Grzegorz Wąsowski Leszek Żebrowski - Żołnierze wyklęci popr

Żołnierze wyklęci ANTYKOMUNISTYCZNE PODZIEMIE ZBROJNE PO 1944. ROKU Copyright Grzegorz Wąsowski, Leszek Żebrowski, Oficyna Wydawnicza VOLUMEN 1999 Pro...

45 downloads 596 Views 86MB Size

Żołnierze wyklęci ANTYKOMUNISTYCZNE PODZIEMIE

ZBROJNE PO

1944 .

ROKU

Copyright Grzegorz Wąsowski, Leszek Żebrowski, Oficyna Wydawnicza VOLUMEN 1999

Projekt albumu Jerzy Grzegorkiewicz

Redakcja i korekta Mirosława Łątkowska Władysław Masiulanis

od] kt(

;ię M-2 )fi :os

>01 eb >uj.

ife an <% od. :av )łn pe 5w )S] :ie:

ISBN 8 3 -7 2 3 3 -1 8 4 -7

iję* ?p ani 1!

Oficyna Wydawnicza VOLUMEN Mirosława Łątkowska & Adam Borowski 02-942 Warszawa, ul. Konstancińska 3-A m. 59 Stowarzyszenie LIGA REPUBLIKAŃSKA 04-030 Warszawa, ul. Kinowa 25 m. 22

i H * 11I f ł i B I f ft I ł t l î î H ! i

M

INSTYTUCJE, FIRMY I OSOBY PRYWATNE, KTÓRYCH POMOC FINANSOWA UMOŻLIWIŁA WYDANIE ALBUMU I ZORGANIZOWANIE WYSTAWY „ŻOŁNIERZE WYKLĘCI”

Telekomunikacja Polska S.A. Powszechny Zakład Ubezpieczeń na Życie SA. Ministerstwo Kultury i Sztuki Urząd do Spraw Kombatantów Tygodnik „Nowe Państwo” Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa Centrala Produktów Naftowych CPN S.A. Tygodnik „Solidarność” „Dziennik Łódzki” „Ekspres Ilustrowany” „Dziennik Zachodni” CIECH S.A. Komisja Zakładowa NSZZ „Solidarność” KWK Porąbka-Klimontów Pan Waldemar Kwiatek, Prezes Górnośląskiej Agencji Rozwoju Regionalnego

PREZES RADY MINISTRÓW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

JERZY BUZEK

Cieszę się, że otwieram album „Żołnierze wyklęci” , że mogę skierować tych kilka słów refleksji nad dziełem i losem tych, którzy uratowali honor Rzeczypospolitej. My, ludzie podziemnej Solidarności, czuliśmy się zawsze spadkobiercami Polski niepokornej, walczącej i mordowanej. Dziś, kiedy byle męt społeczny jest oficerem, a im większa szuja, tym dość często wyższą otrzymuje rangę, najwyższym odznaczeniem jest przeświadczenie, że jest się człowiekiem zasad i honoru, wiernym synem Ojczyzny - napisał we wrześniu 1945 r. kpt. Stanisław Sojczyński ps. "Warszyc", dowódca Konspiracyjnego Wojska Polskiego. Ludzie zasad i honoru zdawali sobie sprawę z ciernistej drogi, jaką wybrali. Drogi, która najczęściej, jak poświadczają podpisy pod zdjęciami, kończyła się w UB-owskiej katowni i potajemnym pogrzebem. Ta rzeka krwi wylana za Ojczyznę w imię najwyższych wartości: niepodległości, wolności i wiary zobowiązuje nas nie tylko do pamięci, ale i do podobnej postawy. Bo podobne wyzwania stoją dziś przed polskim rządem i społeczeństwem, gdy przyglądamy się cierpieniu innych narodów. Żołnierze wyklęci też Uczyli na wsparcie i pomoc. Dlatego nie można pytać dziś, czy powinniśmy pomagać nawet odległym narodom. Odpowiedź dla Polaka, który czuje w swoim sumieniu testament żołnierzy KWR NSZ, NZW, WiN, V i VI Brygady Wileńskiej AK, nie pozostawia wątpliwości.

WSTĘP

A

rmia Czerwona, wkraczająca na nasze ziemie w styczniu 1944 r., nie niosła Polsce wolności ani pokoju. Po począt­ kowym współdziałaniu z oddziałami Armii Krajowej

przeciwko Niemcom, NKWD przystępowało do aresztowań ofice rów; zwykłych żołnierzy siłą wcielano do wojsk Berlinga. Eksterminowano przede wszystkim inteligencję, aby jak najbardziej osłabić żywioł polski. Mimo to konspiracja - choć znacznie osłabiona - trwała na straży niepodległości. Opór przeciwko sowieckiej dominacji od razu przybrał formę zorganizowanej walki zbrojnej - Powstania Antykomunistycznego, które trwało do końca lat 40-tych, a na niektórych terenach nawet znacznie dłużej. Minęło z górą 50 lat, a wiedza o tamtych wydarzeniach jest

wciąż niepełna. W potocznej świadomości nadal pokutują fałszy­ we stereotypy, będące produktem komunistycznej propagandy. Do ich ugruntowania przyczynili się peerelowscy pseudohistorycy, którzy przez 45 lat nazywali ten okres „epoką walki o utr­ walenie władzy ludowej” . Stworzony przez nich skrajnie fałszy­ wy obraz historii lat 40-tych i 50-tych trafiał do podręczników, encyklopedii i okolicznościowych artykułów prasowych. Proceder ten trwał do końca istnienia „Polski Ludowej” . Oto np. w „Gazecie Współczesnej” (nr 131/20822 z 6.06.1986 r.) nie­ jaki Stanisław Fiedorowicz w artykule „Spotkanie z katem” tak opisał ppor. Stanisława Marchewkę „Rybę” , partyzanta Armii Krajowej i WiN: Któregoś dnia, a było to jesienią 1955 roku, do celi więziennej, w której odsiadywał karę Kazimierz, wprowadzono rosłego bru­ neta o złym spojrzeniu. Nie przywitał się z więźniami. Usiadłszy na taborecie, mruczał: - „K... dostanę krawat, dostanę krawat... (krawatem nazywają więźniowie karę śmierci przez powieszenie, przyp. SF). Za mało tych ...synów zabiłem. Ale com pożył, to pożył. Pieniędzy i bab to mi nie brakowało”. - Kto ma papierosa ? [...] Takie gówno muszę palić. Kiedyś to amerykańskie człowiek dostawał, „Kamele”, „Lukistryki”. Kapi­ tanem jestem, a z hołotą muszę siedzieć. [...] - Mężatkę jedną miałem - mówił. - Piękna dziewucha. Włos puszysty, do samej dupy. Mąż je j w Szczecinie pracował. Począt­ kowo nie chciała dać.. To ja je j dwa pierścionki i 10 tysięcy. Dola­ rów! Też nie chciała. To ja wtedy spluwę do skroni, No i dała, [...] PS i W 1956 r. wyrokiem Sądu Wojskowego „Ryba” został ska­ zany na karę śmierci przez powieszenie. Wyrok wykonano. W rzeczywistości Stanisław Marchewka „Ryba” zginął na Białostocczyźnie w walce z grupą operacyjną UB 3 marca 1957 r. i nigdy nie był aresztowany. Chodziło nie tylko o dezinformację - aparat propagandowy PRL dbał bowiem również o to, aby uczestników ruchów niepodle­ głościowych zohydzić moralnie, przypisując im wszelkie zbrod­ nie. Była to świadoma i długofalowa polityka. Jeden z wyższych funkcjonariuszy UB, mjr Wiktor Herer powiedział w śledztwie w 1948 r. do jednego z więźniów: zadaniem naszym jest nie tylko li

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

zniszczyć was fizycznie, ale my musimy zniszczyć was moralnie w oczach społeczeństwa (Czesław Leopold, Krzysztof Lechicki Więźniowie polityczni w Polsce 1945-1956, Wydawnictwo „Młoda Polska” , Warszawa 1981, s. 8).

