powiedziałem. – Dobrze! Rzuć go! Szarpnąłem poły koszuli na boki, rozsypując wokół guziki, i obnażyłem tors. Padłem przed nią na kolana, wystawiając pierś. Biłem się pięściami w tors, aż stał się czerwony i piekący. – Uderz! – zawołałem. – Zrób mi to! Odnów inkwizycję. Zabij mnie! Popełnij bratobójstwo! Pozwól, by ta podłoga spłynęła obfitą czystą krwią śmiałego geniusza! – Tu durniu. Nie umiesz pisać. Zupełnie nie umiesz. – Ty zdziro! Zakonna zdzirowata flądro z brzucha rzymskiej ladacznicy. Uśmiechnęła się gorzko. – Nazywaj mnie jak chcesz, ale łapy przy sobie. – Odłóż ten wazonik. Zastanawiała się przez chwilę, wzruszyła ramionami i zrobiła, o co prosiłem. Wstałem z kolan. Ignorowaliśmy się wzajemnie. Jak gdyby nic się nie zdarzyło. Przeszła się po dywanie, zbierając guziki z mojej koszuli. Przez chwilę siedziałem bezczynnie, siedziałem i myślałem o tym, co

powiedziała o mojej książce. Poszła do sypialni. Słyszałem szelest włosów czesanych grzebieniem. – Co jest nie tak z tą historią? – spytałem. – Jest głupia. Nie podoba mi się. – Dlaczego? – Bo jest głupia. – Cholera! Skrytykuj ją, oceń! Nie mów, że jest głupia! Co z nią nie tak? Dlaczego jest głupia? Podeszła do drzwi. – Bo jest głupia. To wszystko, co mogę o niej powiedzieć. Przygwoździłem ją do ściany. Byłem wściekły. Przytrzymałem jej ręce, unieruchomiłem ją w zacisku swych nóg i spojrzałem jej groźnie w twarz. Zaniemówiła ze złości. Zazgrzytała bezsilnie zębami, twarz jej zbielała i pokryła się plamami. Ale teraz, gdy ją trzymałem, bałem się ją puścić. Nie zapomniałem noża rzeźnickiego. – To najbardziej obłąkana książka, jaką czytałam! – wrzasnęła. – Najokropniejsza, najpotworniejsza, najbardziej wariacka, najdurniejsza książka na świecie! Jest tak zła, że nie mogłam nawet jej czytać. Postanowiłem zachować obojętność. Puściłem ją i strzeliłem jej palcami przed nosem. – E tam! Twoja opinia w ogóle mnie nie obchodzi. Stanąłem pośrodku pokoju. Stałem i przemawiałem do ścian. – Nie mogą nas dotknąć. Nie, nie mogą! Rozgromiliśmy Kościół! Dante, Kopernik, Galileusz, a teraz ja, Arturo Bandini, syn skromnego stolarza. Wciąż idziemy naprzód. Górujemy nad nimi. Przewyższamy nawet ich groteskowe niebo. Roztarła posiniaczone ręce. Podszedłem do niej i wzniosłem rękę do sufitu. – Mogą wieszać nas, palić, ale my idziemy dalej, my, niezłomni wygnańcy, odwieczni, niezłomni po kres czasu. Nim zdążyłem się uchylić, złapała wazonik i rzuciła go. Z tak bliskiej odległości nie miała trudności z trafieniem. Wazonik uderzył mnie w momencie, gdy odwracałem głowę. Walnął mnie za uchem i roztrzaskał się na kawałki. Przez chwilę myślałem, że pękła mi czaszka. Ale wazonik był mały, cienki. Na próżno szukałem po omacku śladów krwi. Roztrzaskał się, nawet mnie nie drasnąwszy. Brzękliwe kawałki rozsypały się po pokoju. Nie było śladu krwi, włos mi nie spadł z głowy. Cud! Spokojny i nietknięty odwróciłem się. Z palcem skierowanym do sufitu niby jeden z apostołów przemówiłem: – Nawet Bóg Wszechmogący jest po naszej stronie. Azaliż powiadam wam, że nawet jeśli tłuką wazony na głowach naszych, ran nam nie zadają, a głowy nasze szczeliną krwawą się nie rozwierają. Ucieszyła się, że nie jestem ranny. Śmiejąc się, weszła do sypialni. Położyła się na łóżku i słyszałem, jak zanosi się od śmiechu. Stanąłem w drzwiach i patrzyłem, jak skręca zachwycona poduszkę. – Śmiej się – powiedziałem. – Proszę bardzo. Azaliż powiadam ci, ten się śmieje, kto się śmieje ostatni, a ty musisz mówić: tak jest, tako rzecze Zaratustra.

23

Matka weszła do domu, dźwigając sprawunki. Zeskoczyłem z sofy i poszedłem za nią do kuchni. Odłożyła zakupy i odwróciła się do mnie. Brakowało jej tchu, twarz miała nabiegłą krwią, bo wspinaczka po schodach była ponad jej siły. – Czytałaś to, co napisałem? – Tak – zipnęła. – Oczywiście. Chwyciłem ją za ramiona i mocno przytrzymałem. – To wspaniała opowieść, prawda? Odpowiedz szybko! Klasnęła w ręce, zachwiała się i zamknęła oczy. – Oczywiście! Nie uwierzyłem jej. – Nie kłam, proszę. Wiesz doskonale, że nie znoszę żadnych form udawania. Nie jestem tandeciarzem, zawsze pragnę prawdy. Wtedy Mona wyszła z łóżka i stanęła w drzwiach. Stała tam oparta o framugę, z założonymi z tyłu rękami i uśmiechem Mony Lizy. – Powiedz to Monie – zażądałem. Mama odwróciła się do Mony. – Czytałam to, prawda, Mona? Mona nie zmieniła wyrazu twarzy. – Widzisz! – powiedziała triumfalnie mama. – Mona wie, że to czytałam, prawda? Znów zwróciła się do Mony: – Powiedziałam, że mi się podoba, prawda, Mona? Wyraz twarzy Mony pozostał bez zmian. – Widzisz! Mona wie, że mi się podobało. Prawda, Mona? Zacząłem bić się w pierś. – Dobry Boże! – wrzasnąłem. – Mów do mnie! Do mnie! Do mnie! Nie do Mony! Do mnie! Matka wzniosła ręce w geście rozpaczy. Była dziwnie spięta, niepewna siebie. – Ale przecież właśnie ci powiedziałam, że moim zdaniem to jest wspaniałe! – Nie okłamuj mnie. Krętactwo jest zakazane. Westchnęła i stanowczo powtórzyła: – To jest wspaniałe. Po raz trzeci powtarzam, że jest wspaniałe. Wspaniałe. – Przestań kłamać. Przewróciła oczami. Chciało jej się wrzeszczeć, płakać. Przycisnęła palcami skronie i próbowała wymyślić jakieś inne sformułowanie. – Co chcesz, żebym powiedziała? – Prawdę, jeśli łaska. Tylko prawdę. – Dobrze. Prawda jest taka, że to jest cudowne. – Przestań kłamać. Od kobiety, która mnie urodziła, mogę oczekiwać przynajmniej jakiejś namiastki prawdy. Uścisnęła moją dłoń i i przyłożyła swoją twarz do mojej. – Arturo – jęknęła błagalnie. – Przysięgam, że mi się podobało. Przysięgam. Naprawdę tak myślała. Wreszcie coś. Oto kobieta, która mnie rozumie. Miałem przed sobą tę kobietę, swoją matkę. Rozumiała mnie. Krew z krwi i kość z kości, potrafiła docenić moją prozę. Mogła stanąć przed światem i oznajmić, że ta proza jest wspaniała. Oto kobieta oddana na wieki, kobieta będąca estetką