Peerelowską propagandę wspomagali - niestety niektórzy działacze tzw. „opozycji demokratycznej” i związani z nimi histoiycy, nie potrafiąc bądź nie chcąc wyjść poza oficjalne schematy. Polskie podziemie antykomunistyczne w ich publikacjach zwane było w dalszym ciągu „bandami” . Niektórzy z

Fizyczna eksterminacja żołnierzy antykomunisty­ cznego podziemia nie wystarczyła komunistom. Dob­ rze wiedzieli, że z ofiary ich życia może w przyszłości powstać mit, z którego nowe pokolenia Polaków będą czerpały siłę do walki z komuną. I właśnie dlatego za­ bitych czy też zamęczonych partyzantów potajemnie

nich stosowali kłamliwe pomówienia, wcale nie gorsze od tych, zamieszczanych w książkach autorów

chowano w dołach kloacznych, na torfowiskach, wy­

0 ubeckiej proweniencji. Np. prof. Krystyna Kersten w książce wydanej poza cenzurą, a zatem traktowanej wówczas bardziej wiarygodnie od oficjalnych publikacji (Narodziny

sypiskach śmieci... Tak, by nie został po nich nawet krzyż na mogile. Dlatego komuniści używali również wszelkich możliwych chwytów propagandowych, aby

systemu władzy. Polska 1943-1948. Wydawnictwo KRĄG, Warszawa 1985, s. 8) dokonała oceny moral­ nej polskiego podziemia antykomunistycznego, zrów­

tych, którzy zdecydowali się na zbrojną walkę z nimi, unicestwić moralnie. Szczególną rolę na tym polu odegrali pisarze. Przez cały okres PRL-u wydawano książki, w których żołnierzy podziemia antykomu­

nując je z oprawcami z UB: Sądzę, że specyfika polskiej sytuacji przełomu woj­ ny i pokoju polegała właśnie na tym, że wszelkie racje ulegały relatywizacji. Nie jest to równoznaczne z usprawiedliwianiem oprawców z UB czy NSZ-owców mordujących bezbronnych Żydów i „czerwonych” [...].

nistycznego przedstawiano jako rabusiów, wykolejeń­ ców i degeneratów, mordujących kobiety i dzieci. Gdy zsumujemy egzemplarze takich książek, otrzymamy liczbę kilku milionów!

Wtórowała jej Maria Turlejska (Łukasz Socha) w głośnej książce: Te pokolenia żałobami czarne... Skazani na śmierć i ich sędziowie 1944-1956 (ANEKS, Londyn 1989, s. 66), twierdząc, że polskie

Tzw. ludzie kina nie pozostawali w tyle za literata­ mi. Dla przykładu należy wymienić takich reżyserów jak Jerzy Kawalerowicz z jego osławionym filmem „Cień”; Czesława i Ewę Petelskich, którzy w filmie „Ogniomistrz Kaleń” przedstawili mjr. „Żubryda” jako

podziemie antykomunistyczne w ogóle nie istniało! W Polsce nie było w ogóle żadnej ogólnokrajowej zbrojnej organizacji bojowej i władza nawet nie

pospolitego bandytę; czy Kazimierza Kutza z równie „wybitnym” filmem „Z nikąd do nikąd” . To ostatnie

usiłowała jej zmistyfikować. Twierdzono - i twierdzi się do dziś - że istniały dziesiątki, setki, ba! tysiące

„dzieło” zostało zrealizowane już w latach 70-tych.

band, Wymienia się najczęściej kryptonimy AK, NSZ,

Kulminacyjna scena filmu przedstawia alkoholową libację żołnierzy podziemnego oddziału, obserwowa­ ną przez członków międzynarodowej komisji, którzy

ROAK, KWP, pseudonimy przywódców: Orlika, Bure­ go, Ognia, Warszyca, Dzikiego, Błyska, Groźnego, Otta, Tarzana, Łupaszki, Zapory, Huzara, Wędrowca, Mewy, Szarego [...]. Wtedy nie wiedzieliśmy, że jest to kontynuacja ha­ niebnego procederu propagandowego PRL-u, a Maria

wcześniej zostali wzięci do niewoli. Obserwując spi­ tych na umór, zachowujących się jak bydło partyzan­ tów, „anglojęzyczny” członek komisji zwraca się do innego jej członka - w sowieckim mundurze - z nas­

Turlejska to agentka MBP o pseudonimie „Ksenia” . 1 że będą ją wspierać politycy III Rzeczypospolitej. Jacek Merkel, minister stanu w Kancelarii Prezy­

tępującym pytaniem: Dlaczego nie zrobicie z nimi porządku? Ten zaś odpowiada ze zdziwieniem: Jak to? Przecież to wolny kraj. To nie nasza sprawa.

subtelne: poezję a nawet malarstwo. Ich celem było „utrwalenie władzy ludowej” w świadomości społe­ czeństwa i wytworzenie nowej moralności, w której

denta RP w wywiadzie dla post(?)komunistycznego „Sztandaru Młodych” (z 15-17 lutego 1991 r.) na pro­ wokacyjne pytanie, czy w wolnej Polsce uzyskają przy­ wileje kombatanckie żołnierze Wehrmachtu, UPA i NSZ - odpowiedział bez zastanowienia: Nie. Skądże takie pytanie? Służba w obcej armii nie jest brana pod uwagę.

dobro stawało się złem. Ani nasi rodzice, ani my w szkole nie mogliśmy się przed tym bronić. Nie było przecież spotkań z żołnie­

za osobę niezwykle wrażliwą na ludzką krzywdę, działacz KOR i polityk obecnej Unii Wolności Józefa

rzami Niepodległości, w ich miejsce sprowadzano na­ tomiast pseudokombatantów ze ZboWiD-u. Repre­ zentowali oni UB, Informację Wojskową, KBW( Milicję

Kurasia „Ognia” w książce: Wiara i wina. Do i od komunizmu (Niezależna Oficyna Wydawnicza, War­ szawa 1990, s. 247):

Do tego trzeba doliczyć ogromną liczbę artykułów, także w prasie codziennej, pisanych głównie przez byłych funkcjonariuszy UB, ale też i sztuki bardziej

Tak zohydził Jacek Kuroń, człowiek uchodzący

i ORMO. Weterani organizacji niepodległościowych

Ogień - Józef Kuraś - legendarny przywódca Pod­

wegetowali zaś na marginesie społeczeństwa.

hala, najpierw należał do AK, potem założył własną 12

bandę. Ponieważ był antyakowski, po wojnie został szefem bezpieczeństwa w Nowym Targu. Potem z całym Urzędem Bezpieczeństwa poszedł do lasu i niesłycha­ nie długo terroryzował Podhale. Otóż Ogniowi co pe­ wien czas podobała się jakaś dziewczyna, więc brał z nią ślub. Czy zawierał małżeństwa w kościele, pod bronią, zmuszając księży do udzielania mu kolejnych ślubów, czy obywał się bez kościoła, nieważne, fakt, że wesela robił najhuczniejsze na świecie. Przy tej okazji rozwalał czerwonych i żydów. Właśnie w Rabce odby­ wał się taki ślub. Ogień napnód wydał wódę, potem kazał wypuścić ją w rynsztoki, podpalił gorzelnię i w świetle pożaru pędził w olbrzymim kuligu z tą swoją nowo poślubioną żoną. „Ogień” nie porywał kobiet i nie wymusza! na nich małżeństw. Miał dwie żony: jedna spłonęła żywcem wraz z ich 2,5 letnim synkiem w domu podpalonym przez Niemców w czerwcu 1943 roku, druga zaś,

Władysława Gomułki, sekretarza KC PPR, wygłoszo­ ne na tajnym plenum w dniach 20-21 maja 1945 r.: Nie jesteśmy w stanie walki z reakcją przeprowadzać bez Armii Czerwonej. [...] Niesłusznym byłoby żądanie wycofania wojsk [sowieckich]. Nie mielibyśmy swoich sił, aby postawić [je] na ich miejscu. Potwierdzał to jednoznacznie Franciszek Jóźwiak, komendant główny MO: Nie jesteśmy u siebie gospodarzami. Pracują u nas bataliony sowieckie... Władza komunistyczna w Polsce po 1944 r. nigdy nie była suwerenna. Dla żołnierzy walczących o niepodległość RRII wojna światowa nie zakończyła się z chwilą opuszczenia ziem polskich przez niemieckiego okupanta. W bezna­ dziejnych warunkach, przy całkowitej obojętności świata, żołnierze niepodległościowego podziemia do po­ łowy łat 50-tych prowadzili walkę z drugim okupan­ tem i rodzimymi kolaborantami. Walczyli z komuni­ stami w obronie naszej niepodległości, wiary i tradycji. Polacy przegrali II wojnę światową.

Czesława (z domu Polaczyk) była łączniczką w jego oddziale partyzanckim. Aresztowana przez UB, zos­ tała uwolniona przez żołnierzy „Ognia” z PUBP w No­ wym Targu w kwietniu 1945 r. Wkrótce po tym wzięli ślub w kościele w Ostrowsku. Po śmierci męża była przez wiele lat szykanowana przez UB. Żyje w kraju wraz z synem. A książkę Kuronia przeczytały zapew­

Jest coś symbolicznego w tym, że gdy wolna Europa świętowała dzień zwycięstwa nad Niemcami, w nocy z 8 na 9 maja 1945 r. z lasów nieopodal Graje­ wa wyruszali żołnierze AKO dowodzeni przez mjr. Jana Tabortowskiego „Bruzdę” . Szli na Grajewo w celu uwolnienia więźniów z PUBP i KP MO. Symboliczne

ne dziesiątki tysięcy ludzi. I choć lata mijają, metody zniesławiania żołnierzy antykomunistycznego pod­

są także losy głównych bohaterów tej akcji: mjr Jan Tabortowski „Bruzda” zginął 9 lat później, 23 sier­

ziemia pozostają te same. Kuroń także pozostaje taki sam. W książce napisanej wspólnie z Jackiem Żakows­ kim (Jacek Kuroń, Jacek Żakowski: PRL dla począt­

pnia 1954 r. podczas akcji na posterunek MO w Przy­ tułach. Ppor. Stanisław Marchewka „Ryba” , dowo­ dzący grupą szturmującą budynek PUBP w Graje­ wie, zginął 12 lat później.

kujących. Wydawnictwo Dolnośląskie Wrocław 1998, s. 13) pokusił się już o szerszą „analizę” całego podzie­ mia antykomunistycznego: w 1945 r. oddziały par­ tyzanckie były zbyt rozdrobnione i za słabe, żeby ata­ kować np. wojskowe magazyny. Bały się, że zostaną wykryte i rozbite przez sowietów. Więc rabowano chłopów. Ruszył proces wyradzania się partyzantki w bandytyzm. Od chwili rozwiązania AK coraz trudniej było odróżnić bandę rabunkową od grupy niepodle­ głościowej... Jest dla nas oczywiste, że sytuacja nieprędko uleg­ nie zmianie. W rzeczywistości politycznej opartej na fundamencie Okrągłego Stołu i „grubej kresce” nie ma miejsca na oddawanie hołdu ludziom, którzy w obro­ nie naszej niepodległości, tradycji i wiary do komu­ nistów po prostu strzelali. Co więcej - dla środowisk postkomunistycznych oraz osób, dla których jednym z najważniejszych celów jest zalegalizowanie udziału postkomunistów w życiu publicznym III RP (także w sferze moralnej), żołnierze antykomunistycznego podziemia pozostają nadal przedmiotem ataku. Dziś tamte wydarzenia określa się enigmatycznie jako „wojnę domową” , aby ukryć ich istotę - fakt, że rok 1944 oznaczał początek sowieckiej okupacji Polski. Tym, którzy tego nie rozumieją, przypominamy słowa

W maju 1945 r. - w „miesiącu zwycięstwa” - na zie­ miach polskich trwało już antykomunistyczne pow­ stanie. W nocy z 30 kwietnia na 1 maja oddział NSZ por. Ro­ mana Dziemieszkiewicza „Pogody” rozbił areszt PUBP w Krasnosielcu, uwalniając 42 żołnierzy AK i NSZ. I maja pod miejscowością Annówka oddział mjr. Ma­ riana Bernaciaka „Orlika” rozbił 60-osobową grupę operacyjną UB z Radzynia. Zginęło 12 ubeków, 24 dos­ tało się do niewoli, reszta uciekła. 6 maja pod wsią Kuryłówka ok. 200-osobowe zgru­ powanie oddziałów NZW stoczyło całodzienny bój z oddziałem NKWD w sile kilkuset osób. Partyzanci odnieśli całkowite zwycięstwo. NKWD wycofało się z pola walki pozostawiając co najmniej 56 zabitych. Dwa dni później, 8 maja, w tzw. Dniu Zwycięstwa, NKWD-dziści spalili w odwecie w Kuryłówce ponad 200 gospodarstw. Mieszkańcy wsi ratowali życie uciekając w pobliskie lasy. Sowieci zastrzelili 6 osób, 2 zginęły w płomieniach. 9 maja z więzienia w Białymstoku uciekło ok. 100 więźniów. II maja połączone oddziały ppor. Teodora Śmiałowskiego „Szumnego” z AKO i ppor. Zbigniewa

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Kryńskiego „Rekina” z NSZ zdobyły koszary 4 szwad­ ronu 11 pułku KBW w Siemiatyczach. Partyzanci wzięli do niewoli 80 żołnierzy KBW których rozmun-

sprawy, jak bardzo zostali zdradzeni. Liczyli, biorąc pod uwagę przede wszystkim względy moralne, ale także pragmatyczne, że Zachód przyjmie do wiado­ mości, iż komunizm jest wrogiem nie tylko Polaków i nie tylko innych narodów podbitych przez wyznaw­

durowali i rozbroili. 11 maja oddział AKO dowodzony przez ppor. Stani­ sława Marchewkę „Rybę” rozbił pod wsią Wyrzyki gru­

ców zbrodniczej ideologii, ale że jest też wrogiem całego wolnego świata. Stało się inaczej. W ciągu następnych dziesięcioleci czerwony imperializm połknął następne ofiary i zaczął bezpośrednio zagra­

pę operacyjną UB. 16 ubeków zginęło lub odniosło rany. 17 maja pod wsią Bodaki ok. 50-osobowy oddział NZW por. Zbigniewa Zalewskiego „Drzymały” został zaatako­ wany przez grupę operacyjną NKWD. W nierównej walce zginęło ponad 20 partyzantów (ranni byli dobi­ jani przez NKWD-zistów).