mimo całej swej prostoty, mająca zmysł krytyczny oparty na intuicji. Coś we mnie zmiękło. – Mamusiu – wyszeptałem. – Kochana mamusiu. Mamuniu słodka. Tak cię kocham. Masz takie ciężkie życie, kochana mamo. Pocałowałem ją, czując słonawą fakturę jej szyi. Zdawała się taka zmęczona, taka przepracowana. Co za sprawiedliwość na tym świecie, że ta kobieta cierpi bez słowa skargi? Czy jest Bóg w niebie, który sądzi i przyjmie ją do siebie? Powinien być! Musi być! – Kochana mateczko. Zamierzam zadedykować ci tę książkę. Tobie, mojej matce. Mojej matce w dowód wdzięczności. Mojej matce, bez której to wielkie dzieło nie mogłoby powstać. Mojej matce w dowód wdzięczności od syna, który nigdy nie zapomni. Mona obróciła się z piskiem i wróciła do sypialni. – Śmiej się! – wrzasnąłem. – Śmiej się, oślico! – Kochana mamusiu – powiedziałem. – Kochana mamusiu. – Śmiej się! – zawołałem do tej drugiej. – Śmiej się, skończona kretynko! – Kochana mamusiu. Dla ciebie, mojej mamy: pocałunek. I pocałowałem ją. – Bohater przypomina mi ciebie – powiedziała z uśmiechem. – Kochana mamusia. Kaszlnęła, zawahała się. Coś ją niepokoiło. Próbowała coś powiedzieć. – Tylko ta jedna rzecz… Czy twój bohater musi się kochać z Murzynką? Tą kobietą w południowej Afryce? Roześmiałem się i uściskałem ją. To było doprawdy zabawne. Pocałowałem ją i poklepałem po policzku. Ho, ho, była jak małe dziecko, jak dzidzia. – Kochana mamusiu. Widzę, że lektura zrobiła na tobie silne wrażenie. Poruszyła głębokie pokłady twojej czystej duszy, droga mamusiu. Ho, ho. – Ta historia z Chinką też niezbyt mi się podobała. – Kochana mamusia. Moja mamunia dzidziunia. – Z Eskimoską też było okropne. Wydawało mi się ohydne. Pogroziłem jej palcem. – No, no. Wyeliminujmy ten purytanizm. Wyzbądźmy się pruderii. Spróbujmy być logiczni i filozoficzni. Przygryzła wargę i zmarszczyła brwi. Jeszcze coś ją niepokoiło. Zastanawiała się przez chwilę, potem spojrzała mi prosto w oczy. Wiedziałem, o co chodzi: bała się o tym wspomnieć, cokolwiek to było. – No – ponagliłem. – Mów. Co tam jeszcze? – To miejsce, w którym spał z chórzystkami. To też mi się nie podobało. Dwadzieścia chórzystek! Myślę, że to było straszne. Wcale mi się to nie podobało. – Dlaczego? – Sądzę, że nie powinien spać z aż tyloma kobietami. – Ach tak? Niby dlaczego? – Bo nie – i już. – Czemu nie? Przestań owijać w bawełnę. Wyraź swoją opinię, jeśli w ogóle jakąś masz. A jak nie, to się zamknij! Wy, kobiety! – Powinieneś znaleźć sobie miłą czystą katolicką dziewczynę, ustatkować się, ożenić. A więc to tak! Wreszcie prawda wyszła na jaw. Chwyciłem ją za ramiona i zakręciłem nią, aż moja twarz znalazła się tuż przy jej twarzy, moje oczy na poziomie jej oczu. – Spójrz na mnie – powiedziałem. – Utrzymujesz, że jesteś moją matką. Cóż, spójrz na mnie! Czy wyglądam na osobę, która sprzedałaby duszę za marną mamonę? Myślisz, że zależy mi na jakiejś tam opinii publicznej? Odpowiedz! Cofnęła się. Uderzyłem się w pierś. – Odpowiedz mi! Nie stój tu jak kobieta, jak idiotka, burżuazyjna katolicka comstockowska tropicielka sprośności. Żądam odpowiedzi!

Teraz stała się arogancka. – Bohater jest wstrętny. Popełnia cudzołóstwo prawie na każdej stronie. Kobiety, kobiety, kobiety! Był nieczysty od samego początku. Niedobrze mi się przez niego robiło. – Ha! – powiedziałem. – Wreszcie się wydało! Wreszcie ohydna prawda wyszła na jaw! Papizm wraca! Znów ten katolicki umysł! Papież rzymski wymachuje swym obleśnym sztandarem. Wszedłem do salonu i zwróciłem się do drzwi: – I oto macie tu wszystko. Zagadkę wszechświata. Przewartościowanie wartości już przewartościowanych. Rzymskość. Zajadły konserwatyzm. Papizm. Rzymska ladacznica w całym swym jarmarcznym okropieństwie! Watykanizm. Powiadam wam, że jeśli nie staniecie się mymi poplecznikami, będziecie potępieni! Tako rzecze Zaratustra!