żać istnieniu wolnego świata. Zanim upadł, pozwala­ jąc nam - i nie tylko nam - odzyskać upragnioną wolność, kosztował świat dziesiątki milionów niepo­

W nocy z 18 na 19 maja ok. 80-osobowy oddział AKO dowodzony przez NN „Zbycha” opanował Ostrołękę. W nocy z 20 na 21 maja oddział por. Eugeniusza Wasi­

trzebnych ofiar. Byliśmy awangardą walki z dwiema

lewskiego „Wichury” rozbił obóz koncentracyjny NKWD w Rembertowie. W wyniku akcji uciekło kilkuset więź­ niów. Na uciekinierów zorganizowano gigantyczną

ologią walki ras, i socjalizmu w wydaniu komuni­ stycznym, ze zbrodniczą ideologią walki klas. Celem komunistycznych represji było złamanie wszel­ kiego oporu społeczeństwa. Droga do tego wiodła przez

najstraszliwszymi odmianami totalitaryzmu: socja­ lizmu w wydaniu nazistowskim, ze zbrodniczą ide­

obławę. Spośród schwytanych ok. 100 osób zostało zamordowanych przez NKWD.

eksterminację elit (także lokalnych) tak, aby dawna infrastruktura społeczna, kształtowana przez pokole­

21 maja oddział ppor. Stanisława Bogdanowicza „Toma” rozbił areszt w Białej Podlaskiej uwalniając

nia Polaków, mogła być stworzona przez komunistów na nowo, od podstaw. Tradycyjne więzi polityczne, gos­ podarcze i społeczne były istotną przeszkodą w ustana­

kilkunastu więźniów. 24 maja ok. 200 partyzantów ze zgrupowania mjr. Ma­ riana Bernaciaka „Orlika” stoczyło całodzienny bój z liczącą kilkaset osób grupą operacyjną NKWD i UB. Do walki z partyzantami użyto samochodów pancer­ nych. Walka zakończyła się klęską strony komunisty­

wianiu „dyktatury proletariatu” . Dopiero od lat 60-tych rozpoczęło się ich powolne odbudowywanie. Powstanie i działalność konspiracyjnej organizacji „Ruch”, nawią­ zującej do ideałów konspiracji niepodległościowej z pier­

cznej. Zginęło co najmniej 64 NKWD-zistów i 10 ube­ ków. Zwycięstwo okupiono stratą 8 partyzantów.

wszych lat powojennych, wydającej wzorem swych poprzedników konspiracyjną, wolną prasę, tworzyło

28 maja I szwadron V Wileńskiej Brygady AK dowo­ dzony przez por. Zygmunta Błażejewicza „Zygmun­ ta” i oddział por. Władysława Łukasiuka „Młota” został otoczony przez grupę operacyjną NKWD i KBW w rejo­ nie Majdan-Topiły na terenie Puszczy Białowieskiej.

podwaliny pod zorganizowanie środowiska, które w 1977 r. powołało Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROBCiO). Doświadczenia pacyfikacji Wybrzeża w grud­ niu 1970 r., stłumienia spontanicznych wystąpień robot­ niczych w czerwcu 1976 r. oraz powstanie „Solidar­

Po kilkugodzinnej walce partyzanci przebili się z okrą­ żenia. W walce zginęło 15 NKWD-zistów, a 16 zostało

ności” w 1980 r. sprawiły, że rozpoczął się powolny proces odzyskiwania podmiotowości przez zniewolone

rannych. Partyzanci stracili 1 żołnierza.

społeczeństwo. Do tego niezbędne było odtwarzanie niezależnych polskich elit, wolnych od wpływów komunistycznych, nastawionych na całkowite odzyskanie niepodległości. Jednakże miejsce tradycyjnych elit było już częściowo zajęte przez nową pseudo-inteligencję komunistyczną i dysydentów z PZPR. Po 1989 r. stali się oni gorący­

28 maja pod m. Kotki (powiat Busko-Zdrój) oddział NSZ por. Stanisława Sikorskiego „Jaremy” stoczył zwy­ cięską walkę z grupą operacyjną NKWD i UB. Komu­ niści wycofali się z pola walki. Partyzanci okupili zwycięstwo stratą dowódcy i kilku żołnierzy. Ostatnie polskie Powstanie Narodowe skończyło się klęską, bo nie miało żadnych szans powodzenia. Polska została opuszczona przez wolny świat, które­ go przedstawiciele niczym Piłat umyli ręce od sprawy

mi rzecznikami „grubej kreski” wobec zbrodniarzy, postulując pozostawienie wszelkich rozliczeń wyłącznie historykom.

stwo, ąuasi-polską armię, w której wszystkie waż­ niejsze stanowiska objęli „Polacy z importu” lub sowieccy agenci, jak np. mianowany przez Stalina marszałkiem agent NKWD Artur Łyżwiński vel Michał

Dziś trudno jest przebić się z wiedzą o ostatnim polskim Powstaniu Narodowym przez postkomuni­ styczne media do nowych pokoleń. Niestety, także w III Rzeczpospolitej uczestnicy podziemia niepodle­ głościowego dalej pozostają Żołnierzami Wyklętymi - nie uzyskali bowiem należnego im miejsca w naszej narodowej świadomości. Czynniki państwowe nigdy

Żymierski. Ludzie podziemia nie zdawali sobie jednak

nie oddały im honorów. A jesteśmy przecież coś winni

polskiej. Zostaliśmy wydani na łup Związkowi Sowiec­ kiemu, który przy pomocy swej komunistycznej agen­ tury zorganizował farsę wyborczą, fasadowe pań­

14

WSTĘP

ludziom, którzy walczyli o to, aby Polska była Polską...

walką o prawdę, pokazywaniem postaw bohaterskich,

Nasze „elity” , idąc za hasłem wyborczym Aleksan­ dra Kwaśniewskiego wybrały przyszłość, a do przesz­ łości sięgają wybiórczo i w sposób instrumentalny, wykorzystując ludzką niewiedzę i stereotypy PRL-

odkłamywaniem przeszłości. Ale to w żadnym przy­ padku nie zwalnia nas z obowiązku wykorzystania wszystkich środków będących w naszym zasięgu, aby ten stan rzeczy zmienić. Jesteśmy to winni tym, którzy

-owskiej propagandy. Zresztą wielu członków tej „elity” korzysta z owoców własnej pracy. I dlatego oglądamy wręczanie przez PZPR-owskiego aparatczyka Orderu Orła Białego Jackowi Kuroniowi i Karolowi Modze­

55 lat temu, decydując się na walkę zbrojną w obronie imponderabiliów, odrzucili możliwość egzystencji pod rządami kolaborantów. Dla nas uczestnicy antykomu­ nistycznego powstania są bohaterami. Tym albumem składamy Im hołd. To z ich wyboru i poniesionej ofiary czerpiemy siłę do działania. Jednocześnie Ich ofiara nigdy nie pozwoli środowisku Ligi Republi kańskiej oraz Wydawcy tego albumu na uznanie, że polityczni spadkobiercy Adama Humera mają moral ne prawo do funkcjonowania w życiu publicznym III

lewskiemu z następującym uzasadnieniem: byli pier­ wsi, gdy w 1964 r. otwarcie napiętnowali system dyk­ tatury - bez słowa protestu ze strony samych udeko­ rowanych, a także środowiska, które reprezentują. I słyszymy, że to ludzie PZPR-u, jedni od wewnątrz a drudzy od zewnątrz, działali na rzecz niepodległości naszego kraju.

RR I dlatego w naszym imieniu przewodniczący Ligi Republikańskiej - poseł AWS Mariusz Kamiński - przy­ gotował projekt ustawy dekomunizacyjnej. Dedyku­

Zdajemy sobie sprawę, że mamy bardzo niewielkie szanse na zmianę istniejącego stanu świadomości histo­ rycznej rodaków. Do wyjątków należą pisarze, reżyse­ rzy, aktorzy - ludzie tworzący kulturę, zainteresowani

jemy go żołnierzom Antykomunistycznego Powstania po 1944 r. Liga Republikańska Oficyna Wydawnicza VOLUMEN

PS. W albumie brak jest informacji i dokumentacji o polskim podziemiu antykomunistycznym na Kresach Południowo-Wschodnich po 1944 r. Zdajemy sobie sprawę, że jest on przez to znacznie zubożony. Mamy nadzieję, że następna, rozszerzona edycja Żołnierzy wyklętych będzie zawierać materiały z tego ważnego dla Polski obszaru.