24

Po kolacji przyniosłem rękopis do kuchni. Rozłożyłem notatniki na stole i przypaliłem sobie papierosa. – Teraz zobaczymy, jakie to głupie. Gdy zacząłem czytać, usłyszałem, że Mona śpiewa. – Cicho! Usadowiłem się wygodnie i przeczytałem pierwszych dziesięć linijek. Gdy skończyłem, rzuciłem książkę jak martwego węża i wstałem od stołu. Obszedłem kuchnię wkoło. Niemożliwe! To nie może być prawda! – Coś tu jest nie tak. Jest za gorąco. Nie podoba mi się. Potrzebuję przestrzeni, dużo świeżego powietrza. Otworzyłem okno i wyjrzałem przez nie. Za mną leżała książka. No co – wracaj i czytaj, Bandini. Nie stercz w oknie. Książki tu nie ma, jest tam, za tobą, na stole. Wracaj i czytaj. Zacisnąłem usta, usiadłem i przeczytałem kolejnych pięć linijek. Krew uderzyła mi do twarzy. Serce biło mi jak młotem. – To dziwne, doprawdy dziwne. Z salonu dobiegł głos Mony. Śpiewała. Hymn. O Boże, hymn w takiej chwili. Otworzyłem drzwi i wetknąłem w nie głowę. – Przestań śpiewać, bo pokażę ci coś naprawdę głupiego. – Śpiewam, kiedy mam na to ochotę. – Ale nie hymn. Zabraniam śpiewania hymnów. – Hymny też będę śpiewać. – Zaśpiewasz hymn i umrzesz. Jak sobie chcesz. – Kto umarł? – spytała matka. – Nikt – odparłem. – Jeszcze nikt. Wróciłem do książki. Kolejnych dziesięć linijek. Podskoczyłem i zacząłem obgryzać paznokcie. Zdarłem kawałek naskórka z kciuka. Przeszył mnie ból. Zamknąwszy oczy, chwyciłem skórkę między zęby i oddarłem ją. Kropelka czerwonej krwi ukazała się pod paznokciem. – Krew! Wykrwawię się na śmierć! Ubranie przykleiło się do mnie. Nienawidziłem tej kuchni. Obserwowałem przez okno sznur samochodów sunących po Avalon Boulevard. Nigdy jeszcze nie słyszałem takiego hałasu. Nigdy nie czułem takiego bólu jak teraz w kciuku. Ból i hałas. Wszystkie klaksony świata trąbiły na tej ulicy. Zgiełk doprowadzał mnie do szaleństwa. Nie mogłem mieszkać w takim miejscu i pisać. Z dołu dobiegało zzzzzz z kranu przy wannie. Kto brał kąpiel o tej porze? Co za demon? Może hydraulika nawaliła. Pobiegłem do naszej łazienki i puściłem wodę. Wszystko działało jak należy – ale głośno, tak głośno, że zdziwiłem się, jak mogłem tego wcześniej nie zauważyć. – O co chodzi? – spytała matka. – Zbyt wiele tu hałasu. Nie mogę tworzyć w takim zgiełku. Mówię ci, że dosyć mam tego domu wariatów. – Myślę, że dziś wieczór jest bardzo cicho. – Nie zaprzeczaj mi, kobieto. Wróciłem do kuchni. W tym miejscu nie dało się pisać. Nic dziwnego. Nic dziwnego, że co? Cóż, nic dziwnego, że to miejsce nie nadawało się do pisania. Nic dziwnego? O czym ty mówisz? Nic dziwnego, że co? Ta kuchnia miała szkodliwy wpływ. Okolica także. To miasto było szkodliwe. Ssałem rankę na kciuku. Rwała mnie z bólu. Usłyszałem, jak matka mówi do Mony:

– Co się z nim dzieje? – Jest durny – odparła Mona. Wszedłem pospiesznie do pokoju. – Słyszałem! – krzyknąłem. – I radzę ci się zamknąć! Zaraz ci pokażę, kto tu jest głupi. – Nie powiedziałam, że jesteś głupi, tylko że twoja powieść jest głupia – wyjaśniła Mona. Uśmiechnęła się. – O tobie powiedziałam, że jesteś durny. A o książce, że jest głupia. – Uważaj! Ponieważ Bóg jest moim sędzią, ostrzegam cię. – Co się z wami dzieje? – zaniepokoiła się matka. – Już ona wie – odparłem. – Spytaj ją. Przygotowując się na męczarnie, zacisnąłem zęby i wróciłem do książki. Trzymałem kartkę przed sobą, a oczy wciąż miałem zamknięte. Bałem się czytać dalej. Nie sposób pisać w tym domu wariatów. Sztuka nie może się wynurzyć z takiego chaosu głupoty. Piękna proza wymaga cichego, spokojnego otoczenia. Może nawet sączącej się dyskretnie muzyki. Nic dziwnego! Nic dziwnego! Otworzyłem oczy i próbowałem czytać dalej. Kiepskie. Nie nadawało się do czytania. Spróbowałem na głos. Do kitu. Ta książka nie była dobra. Zdawała się jakaś taka rozwlekła, za dużo w niej było słów. Okazała się wręcz niestrawna. Miała być świetna, ale mi taka nie wyszła. Była denna. Gorzej, kompletna chała. Gówniana książka, i tyle. Najgorsza szmira, jaką czytałem. Była śmieszna, żałośnie śmieszna, była głupia, tak, głupia, głupia, głupia, głupia. Wstydź się, wstydź, głupku, że napisałeś coś tak głupiego. Mona ma rację. To jest głupie. A wszystko przez te kobiety. Zatruły mój umysł. Czuję, jak to nadchodzi – czyste szaleństwo. Pisanina wariata. Obłęd. Ha! Patrzcie! To szaleniec! Spójrzcie na niego! Kompletny wariat. Tak mu się porobiło przez te utrzymywane w sekrecie kobiety, proszę pana. Bardzo mi go żal. Żałosny przypadek, proszę pana. Kiedyś był z niego dobry katolicki dzieciak. Chodził do kościoła i w ogóle. Był bardzo pobożny, proszę pana. Wzorowy chłopiec. Wychowywany przez zakonnice, kiedyś to był doprawdy udany młodzieniec. Teraz żałosny przypadek, proszę pana. To takie wzruszające. Nagle się zmienił. Tak. Coś się z tym chłopakiem stało. Pogubił się, gdy umarł mu ojciec, i patrz pan, do czego to doszło. Przychodziły mu do głowy różne dziwne rzeczy. Miał te wszystkie lipne kobiety. Chłopak był zawsze trochę szurnięty, ale dopiero przez te podróbki wybuchło to jego wariactwo. Widywałem dzieciaka, gdy szwendał się samotnie po okolicy. Mieszkał z matką i siostrą w tym otynkowanym na różowo domu naprzeciw szkoły. Często zachodził do knajpy U Jima. Może pan spytać o niego Jima, on go dobrze zna. Chłopak pracował w fabryce konserw. Miał tu wiele różnych fuch. Nie mógł utrzymać żadnej pracy – był zbyt nieobliczalny. Cóż, brak mu piątej klepki. Szajbus, mówię panu, kompletny szajbus. Tak – zbyt wiele kobiet, nieodpowiednich. Żeby pan usłyszał, co ten gagatek wygadywał. Wariacki bełkot. A jak kłamał. Najgorszy łgarz w całym hrabstwie Los Angeles. Miał omamy. Manię wielkości. Stanowił zagrożenie społeczne. Chodził za kobietami po ulicach. Wściekał się na muchy i je zjadał. To wszystko przez kobiety. Zabił też mnóstwo krabów. Mordował je przez całe popołudnie. Kompletny świr. Największy czubek w hrabstwie Los Angeles. Cieszę się, że go zapuszkowali. Mówi pan, że błąkał się otępiały po porcie? Cóż – cały on. Pewnie rozglądał się za kolejnymi krabami, które mógłby zabić. Niebezpieczny, mówię panu. Jego miejsce jest za kratkami. Trzeba wciąż mieć go na oku. I niech tam siedzi do końca życia. Czuję się bezpieczniej, gdy świr siedzi w wariatkowie, tam gdzie jego miejsce. Ale to smutny przypadek. Żal mi jego matki i siostry. Modlą się za niego co wieczór. Wyobraża pan sobie coś takiego? Tak! Może one też są stuknięte. Opadłem na stół i zacząłem płakać. Znów chciałem się modlić. Niczego tak nie pragnąłem. Ha! Szaleniec chce się modlić! Modlący się szaleniec! Może to przez to jego religijne środowisko. Może był zbyt pobożny w dzieciństwie. Dziwna sprawa z tym chłopakiem. Bardzo dziwna. Gryzłem kłykcie. Przejechałem paznokciami po stole. Moje zęby odnalazły zerwaną skórkę na kciuku. Odgryzłem ją. Notatniki leżały wokół mnie na stole. Co za pisarz! Książka o kalifornijskim przemyśle rybnym! Książka o kalifornijskich rzygowinach! Śmiech.

Usłyszałem głosy matki i Mony dobiegające z pokoju obok. Rozmawiały o pieniądzach. Matka gorzko wyrzekała. Mówiła, że nie utrzymamy się z pieniędzy, które zarabiam w fabryce konserw. Mówiła, że będziemy musieli zamieszkać w domu wuja Franka. On się nami zaopiekuje. Wiedziałem, skąd ten pomysł. To słowa wuja Franka. Znów rozmawiał z moją matką. Wiedziałem. Wiedziałem też, że ona nie powtarza wszystkiego, co on powiedział: że jestem nic niewart, że nie można na mnie polegać, że powinna spodziewać się po mnie wszystkiego, co najgorsze. Matka ciągle mówiła, a Mona nic nie odpowiadała. Czemu Mona jej nie odpowiadała? Dlaczego była taka niegrzeczna? Taka bezduszna? Skoczyłem na równe nogi i wszedłem do pokoju. – Odpowiadaj matce, jak do ciebie mówi! Mona przeraziła się na mój widok. Po raz pierwszy dostrzegłem strach w jej oczach. Ruszyłem do akcji. Tego zawsze chciałem. Podszedłem do niej. – Uważaj! – syknęła. Wstrzymywała oddech, wciskała się w krzesło. – Arturo! – powiedziała matka. Mona weszła do sypialni i zatrzasnęła za sobą drzwi. Oparła się o nie całym ciężarem. Zawołała do matki, żeby mnie zatrzymała. Wdarłem się do pokoju na siłę. Mona wycofała się na łóżko, upadła na nie plecami. Ciężko oddychała. – Uważaj! – Ty zakonnico! – Arturo! – odezwała się matka. – Ty zakonnico! Więc to było głupie, tak? Rozśmieszyło cię, tak? To była najgorsza książka, jaką czytałaś? Podniosłem pięść i wymierzyłem cios. Trafiłem ją w usta. Przycisnęła do nich rękę i osunęła się na poduszki. Matka wpadła z krzykiem do pokoju. Między palcami Mony ciekła krew. – Więc się śmiałaś, tak? Szydziłaś! Z dzieła geniusza. Ty! Śmiałaś się z Arturo Bandiniego! Teraz Bandini oddaje cios. W imię wolności! Matka zasłoniła ją przede mną własnym ciałem. Próbowałem ją odciągnąć. Rzuciła się na mnie jak kocica. – Wynoś się! – krzyknęła. Chwyciłem kurtkę i wybiegłem. Zostawiłem za sobą bełkoczącą matkę. Mona jęczała. Czułem, że już nigdy więcej ich nie zobaczę. I byłem z tego całkiem zadowolony.