Zamieszczone w albumie zdjęcia pochodzą głównie ze zbiorów autorów poszczególnych rozdziałów. Zostały one jednak znacznie wzbogacone, za co szczególnie dziękujemy: Zygmuncie Barańskiej, Olgierdowi Chriście, Stanisławowi Czeszumskiemu, Zofii Dąb-Biernackiej, Anieli Dziewulskiej-Łoś, Józefowi Grzesiakowi, Zygmuntowi Kłosińskiemu, Reginie Olszewskiej - za zdjęcia do rozdziału o AK na Wileńszczyźnie; Romualdowi Bardzyńskiemu „Pająkowi” - za zdjęcia i informacje do rozdziału o AK na Nowogródczyźnie; Kazimierzowi Krajewskiemu i Tomaszowi Łabuszewskiemu - za zdjęcia i informacje o AKO oraz zdjęcia KWP; Ośrodkowi „Karta” - za zdjęcia do rozdziałów o NZW i WiN Tomaszowi Lenczewskiemu - za zdjęcia i informacje o KWP; Czesławie Łukaszewskiej, Leonowi Mireckiemu „Szelidze”, Janowi Sokołowskiemu „Lisowi”, Walentynie Stempkowskiej „Żabce” i Stanisławowi Świerczowi „Gromowi” - za zdjęcia do rozdziału o NZW; Henrykowi Pająkowi - za zdjęcia z książek Uskok kontra UB, Jastrząb kontra UB, Burta kontra UB, Oni się nigdy nie poddali; Marianowi Pawełczakowi „Morwie” - za zdjęcia i informacje o oddziale „Zapory” ; Skarbimirowi Sosze „Jaskółce” - za zdjęcia i informacje do rozdziałów o NZW i WiN; Jerzemu Śląskiemu - za zdjęcia zgrupowania „Orlika” z książki Żołnierze wyklęci; Adamowi Zarzyckiemu - za zdjęcia i pomoc merytoryczną;

15

Zeszytom Historycznym WiN - za zdjęcia i informacje do rozdziału o WiN oraz: Lechowi Antonowiczowi - za zdjęcia „Ognia” ; Kazimierzowi Borkowskiemu „Szatynowi” - za zdjęcia do rozdziału o WiN; Michałowi Brewczyńskiemu „Śmiałemu” - za zdjęcia i informacje do rozdziału o WiN; Januszowi Jędruszczakowi „Trampowi” - za zdjęcia oddziału „Jeża” ; Eleonorze Kasznicy i Zbigniewowi Kuleszy „M łotowi” - za zdjęcia do rozdziału o NSZ; Maciejowi Korkuciowi - za zdjęcia i informacje o zgrupowaniu Józefa Kurasia „Ognia” ; Czesławowi Nowakowi, Piotrowi Babinetzowi i Andrzejowi Romaniukowi - za zdjęcia i noty biograficzne żołnierzy z województwa krośnieńskiego; Marcie Orlicz „Niezapominajce” - za zdjęcia i informacje o oddziałe „Zapory” ; Grzegorzowi Ostaszowi - za zdjęcia i informacje do rozdziału o WiN i NZW; Grażynie Piaseckiej - za zdjęcia i informacje o oddziale „Groźnego” ; Krzysztofowi Strauchmannowi - za zdjęcia o zgrupowaniu Józefa Kurasia „Ognia” ; Krzysztofowi Szwagrzykowi - za zdjęcia i informacje do rozdziału o lokalnych organizacjach poakowskich; Barbarze Wiośnie - za zdjęcia „Igły” ; Rafałowi Wnukowi - za zdjęcia do rozdziału o WiN; Michałowi Wołlejce - za zdjęcia do rozdziału o AK na Nowogródczyźnie; Mariuszowi Bechcie i Stanisławowi Zamęckiemu „Zagłobie” - za zdjęcia i informacje do rozdziału o NZW; Marcinowi Zaborskiemu - za zdjęcia i informacje do rozdziału o NSZ i NZW. Dziękujemy Arturowi Łepeckiemu i Jarosławowi Zdrojkowskiemu - za pomoc w gromadzeniu zdjęć i informacji. Pawłowi Piekarczykowi - za wykonanie zdjęć do rozdziału o „Ogniu” .

Bezdomni i Podziemni, w bajce szli, widmowi Z niczyjego rozkazu, z własnego wyboru Już tylko na te próby męstwa i honoru, Już tylko by tych prochów nie oddać wrogowi Z wiersza Mariana Hemara „O wielkim bojowniku”

[...] Nie jesteśmy żadną bandą, tak jak nas nazywają zdrajcy i wyrodni synowie naszej ojczyzny. My jesteśmy z miast i wiosek polskich.[... |My chcemy, by Polska była rządzona przez Polaków oddanych sprawie i wybranych przez cały Naród, a ludzi takich mamy, którzy i słowa głośno nie mogą powiedzieć, bo UB wraz z kliką oficerów sowieckich czuwa, Dlatego też wypowiedzieliśmy walkę na śmierć lub życie tym, którzy za pieniądze, ordery lub stanowiska z rąk sowieckich, mordują najlepszych Polaków domagających się wolności i sprawiedliwości. mjr „Łupaszka” Fragment ulotki z marca 1946 r. autorstwa mjr. Zygmunta Szyndzielarza, dowódcy V Brygady Śmierci AK

ARMIA KRAJOWA NA WILEŃSZCZYŹNIE PO LIPCU 1944 R.

W

ileńszczyzna była bodaj jedynym regionem Polski, który podczas II wojny światowej pięciokrotnie zmieniał oku­ panta. Najpierw - zgodnie z układem Ribbentrop-Mołotow

- była okupacja sowiecka. Następnie, po przekazaniu przez ZSRS

sporej części dawnego województwa wileńskiego Republice Litewskiej w październiku 1939 r. - okupacja litewska. Po agresji ZSRS na kraje nadbałtyckie w połowie 1940 r. wrócili bolszewicy. 23 czerwca 1941 r. na Wileńszczyznę wkroczyli Niemcy. Od początku lipca 1944 r. - rozpoczęła się trzecia już okupacja sowiecka. Przy czym ta ostatnia, nazywana często „trzecimi So­ wietami”, miała być stanem ostatecznym, usankcjonowanym zgodą międzynarodową. Niewielu jednak Polaków wierzyło wtedy, że będzie to stan trwały. Dopiero ujawnienie wyników konferencji jałtańskiej w lutym 1945 r. zmiażdżyło wiarę w pow­ rót tych ziem do Polski i przy niesamowicie nasilającym się ter­ rorze okupanta zmusiło ludność do wyjazdu. Ten okres jednak, od lipca 1944 do sierpnia 1945 (wtedy w zasadzie zakończono ewakuację Okręgu Wileńskiego), był okresem wzmożonego oporu przeciw Sowietom. Okres okupacji niemieckiej zakończony został wielkim zry­ wem polskiego podziemia. W ramach operacji „Ostra Brama” zgrupowane oddziały wileńskiej i nowogródzkiej partyzantki za­ atakowały Wilno i po blisko tygodniu walk, wspierając od pew­ nego momentu Armię Czerwoną, 13 lipca zajęły miasto. Już 17 lipca 1944 r. skoncentrowane w rejonie Turgiel jednostki AK zostały otoczone przez oddziały NKWD i Armii Czerwonej. Na odprawie w Boguszach aresztowano podstępnie część pol­ skich oficerów, a także (nieco wcześniej) Komendanta połą­ czonych Okręgów Wileńskiego i Nowogródzkiego, płk. Alek­ sandra Krzyżanowskiego „Wilka” . Następnego dnia rozpoczęto rozbrajanie otoczonych polskich jednostek. Dzięki szybkiej reakcji pozostałych na wolności oficerów kilku tysiącom par­ tyzantów udało się wyrwać z kotła. Zgrupowane następnie w najbliższym masywie leśnym Puszczy Rudnickiej - oddziały te zostały ponownie otoczone przez Sowietów. 20 lipca pozostali na wolności dowódcy podjęli decyzję o rozwiązaniu podległych im brygad i batalionów par­ tyzanckich. Pozostać mieli tylko ochotnicy. Z nich to utworzono partyzanckie zgrupowanie wileńskie pod dowództwem mjr. Cze­ sława Dębickiego „Jaremy” . W jego skład wchodziły dwa od­ działy po około 100 żołnierzy: „Wisińcza” - jego dowódcą był kpt. Edmund Banasikowski „Jeż”, i „Solcza” - kierowany przez por. Adama Boryczkę „Tońkę” . Podobne zgrupowanie, dowo­ dzone przez ppłk. Macieja Kalenkiewicza „Kotwiczą” powstało z oddziałów nowogródzkich. Tymczasem w Wilnie odbudowywała się Komenda Okręgu. Dowództwo objął ppłk Julian Kulikowski „Ryngraf” . Nawią­ zywano pozrywane przez przejście frontu i aresztowania kon­ takty organizacyjne, budowano tak ważną w nowej sytuacji sieć łączności. Palącym problemem stało się opracowanie wytycznych dla podziemia na Wileńszczyźnie. Wobec przygniatającej przewa19