25

Znalazłszy się na ulicy, nie wiedziałem, dokąd się skierować. Z miasta warto było pójść w dwie strony – na wschód albo na zachód. Na wschodzie leżało Los Angeles. Idąc pół mili na zachód, dochodziło się do morza. Poszedłem w kierunku morza. Ta letnia noc była przeszywająco chłodna. Zaczęła wstawać mgła. Wiatr przepychał ją w różne strony, szerokie pasma pełzającej bieli. W kanale usłyszałem syreny mgłowe, które ryczały jak samochód pełen wołów opasowych. Zapaliłem papierosa. Na kłykciach miałem krew – Mony. Wytarłem ją w nogawkę spodni. Nie zeszła. Podniosłem pięść i pozwoliłem mgle zwilżyć ją zimnym pocałunkiem. Potem znów wytarłem dłoń o spodnie. I tym razem krew nie zeszła. Wtedy zacząłem pocierać wierzchem dłoni o ziemię na brzegu chodnika, aż wreszcie krew znikła, ale starłem sobie skórę na kłykciach i teraz pojawiła się tam moja krew. – Dobrze. Krwaw – ty. Krwaw. Przeciąłem podwórze szkolne i ruszyłem Avalon, szedłem szybko. Dokąd idziesz, Arturo? Papieros był wstrętny, czułem, jakbym miał usta pełne włosów. Wyplułem go przed siebie, potem dokładnie rozgniotłem obcasem. Obejrzałem się przez ramię. Zdziwiłem się. Papieros wciąż się palił, smużka dymu wirowała we mgle. Przeszedłem przecznicę, myśląc o papierosie. Wciąż żył. Bolało mnie to, że wciąż się palił. Dlaczego? Dlaczego nie zgasł? To chyba zły omen. Czemuż miałbym odmawiać temu papierosowi wejścia do krainy papierosowych duchów? Dlaczego miałbym pozwolić mu się tlić i tak żałośnie cierpieć? Czy do tego doszedłem? Czy byłem tak strasznym potworem, że odmawiałem papierosowi prawowitego końca? Pospiesznie zawróciłem. Leżał tam. Zmiażdżyłem go na brązową papkę. – Żegnaj, drogi papierosie. Spotkamy się ponownie w niebie. Potem poszedłem dalej. Mgła lizała mnie licznymi zimnymi językami. Zapiąłem skórzaną kurtkę, zostawiając rozpięty tylko ostatni guzik. Czemu nie zapiąć również tego ostatniego? To mnie rozdrażniło. Mam go zapiąć czy zostawić niezapięty jako pośmiewisko w świecie guzików, bezużyteczny guzik? Zostawię niezapięty. Nie, zapnę go. Tak, odepnę. Nie zrobiłem ani jednego, ani drugiego. Zamiast tego podjąłem mistrzowską decyzję. Oderwałem guzik od kołnierza i rzuciłem na ulicę. – Przepraszam, guziku. Przyjaźniliśmy się od dawna. Często dotykałem cię palcami, a ty zapewniałeś mi ciepło w chłodne noce. Przebacz mi to, co zrobiłem. My również spotkamy się w niebie. Przy banku zatrzymałem się i zobaczyłem smugi zrobione przez zapałki na ścianie. Otchłań zapałczanych smug, ich zesłanie za brak dusz. Tylko jedna zapałka z wszystkich, które zostawiły tu smugi, miała duszę, tylko jedna, ta zrobiona przez kobietę w fioletowym płaszczu. Czy powinienem zatrzymać się i złożyć jej wizytę? Czy mam iść dalej? Zatrzymam się. Nie, pójdę dalej. Tak zrobię. Nie, nie zrobię.

Tak i nie. Tak i nie. Zatrzymałem się. Odnalazłem smugę, którą zrobiła swoją zapałką ona, kobieta w fioletowym płaszczu. Jaka była piękna! Ileż w niej artyzmu! Ile wyrazu! Zapaliłem zapałkę długim mocnym pociągnięciem. Potem przejechałem palącym się czubkiem siarki przez smugę, którą ona zrobiła. Przywarł do ściany, lekko wystawał. – Uwodzę cię. Kocham cię i publicznie oddaję ci swoją miłość. Szczęściara z ciebie! Czubek zapałki przywarł do jej artystycznego zawijasa. Potem odpadł, paląca się siarka wystygła. Ruszyłem przed siebie wielkimi żołnierskimi krokami, zdobywca, który zauroczył rzadką duszę zapałczanej smugi. Ale dlaczego wystygła i upadła? To mnie martwiło. Wpadłem w panikę. Dlaczego to się stało? Co zrobiłem, żeby zasłużyć sobie na coś takiego? Byłem Bandinim – pisarzem. Dlaczego zapałka mnie zawiodła? Zawróciłem rozzłoszczony. Znalazłem zapałkę tam, gdzie upadła na chodnik, leżała zimna i martwa na oczach całego świata. Podniosłem ją. – Dlaczego upadłaś? Dlaczego opuszczasz mnie w mojej godzinie triumfu? Jestem Arturo Bandini – wielki pisarz. Co mi zrobiłaś? Brak odpowiedzi. – Mów! Żądam wyjaśnień. Brak odpowiedzi. – Bardzo dobrze. Nie mam więc wyboru. Muszę cię zniszczyć. Złamałem ją na pół i wrzuciłem do rynsztoka. Wylądowała obok innej zapałki, niezłamanej, bardzo urodziwej zapałki, z odrobinką niebieskiej siarki wokół szyi, bardzo światowej i wyrafinowanej zapałki. A obok leżała moja, upokorzona, ze złamanym kręgosłupem. – Zawstydzasz mnie. Teraz będziesz naprawdę cierpiała. Zostawię cię i będziesz pośmiewiskiem królestwa zapałek. Teraz wszystkie zapałki cię zobaczą i będą rzucały szydercze uwagi. Niech tak będzie. Bandini przemawia. Bandini, mocarny mistrz pióra. Jednak gdy przeszedłem pół przecznicy, wydało mi się to okropnie nie fair. Ta biedna zapałka! Żałosna bidulka! Wszystko to było takie niepotrzebne. Starała się, jak mogła. Wiem, jak źle się teraz czuła. Wróciłem i podniosłem ją. Włożyłem w usta i żułem, aż zamieniła się w papkę. Teraz wszystkie inne zapałki uznałyby ją za nierozpoznawalną. Wyplułem ją na rękę. Leżała tam, złamana i przerobiona na papkę, już w stanie rozkładu. Dobrze! Wspaniale! Cud upadku. Bandini, gratulacje. Właśnie dokonałeś cudu. Dzięki tobie działanie wiecznych praw nabrało tempa i przyspieszyłeś powrót do źródeł. Brawo, Bandini! Wspaniała robota. Mocna rzecz. Istny bóg, potężny nadczłowiek, mistrz życia i literatury. Przeszedłem obok Acme Poolhall, zbliżając się do lombardu. Dziś wieczór był otwarty. Wystawa była taka sama jak tej nocy przed trzema tygodniami, gdy zaglądała przez nią ona, kobieta w fioletowym płaszczu. Był również anons: „Najwyższe ceny za stare złoto”. Nic się nie zmieniło od tamtej odległej nocy, kiedy to pokonałem Goocha w biegu na pół mili i odniosłem tak wspaniałe zwycięstwo dla Ameryki. Gdzie podziewał się teraz Gooch, Sylvester Gooch, potężny Holender? Drogi, stary Gooch! Nieprędko zapomni Bandiniego. Był wspaniałym biegaczem, niemal dorównywał Bandiniemu. Jakież opowieści będzie miał dla swoich wnuków! Gdy spotkamy się znów w jakiejś innej krainie, będziemy rozmawiać o starych czasach, Gooch i ja. Ale gdzie był teraz ten zygzak holenderskiej błyskawicy? Bez wątpienia wrócił do Holandii, gdzie majstruje przy wiatrakach i tulipanach w drewnianych sabotach, ten potężny człowiek, niemal dorównujący Bandiniemu, czekający na śmierć pośród słodkich wspomnień, czekający na Bandiniego. Ale gdzież była ona – moja kobieta z tej jasnej nocy? Ach, mgło, zaprowadź mnie do niej. Mam wiele do zapomnienia. Uczyń mnie podobną do siebie, unosząca się wodo, mglista jak dusza, i zanieś mnie w ramiona kobiety o białej twarzy. Najwyższe ceny za stare złoto. Te słowa zapadły głęboko w jej oczy,