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

gi nieprzyjaciela sztab Komendy uznał, że bezpośrednia walka nie ma szans powodzenia. Postanowiono skupić się na ochronie polskiej ludności. Już 20 lipca odbyła się narada ocalałych przywódców wileńskiej części Polskiego Państwa Podziemnego. Uzgodniono następujące punkty planu działania: kontynuować opór w granicach możliwości, otoczyć szczególną opieką działalność legalizacji i prowadzenie nasłuchu, wydawać - oprócz organu Komendy Okręgu „Niepodległość” - biuletyn informacyjny oraz traktować podporządkowanie śię Polskiemu Komitetowi Wyz­ wolenia Narodowego w Lublinie jako zdradę sprawy Wilna. Te wytyczne stały się podstawą późniejszej działalności. Jednak najważniejszym zadaniem stało się ratowanie ludzi przed aresz­ towaniem. Czyniono to głównie poprzez działalność legalizacji, komórki zajmującej się wyrabianiem fałszywych dokumentów. Podczas trzeciej okupacji sowieckiej wyrobiono ich ponad 20 tys. - od „ausweisu” do „bronirowki” . Umożliwiało to zarówno unikanie poboru do Armii Czerwonej (ogłoszonego na Wileń­ szczyźnie), jak i chroniło (poprzez zmianę tożsamości) przed aresztowaniem. Komórka ta działała z powodzeniem do sierpnia 1945 r., umożliwiając między innymi późniejszą ewakuację

Ppłk Julian Kulikowski „Ryngraf”,

Okręgu. Jej pozostałości funkcjonowały jeszcze w 1946 r. KO ustaliła także zasady działania partyzantki. Oddział „Wisińcza” pod komendą kpt. Banasikowskiego zająć się miał ochroną ludności na Oszmiańszczyźnie, w północnej części woj.

Aresztowany przez NKWD. Skazany na 10 lat lagrów, wyrok odbył w Workucie.

od lipca 1944 r. do stycznia 1945 r. Komendant Okręgu Wileńskiego AK.

wileńskiego. Jego zadaniem była ochrona wsi przed prześla­ dowaniami ze strony aparatu administracyjnego okupanta i opieka nad uciekinierami, szukającymi w lesie schronienia przed poborem do Armii Czerwonej czy terrorem NKWD. Oddział „Solcza” pod dowództwem por. Boryczki miał operować na południu Wileńszczyzny, w okolicy samego Wilna. Do czasu spenetrowania trasy przyszłego przemarszu we wskazane rejony oddziały „Solcza” i „Wisińcza” walczyły wspólnie na terenie Puszczy Ruskiej. Jednak już 19 sierpnia obława NKWD przeprowadzona w tych rejonach doprowadziła do niemal cał­ kowitego rozbicia oddziału „Wisińcza” w majątku Borowe, 3 km od Dubicz. 25 sierpnia 1944 r. mjr „Jarema” (wycofując się do Wilna celem nawiązania bezpośredniej łączności z Komendą Okręgu) został aresztowany przez patrol NKWD. Ocalały oddział por. Boryczki przeniósł się do Puszczy Rudnickiej i tam oczeki­ wał na dalsze rozkazy. Wieść o tych wydarzeniach szybko dotarła do Wilna, przyśpieszając wydanie nowych poleceń. Komendant uznał, że utrzymywanie oddziałów w nasyconym siłami wroga terenie nie rokuje szans powodzenia. W pierwszej połowie wrześ­ nia do oddziału „Solcza” dotarła łączniczka z opracowanymi wytycznymi. Nakazywały one rozwiązać oddział, zamelinować broń i zapewnić partyzantom bezpieczne zakonspirowanie

Ausweis ppłk. Juliana Kulikowskiego

w terenie. Po blisko dwóch tygodniach przygotowań „Solcza”

„Ryngrafa ” wystawiony na nazwisko Mykolas Wolaninas (Mikołaj Wolański). Kulikowski posługiwał się nim podczas aresztowania.

została rozwiązana. Nie był to jednak koniec partyzantki. Oprócz najbardziej

Ausweis wyprodukowany był całkowicie przez wileńską legalizację (zarówno blankiet, jak

rozbudowanego wileńskiego zgrupowania mjr. „Jaremy” , w tere­ nie działały jeszcze inne oddziały zbrojne. Były to często pozo­ stałości rozbitych Brygad - jak choćby grupa pod dowództwem por. Witolda Zyndram-Kościałkowskiego „Fakira” bądź samoist­

i podpisy czy pieczęcie). Dokumenty te były tak doskonale podrabiane, że zdarzały się przypadki zatrzymywania przez Sowietów ich autentycznych papierów, które były

nie powstałe oddziałki, składające się z młodzieży chroniącej się

uznawane za falsyfikaty.

20

ARMIA KRAJOWA NA WILEŃSZCZYŹNIE PO LIPCU 1944 R.

Ppłk Julian Kulikowski „Ryngraf” (zdjęcie wykonane w siedzibie NKWD).

STADTVERWALTUNG WILNA V.LN.AUS WIESTO SAVIVALOYBfe

VolksxugehoerlgkeH -.-Toutybe........ - .............. * . „ glon T.kyba . # ~

‘ 1 9 4 0 r m ?*?« H *< C ?

.....

'' ń

m en. «Ä P 'd .

VorlicsHper Personalausweisa, r; 7 7 s 3 Laikinas asmens liudiiimas Gültig bis zum Galiojaikt 1 9 4 tn.



............ /flflt-. ... min. */&d.

N am e P a v o rd e V orn am e V ard as V a le r n a m e ( b e i v e r h e ir a t e t e n F r a u e n ouch Z u n a m e ) T evo v a rd a s (fT te kjlu slii m oterij Ir p a v o r d e )

^

u

» * .

r,

E,"'°"d .........5-'mo‘

**™**'*'>*')™;'f*- YPOr.«m on. iym ,, .. ' M. r kmo l .

ft« / * #

K in d e r b is 1 7 Ja h re A lle r V o ik a l Ikl 1 7 m elij a m ź la u s N am e V ardas

G e b u r ts d a t u m K a d a g lm ę s

G e s c h le c h t L yłls

1

G e b u rtsd a tu m . G im im o ia lk a s G e b u r l s o r l .... G im im o vleto

W o h n o r t .... G y v e n a m o jl vleta

& * / - J~~ Sęki Vilnli E in tr a g u n g e n u e b e r d ie A n m e ld u n g Im A m tsb e z irk o d e r Im P o liz e ia m t: Leiter der Passnhieilung ł a s ą Biuro VedSja*

R a iy d in lm o s l v alsc iu je a r b a pollcl|o|e pazym ejlm al:

/yK W J fe ć u tć / i/ ^ S fłJ / iS tfu + t ¿/ .k o ffK P -W &c/. Unterschrift des 1) Dokument» savntit ¡fngers o łs p a u d a s

it& ftiM i-u e * M : J h S y (tL4V

21

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

przed poborem (m.in. oddział Mariana Brancewicza „Branta” ). Inny oddział pod komendą ppor. Mariana Plucińskiego „Mścisława”, złożony głównie z byłych żołnierzy V Brygady, działał w obwodzie święciańskim. Działała też grupa dowodzoną przez ppor. Hieronima Piotrowskiego „Jura” , wywodząca się z Od­ działu Rozpoznawczego KO, operująca na terenie Puszczy Nalibockiej. Oprócz nich istniało wiele innych jednostek. Jednak ich kontakty z Komendą Okręgu, mimo że większość miała kon­ takt z terenową siecią AK, były sporadyczne. Ciągle dawała o sobie znać zniszczona sieć łączności. Dlatego też, wobec coraz silniejszego napom nieprzyjaciela, dla ratowania życia żołnierzy KO wydała we wrześniu 1944 r. ogólny „Rozkaz nr 1” dla wszys­ tkich działających w terenie oddziałów z poleceniem przejścia do pracy konspiracyjnej. Dowódcy mieli zamelinować broń, a ludzi zakonspirować w terenie, utrzymując z nimi łączność. Siatka terenowa miała za wszelką cenę podporządkować sobie istniejące w polu „dzikie” oddziały w celu wykonania powyż­ szych poleceń. Rozkaz, szeroko kolportowany, miał szansę dotrzeć do większości partyzantów. Jednak tylko część z nich podporządkowała się jego zalece­ niom, rzeczywistość okazała się bowiem zbyt brutalna. Łatwiej było przeżyć w lesie, broniąc się przed ścigającymi jednostkami NKWD, niż zdawać się na łaskę coraz większej sieci donosicieli, jaką NKWD-NKGB oplatała Wileńszczyznę. Jednocześnie ogłoszony na Kresach pobór do Armii Czerwonej zmuszał wielu młodych ludzi do ukrywania się. We wrześniu do wojska zgłaszało się nie więcej niż 20% objętych poborem. Tak rodziły się nowe oddziały, a ich liczbę zwiększał nasilający się terror okupanta. Młodych ludzi, uchylających się od służby wojskowej czy podejrzanych o przynależność do konspiracji, aresztowano, a nawet rozstrzeliwano na miejscu (m.in. w ciągu jednego tygod­ nia na Oszmiańszczyźnie rozstrzelano 157 osób). Dzikie oddziały, dowodzone z reguły przez ludzi niedoświad­ czonych, ponosiły ciężkie straty. Aby ratować najbardziej zagrożonych, KO zdecydowała się po raz kolejny zmienić dotych­ czasową taktykę. Konspiracja i wyrabianie dokumentów już nie zapewniały bezpieczeństwa. Zbyt wiele osób uciekało do lasu. Dla opanowania tego ruchu ppłk Kulikowski postanowił w listopadzie-grudniu 1944 r. stworzyć cztery oddziały party­ zanckie, tzw. Oddziały Samoobrony Ziemi Wileńskiej. Pierwszym z nich dowodzić miał rtm. Władysław Kitowski „Grom” , „Orlicz” , były dowódca Oddziału Rozpoznawczego KO. Drugim oddziałem dowodził por. Witold Turonek „T ur” , „Tumry”, dowódca 12 Brygady AK. Trzeci stworzony został na bazie ciągle działającego oddziału pod komendą ppor. Witolda Zyndrama-Kościałkowskiego „Fakira” . Czwarty znalazł się pod komendą pchr. Jana Lisowskiego „Korsarza” . Oddziały Samoobrony tworzono zatem w oparciu o doświad­ czonych dowódców partyzanckich. Ich celem było podporząd­ kowanie sobie „dzikiej” partyzantki, stworzenie z niej dużych jednostek, mogących nawiązać w miarę równorzędną walkę z pacyfikującymi teren pododdziałami NKWD. W ten sposób zamierzano zminimalizować straty, odzyskując przy tym kon­ trolę nad terenem. Było to jednak rozwiązanie krótkoterminowe. NKWD organizowało liczne obławy, wykorzystując informacje 22

ARMIA KRAJOWA NA WILEŃSZCZYŹNIE PO LIPCU 1944 R.

r r w \ 1Y i iiU ^Pn ą f y JSpL* li ¡¿Ś 5

Puszcza Rudnicka, sierpień 1944 r. Oddziały „Solcza” (pod dowództwem kpt. Adama Boryczki „Tońki”) i „Wisińcza” (pod dowództwem por. Edwarda Banasikówskiego „Jeża”) przedzierają się „do Polski”, uciekając przed sowiecką niewolą.

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

zdobyte w rezultacie wcześniejszych aresztowań. Doszło do wielu bitew i potyczek, z reguły kończących się wyjściem z okrążenia tylko części oddziałów. Remedium na to mogło być przerzucenie żołnierzy na bez­ pieczniejsze terytoria. Za takie uznawano wtedy Białostocczyznę (dysponowała o wiele większymi masywami leśnymi niż Wileńszczyzna i była mniej spenetrowana przez NKWD). W styczniu 1945 r. KO Wileńskiego podjęła próbę wypro­ wadzenia na zachód dwóch dużych (około 150 ludzi) oddziałów Samoobrony Wileńskiej: por. Witolda Turonka „Tum rego” 1 por. Władysława Kitowskiego „Orlicza” . Wydzielony z nich oddział Olgierda Wirgiasa „Wrzosa” przetarł co prawda drogę, ale w międzyczasie obydwa macierzyste oddziały zostały rozbite 2 lutego 1945 r. w Rowinach (25 km na wschód od Nowogródka). Nad ranem doszło do walki z otaczającymi wieś znacznie prze­ ważającymi liczebnie jednostkami NKWD wspomaganymi przez tzw. isterbitielnyje bataliony (jednostki pomocnicze NKWD, twor­ zone w oparciu o pobór miejscowej ludności). Z pogromu ocalało niewielu partyzantów - 82 zostało zabitych, 25 dostało się do nie­ woli, reszta rozproszyła się w terenie. Ocaleli obydwaj dowódcy, którzy razem z uratowanymi żołnierzami po różnych perype­ tiach zostali w końcu przerzuceni do centralnej Polski trans­ portami ewakuacyjnymi. Jedynie por. Hieronim Piotrowski „Jur” z kilkoma żołnierzami przeszedł zbrojnie granicę. Dwa dni po klęsce w Rowinach, 4 lutego 1945 r., obława NKWD rozbiła częściowo trzeci oddział Samoobrony dowodzony przez „Fakira” , który zginął w walce. 23 lutego tropiony nieu­ stannie oddział pod nową komendą Włodzimierza Mikucia „Jaremy” został doszczętnie rozbity we wsi Ławże (gmina Turgiele). Pod wrażeniem klęsk, jakie poniosła polska party­ zantka, straciwszy kontakt z Komendą, dowódca czwartego odd­ ziału por. Lisowski „Korsarz” podjął decyzję o poddaniu się Sowietom. Nawiązawszy łączność z wileńskim NKWD ujawnił podległych sobie żołnierzy. Część z nich, mimo udzielonych przez sowiecką stronę gwarancji, została aresztowana, części zaś udało się ewakuować do Polski centralnej. Także siatka terenowa AK nastawiona była na ochronę pol­ skiej ludności. Przykładowo OD-23, czyli Ośrodek Dywersyjny Ignalino, zabezpieczał ludzi biorących udział w konspiracji.