głęboko w jej nerwy, głęboko w jej mózg, daleko w ciemność jej mózgu za tą białą twarzą. Zrobiły tam nacięcie, zapałczaną smugę pamięci, błysk, który będzie nosić do śmierci, wrażenie. Cudownie, cudownie, Bandini, jakąż ty masz głębię spojrzenia! Jak zagadkowo bliski jesteś boskości. Takie słowa, śliczne słowa, piękno języka, głęboko w świątyni jej umysłu. I widzę cię teraz, kobieto z tamtej nocy, widzę cię w świętości sypialni w jakiejś brudnej portowej noclegowni, z mgłą na zewnątrz, leżysz z rozrzuconymi nogami, zziębnięta od śmiertelnych pocałunków mgły, z włosami pachnącymi krwią, słodkimi jak krew, twoja postrzępiona przetarta pończocha wisi na rozklekotanym krześle pod zimnym żółtym światłem upstrzonej brudem żarówki, wokół roznosi się zapach kurzu i mokrej skóry, twoje znoszone granatowe buty leżą smętnie przewrócone obok łóżka, twoja twarz jest pokryta zmarszczkami nużącego przygnębienia defloracją w Woolworth i wyczerpującą biedą, twoje usta zdzirowate, jednak te miękkie zsiniałe usta piękności wołają do mnie przyjdź, przyjdź, przyjdź do tego ponurego pokoju i napawam się zanikającą ekstazą twojej postaci, mógłbym dać ci dziwną urodę za nieszczęście i dziwną urodę za taniochę, moją urodę za twoją, światło staje się ciemnością, gdy krzyczymy, nasza nieszczęśliwa miłość i pożegnanie wijącego się migotania szarego brzasku, który nie chciał tak naprawdę się zacząć i nigdy nie miałby końca. Najwyższe ceny za stare złoto. Co za pomysł! Rozwiązanie moich wszystkich problemów. Ucieczka Arturo Bandiniego. Wszedłem. – Do której ma pan otwarte? Żyd nawet nie podniósł wzroku znad swoich ksiąg rachunkowych za siatką. – Jeszcze godzinę. – Wrócę tu. Gdy dotarłem do domu, ich już nie było. Na stole leżał niepodpisany liścik. Był od matki. „Poszłyśmy na noc do wuja Franka. Przyjdź tam od razu”. Kapa z łóżka była ściągnięta, tak samo poszewka na poduszkę. Leżały skłębione na podłodze, poznaczone krwią. Na komodzie leżał bandaż i stała niebieska butelka ze środkiem dezynfekcyjnym. Miska z zabarwioną na czerwono wodą stała na krześle. Obok leżała obrączka matki. Włożyłem ją do kieszeni. Spod łóżka wyciągnąłem walizkę. Było w niej dużo rzeczy, pamiątki z naszego dzieciństwa, które matka skrupulatnie przechowywała. Wyciągałem je po kolei. Sentymentalne pożegnanie, spojrzenie na rzeczy z przeszłości przed ucieczką Bandiniego. Kosmyk blond włosów w malutkim białym modlitewniku: to były moje włosy z dzieciństwa; modlitewnik był prezentem otrzymanym w dniu pierwszej komunii. Wycinki z gazety w San Pedro, gdy skończyłem szkołę podstawową; inne wycinki, gdy skończyłem szkołę średnią. Wycinki o Monie. Zdjęcie Mony w sukience do pierwszej komunii. Jej i moje zdjęcie z bierzmowania. Nasze zdjęcie w niedzielę wielkanocną. Nasze zdjęcie, gdy oboje śpiewamy w chórze. Nasze wspólne zdjęcie w czasie święta z okazji Niepokalanego Poczęcia. Dyktando z podstawówki: 100% nad moim nazwiskiem. Wycinki dotyczące przedstawień szkolnych. Wszystkie moje świadectwa szkolne. I świadectwa Mony. Nie byłem mądry, ale zawsze zdawałem. Oto jedno: arytmetyka 70, historia 80, geografia 70, ortografia 80, religia 99, angielski 97. Arturo Bandini nigdy nie miał kłopotów z religią i angielskim. A oto jedno ze świadectw Mony: arytmetyka 96, historia 95, geografia 97, ortografia 94, religia 90, angielski 90. Mogła prześcignąć mnie w innych przedmiotach, ale nigdy w angielskim i religii. Ho! Bardzo zabawne. Kawał materiału dla biografów Arturo Bandiniego. Najgorszy wróg Boga dostaje wyższe noty z religii niż najlepsza przyjaciółka Boga i oboje są z tej samej rodziny. Co za ironia. Cóż by to była za biografia. Ach, Boże, żeby tak dożyć momentu, gdy można będzie to przeczytać! Na dnie walizki znalazłem to, o co mi chodziło. Skarby rodzinne zawinięte w apaszkę w tureckie wzory. Dwa spore złote pierścionki, złoty zegarek z dewizką, komplet złotych spinek do mankietów, złote kolczyki, złota broszka, kilka złotych szpilek do krawata, złota broszka z kameą, złoty łańcuszek i kilka innych złotych drobiazgów, kosztowności, które ojciec zakupił w ciągu

całego życia. – Ile? – spytałem. Żyd zrobił kwaśną minę. – To śmieci. Nie nadają się na sprzedaż. – No ale ile to warte? Przecież ma pan tu napisane: Najwyższe ceny za stare złoto. – Może ze sto dolarów, ale nie mogę tego wykorzystać. Za mało w tym złota. Głównie powłoka. – Niech mi pan da dwieście dolarów za wszystko – zaproponowałem. Uśmiechnął się gorzko, jego czarne oczy zwęziły się ściśnięte żabimi powiekami. – Nie ma mowy. – Niech będzie sto siedemdziesiąt pięć. Przesunął kosztowności w moją stronę. – Zabierz to. Pięćdziesiąt dolarów i ani centa więcej. – Niech będzie sto siedemdziesiąt pięć. Ugodziliśmy się na sto dziesięć. Jeden po drugim podawał mi kwity. Tyle pieniędzy nie miałem jeszcze nigdy w życiu. Myślałem, że zemdleję na sam ich widok. Ale nie dałem nic po sobie poznać. – To rozbój – powiedziałem. – Ograbia mnie pan. – Chciałeś chyba powiedzieć dobroczynność. Właściwie daję ci pięćdziesiąt dolarów. – Potworne – odparłem. – Oburzające. Pięć minut później byłem w U Jima. Czyścił szklanki za ladą. Jego powitanie było zawsze takie samo. – Cześć! Jak tam praca w fabryce? Usadowiłem się wygodnie, wyjąłem zwitek banknotów i ponownie je przeliczyłem. – Niezła rolka – uśmiechnął się. – Ile ci jestem winien? – Jak to? Nic. – Jesteś pewien? – Nawet centa. – Opuszczam miasto – powiedziałem. – Wracam do centrali. Myślałem, że wiszę ci parę dolców. Spłacam wszystkie długi. Wyszczerzył zęby do pieniędzy. – Chciałbym, żebyś mi był winien z połowę tej sumki. – Nie wszystko jest moje. Część należy do partii. To pieniądze na wydatki w podróży. – Ach, robisz pożegnalne party? – Nie mówiłem o party, tylko o partii. Mam na myśli Partię Komunistyczną. – Czyli Rosjan? – Możesz tak mówić, jeśli chcesz. Forsę przysłał komisarz Demetriev. Na wydatki w podróży. Wytrzeszczył oczy. Gwizdnął i odłożył ścierkę. – Jesteś komunistą? Wstałem, podszedłem do drzwi i rozejrzałem się ostrożnie po ulicy. Wracając, skinąłem głową w stronę zaplecza. – Jest tam ktoś? – spytałem szeptem. Pokręcił głową. Usiadłem. Patrzyliśmy na siebie w milczeniu. Oblizałem usta. Spojrzał na ulicę, a potem przeniósł wzrok na mnie. Oczy wychodziły mu z orbit. Odchrząknąłem. – Potrafisz trzymać gębę na kłódkę? Wyglądasz na faceta, któremu można zaufać. Jest tak? Przełknął ślinę i nachylił się ku mnie. – Utrzymuj to w tajemnicy – powiedziałem. – Tak. Jestem komunistą. – Rosyjskim? – W zasadzie tak. Daj mi koktajl czekoladowy. To było dla niego jak sztylet wrażony między żebra. Bał się oderwać ode mnie wzrok. Na-

wet gdy się odwrócił, by wlać składniki do miksera, oglądał się przez ramię. Zachichotałem i zapaliłem papierosa. – Jesteśmy prawie niegroźni. – Zaśmiałem się. – Prawie. Nie odezwał się ani słowem. Piłem wolno koktajl, co jakiś czas przerywając, by się zaśmiać. Wesoły nieustraszony śmieszek wydobywał się z mego gardła. – Naprawdę! Jesteśmy prawie ludzcy. Prawie! Obserwował mnie jak rabusia, który napadł na bank. Roześmiałem się znowu, wesoło, piskliwie, swobodnie. – Demetriev powinien to usłyszeć. Doniosę mu o tym w swoim następnym raporcie. Stary Demetriev będzie ryczał ze śmiechu w swą czarną brodę. Ale się będzie zaśmiewał, ten czarny rosyjski wilk! Ale naprawdę – jesteśmy prawie niegroźni – prawie. Zapewniam cię, prawie. Doprawdy, Jim. Nie wiedziałeś? – Nie wiedziałem. Znów zakwiczałem ze śmiechu. – Ależ przecież musiałeś wiedzieć! Wstałem i zaśmiałem się bardzo po ludzku. – Tak, stary Demetriev o tym usłyszy. Ależ będzie ryczał ze śmiechu w swoją czarną brodę, ten czarny rosyjski wilk! Stanąłem przed stojakiem z czasopismami. – A co tam słychać w burżuazyjnej prasie? Nic nie odpowiedział. Jego zażarta wrogość rozpościerała się między nami jak naprężony drut. Z wściekłością wycierał szklanki, jedną po drugiej. – Jesteś mi winien za koktajl – burknął. Dałem mu banknot dziesięciodolarowy. Szczęknęła kasa. Wyciągnął resztę i rzucił ją na ladę. – Proszę. Coś jeszcze? Wziąłem wszystko oprócz ćwierćdolarówki. Taki zazwyczaj dawałem napiwek. – Zapomniałeś ćwierćdolarówki – powiedział. – O nie! – Uśmiechnąłem się. – To dla ciebie – napiwek. – Nie chcę go. Weź swoją forsę. Bez słowa, tylko uśmiechając się ufnie, z rozrzewnieniem, schowałem monetę do kieszeni. – Stary Demetriev, ależ on będzie się śmiał, ten czarny rosyjski wilk. – Chcesz coś jeszcze? Wziąłem pięć egzemplarzy „Artists and Models” z półki. Gdy tylko ich dotknąłem, wiedziałem, czemu przyszedłem do Jima z taką kupą forsy w kieszeni. – Jeszcze to wezmę. Przechylił się przez ladę. – Ile tam masz? – Pięć. – Mogę ci sprzedać tylko dwa. Pozostałe ktoś zarezerwował. Wiedziałem, że kłamie. – No to dwa, towarzyszu. Gdy wyszedłem na ulicę, jego oczy wwierciły mi się w plecy. Przeciąłem boisko szkolne. W naszych oknach nie było światła. Ach, znowu te kobiety. Oto nadchodzi Bandini ze swoimi kobietami. Miały być ze mną tej ostatniej nocy spędzonej w tym mieście. Nagle poczułem starą nienawiść. Nie. Bandini już nigdy więcej nie ulegnie. Zwinąłem czasopisma w rulon i wyrzuciłem. Wylądowały na chodniku, plaskając we mgle, ciemne fotografie wyróżniały się jak czarne kwiaty. Poszedłem po nie i przystanąłem. Nie, Bandini! Nadczłowiek nie słabnie. Silny człowiek dopuszcza pokusę blisko siebie, by móc się jej oprzeć. Jeszcze raz ruszyłem w ich stronę. Odwagi, Bandini! Walcz do końca! Całą siłą woli oderwałem się od czasopism i poszedłem prosto do mieszkania. Przy drzwiach budynku obejrzałem się. Były nie-

widoczne we mgle. Smutne nogi uniosły mnie po skrzypiących schodach. Otworzyłem drzwi i zapaliłem światło. Byłem sam. Samotność pieściła, rozpalała. Nie. Nie tej ostatniej nocy. Bo tej nocy odchodzę jak zwycięzca. Położyłem się. Zerwałem się. Położyłem. Zerwałem. Chodziłem w kółko, szukając. W kuchni, w sypialni. W szafie ściennej. Podszedłem do drzwi i uśmiechnąłem się. Podszedłem do biurka, do okna. We mgle kobiety trzepotały. W pokoju ja szukałem. To twoja ostatnia walka. Wygrywasz. Walcz dalej. Ale teraz podszedłem do drzwi. Zbiegłem po schodach. Przegrywasz; walcz jak nadczłowiek! Zrzędząca mgła mnie połknęła. Nie tej nocy, Bandini. Nie bądź jak tępe bydlę na postronku. Bądź bohaterem rozdartym konfliktami! A jednak wracałem z czasopismami w dłoni. Więc tu się skrada ten mięczak. Znów upadł. Patrzcie, jak przemyka chyłkiem we mgle ze swymi bezkrwistymi kobietami. Już zawsze będzie szedł chyłkiem przez życie z bezkrwistymi kobietami z gazet i książek. Gdy to się skończy, znajdą go w tej krainie białych marzeń szukającego po omacku siebie we mgle. Tragedia, proszę pana. Wielka tragedia. Bezkostny, ciekły byt. I ciało, proszę pana. Znaleźliśmy je na nabrzeżu. Tak, proszę pana. Kula prosto w serce. Tak, samobójstwo, proszę pana. Co mamy zrobić z ciałem, proszę pana? Oddać Nauce – bardzo dobry pomysł, proszę pana. Instytut Rockefellera ani chybi. On by sobie tego życzył, proszę pana. Jego ostatnie ziemskie życzenie. Był wielkim wielbicielem Nauki, proszę pana. Nauki i bezkrwistych kobiet. Usiadłem na sofie i zacząłem przewracać strony. Ach, kobiety, kobiety. Nagle strzeliłem palcami. Mam pomysł! Rzuciłem czasopisma i pognałem poszukać ołówka. Powieść! Całkiem nowa powieść! Co za pomysł! Dobry Boże, co za pomysł! Pierwsza się oczywiście nie udała. Ale nie ta. Co za pomysł! Według niego Arthur Banning nie byłby bajecznie bogaty; byłby niewiarygodnie biedny! Nie błąkałby się po całym świecie na kosztownym jachcie w poszukiwaniu kobiety swych marzeń. Nie! Byłoby odwrotnie! To kobieta szukałaby jego! Ach! Co za pomysł! Kobieta reprezentowałaby szczęście, symbolizowałaby je, a Arthur Banning symbolizowałby wszystkich mężczyzn. Co za pomysł! Zacząłem pisać. Jednak po kilku minutach byłem zniesmaczony. Przebrałem się i spakowałem walizkę. Potrzebowałem zmiany otoczenia. Wielki pisarz potrzebuje urozmaicenia. Gdy skończyłem pakowanie, usiadłem i napisałem pożegnalny list do matki. Droga Kobieto, która dałaś mi życie, Okrutne utrapienia i niepokoje tej nocy w rezultacie doprowadziły do tego, że ja, Arturo Bandini, musiałem podjąć brobdingnagiańską i gargantuiczną decyzję. Informuję cię o tym jasno i wyraźnie. Zatem opuszczam teraz ciebie i twą niezmiennie czarującą córkę (mą ukochaną siostrę Monę), by poszukiwać bajecznych owoców swej pączkującej kariery w całkowitej samotności. Mianowicie dziś w nocy wyjeżdżam do metropolii położonej na wschodzie – naszego Los Angeles, miasta aniołów. Powierzam cię dobroczynnej wspaniałomyślności twego brata, Franka Scarpiego, który jest, jak to się mówi, dobrym mężem i ojcem (sic!). Nie mam ani pensa, ale nalegam stanowczo, abyś powstrzymała swój umysłowy niepokój o mój los, bo zaprawdę spoczywa on w rękach nieśmiertelnych bogów. Z biegiem lat dokonałem pożałowania godnego odkrycia, że mieszkanie z tobą i Moną wywiera szkodliwy wpływ na wysokie, wzniosłe cele Sztuki, i powtarzam ci jasno i wyraźnie, że jestem artystą, niekwestionowanym twórcą. Dlatego zmagania intelektualne obracają się wniwecz w rozpustnej, wypaczonej hegemonii, którą my, biedni śmiertelnicy, z braku lepszej i zwięźlejszej terminologii nazywamy domem. Dobitnie przekazuję ci wyrazy miłości i błogosławieństwo i przysięgam z całą szczerością i dobitnie, że nie tylko wybaczam ci to, co nastąpiło tej nocy, ale również podczas wszystkich innych nocy. A zatem zakładam jasno i wyraźnie, że odwzajemnisz mi się w pokrewny sposób. Pozwolę sobie wspomnieć na koniec, że mam ci za co dziękować, o, kobieto, która tchnęła oddech życia w mój mózg przeznaczenia. Tak

właśnie. Podpisano, Arturo Gabriel Bandini Z walizką w ręku poszedłem na dworzec. Za dziesięć minut odchodził nocny pociąg do Los Angeles. Usiadłem i zacząłem myśleć o nowej powieści.

Epworth League – młodzieżowa organizacja Kościoła episkopalnego założona w 1889 roku mająca na celu krzewienie pobożności (wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki). 2 Bible Belt – obszar na południu Stanów Zjednoczonych, gdzie protestancki fundamentalizm jest bardzo silny. 3 Babbitt – typ mieszczucha o prozaicznej duszy, który ulega bezmyślnie przyjętym ogólnie normom i uprawia kult powodzenia materialnego. Od nazwiska George’a F. Babbitta, bohatera powieści Babbitt Sinclaira Lewisa. 4 Książka autorstwa Michaela Golda. 5 Shorty (ang.) – mikrus, kurdupel. 6 Black Hole of Calcutta – mała cela, w której uwięziono jeńców brytyjskich po zdobyciu fortu William w 1756 roku. Podobno z powodu ścisku w ciągu jednej nocy zmarły 123 ze 146 osób. 7 Thomas Babington Macaulay – brytyjski pisarz, historyk i polityk. W zbiorze esejów krytycznoliterackich Lord Clive z 1843 roku sugestywnie opisuje tragedię w Czarnej Dziurze. 8 Richard von Krafft-Ebing – austriacko-niemiecki seksuolog i psychiatra. W opublikowanej w 1886 roku Psychopathia Sexualis opisuje liczne przypadki zaburzeń seksualnych. 9 Brobdingnag – kraina olbrzymów w Podróżach Guliwera Jonathana Swifta. 1

Subscribe

© Copyright 2013 - 2019 AZDOC.PL All rights reserved.