Mjr Stanisław Heilman „ Wileńczyk ”, Komendant Okręgu Wileńskiego od stycznia do marca 1945 r. Przewidziany był przez Komendę Główną A K na zastępcę Komendanta organizacji „N ie”. Z tego względu został zastępcą Komendanta Okręgu, ppłk. Kuli­ kowskiego, a faktycznie organizatorem całej pracy Okręgu. Po aresztowaniu „Ryngrafa” przejął dowództwo nad Okręgiem tylko na trzy miesiące, do swojego aresztowania. Był dobrym organizatorem, nie miał złudzeń co do sto­ sunku Sowietów do polskiego podziemia. Rozpoczął przygotowania do ewakuacji struk­

Chroniono nie tylko własnych żołnierzy, ale także zabłąkanych w terenie partyzantów czy uciekinierów. Przyjmowano ich na

tur Okręgu na tereny Polski centralnej. Po aresztowaniu, skazany na 25 lat więzienia,

meliny, wyposażano na własną rękę w dokumenty. W razie

zginął na Wschodzie.

potrzeby organizowano patrole dywersyjne, rozprawiające się ze szczególnie dokuczliwymi donosicielami. Tymczasem Komenda przeżyła kolejną falę aresztowań. 8 sty­ cznia 1945 r. NKGB zatrzymało w zasadzce Komendanta Okręgu, ppłk. Juliana Kulikowskiego „Ryngrafa” . W ślad za nim aresztowano innych członków Komendy. Nowym Komendan­ tem został mjr Stanisław Heilman „Wileńczyk” . Stanął on przed wielkim dylematem, 8 lutego 1945 r. dotarł bowiem do Wilna dekret prezydenta RIł odnoszący się do rozkazu Komendanta Głównego AK o rozwiązaniu organizacji. Dekret - ogłoszony przez radio - był pierwszym sygnałem o zmienionej sytuacji Okręgu, do tej chwili nie udało się bowiem nawiązać bezpośred­ niego kontaktu z KG i z Rządem Polskim na Uchodźstwie. 24

ARMIA KRAJOWA NA WILEŃSZCZYŹNIE PO LIPCU 1944 R.

Puszcza Rudnicka, sierpień 1944 r. Resztki

Rozkazy były więc spóźnione bądź nie docierały w ogóle.

VI Brygady Wileńskiej AK. Na pierwszym

0 sytuacji politycznej sztab dowiadywał się z oficjalnej prasy 1 z nasłuchów radiowych. Także z nasłuchu dowiedziano się o nowej sytuacji. W związku z tym Komendant Okręgu mjr „Wileńczyk” wydał 18 lutego „Rozkaz nr 10”, dotyczący rozwiązania

planie kpt. Adam Boryczka „Tońko”.

AK. Wydrukowano go w 120 egzemplarzach i rozesłano w głąb struktur organizacyjnych poprzez odbudowaną tylko częściowo sieć łączności. Rozkaz ten był jednak tylko formalnością. Nie poszły za nim żadne konkretne wytyczne - zachowano istniejące struktury. Sztab Komendy uznał, że w obliczu zbliżającej się konieczności opuszczenia Wileńszczyzny łatwiej i bezpieczniej będzie ewakuować zwartą organizację niż pozwolić ludziom wyjeżdżać na własną rękę. Jednocześnie wileńskie NKWD, wykorzystując zamieszanie wywołane zmienioną sytuacją międzynarodową, wystąpiło z pro­ pozycją rozmów. Ich efektem miało być doprowadzenie do fakty­ cznego rozwiązania struktur organizacyjnych AK, ujawnienie jej członków

i obietnica

zakończenia wszelkiej działalności.

W zamian Sowieci oferowali bezpieczny wyjazd do Polski cen­ tralnej. Rozmowy z NKWD nie przyniosły jednak żadnego efek­ 25

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

tu. Przy braku ufności strony polskiej co do szczerości intencji wroga, zapewne dlatego 27 marca 1945 r. kolejny Komendant Okręgu, mjr Stanisław Heilman „Wileńczyk” został areszto­ wany. Kierownictwo Okręgu Wileńskiego przejął mjr Antoni Olechnowicz „Pohorecki” i z tą postacią Okręg związany był już do końca swego istnienia. Natychmiast podjął on rozpoczętą wcześniej akcję - przygotowanie ewakuacji struktur Okręgu na terytorium Polski centralnej. W kwietniu 1945 r. udało się wreszcie nawiązać łączność Wilna z KG AK (a właściwie z Delegaturą Sił Zbrojnych na Kraj). Pierwszym otrzymanym stamtąd rozkazem było polecenie naty­ chmiastowej ewakuacji całości Okręgu na tereny Polski central­ nej. Pokrywało się to z wyznaczonymi wcześniej przez KO cela­ mi. KO podjęła zatem następujące działania: a) Komórka legalizacyjna Okręgu, jako najistotniejsza przy ewakuacji, podzielić się miała na dwie części. Pierwsza, pod kierownictwem ppor. Michała Warakomskiego „Piotra” , miała wyjechać do Polski centralnej w najbliższym możliwym terminie celem znalezienia odpowiedniego lokalu i rozpoczęcia działal­ ności ułatwiającej zalegalizowanie się żołnierzy AK w Polsce. Część druga, pod dowództwem Romualda Warakomskiego „Hilarego” , pozostać miała w Wilnie i dalej zabezpieczać działalność Okręgu. b) Kwatermistrz Okręgu por. Kazimierz Pietraszkiewicz „Konrad” miał według własnego rozeznania podzielić ludzi z Oddziału IV na grupki, które zajmą się przerzucaniem do Polski części skarbca Okręgu. c) W Wilnie pozostać mieli aż do odwołania: szef sztabu Komendy Okręgu mjr Wincenty Chrząszczewski „Ksawery” jako p.o. Komendanta Okręgu, szef Oddziału I por. Bolesław Nowik

Mjr Stanisław Heilman „ Wileńczyk ”, (zdjęcie wykonane w siedzibie NKWD przy ul. Ofiarnej w Wilnie po aresztowaniu w kwiet­ niu 1945 r. ).

„Majewski” oraz szef Oddziału II ppłk NN „Cichy”, obydwaj wraz z podległymi im oficerami. Stanowić mieli trzon ewentual­ nej przyszłej konspiracji. d) Ponadto w Wilnie pozostać miało główne archiwum Okręgu (liczono się widocznie z jego późniejszym odzyskaniem). e) W Polsce centralnej miano natomiast utworzyć bazę dla przerzucanych żołnierzy z wydzielonych wyżej komórek. Rozpoczęła się skoordynowana akcja przerzutu całości sprzętu i ludzi Okręgu. Wytypowani do ewakuacji żołnierze prze­ jeżdżali granicę, korzystając bardzo często z fałszywych kart ewakuacyjnych, masowo wyrabianych przez wileńską legalizację. Często zabierali ze sobą broń krótką, a czasami inne materiały organizacyjne. Przewożono je w skrytkach, umieszczanych zazwyczaj w meblach lub innym sprzęcie gospodarstwa domowego. Po przekroczeniu granicy byli „odbierani” przez komórkę podchwytową (najczęściej w Białymstoku), a następnie kierowani w głąb Polski. Przekazywano repatriowanym żołnie­ rzom informacje o sytuacji w kraju oraz podawano odpowiednie kontakty w terenie. Często także zaopatrywano ich w nowe komplety dokumentów, które umożliwiały zmianę tożsamości, co w razie ewentualnego śledztwa pozwalało na ukrycie dawnych powiązań. W okresie tym oba sąsiadujące Okręgi - Nowogródzki i Wileński - współpracowały w akcji przerzucania ludzi na teren

Ppłk Antoni Olechnowicz „Pohorecki”, ostatni Komendant Okręgu Wileńskiego - od kwietnia 1945 do czerwca 1948 r. (zdjęcie

Polski centralnej, choć często współpraca ta polegała na organi-

wykonane w 1946 r ). Doprowadził do udanej

26

ARMIA KRAJOWA NA WILEŃSZCZYŹNIE PO LIPCU 1944 R.

zowaniu przez Wilno transportu dla żołnierzy z Nowogródczyzny, którzy takich możliwości logistycznych (jak choćby lega­ lizacja) nie mieli. W okresie do czerwca 1945 r. ewakuowano przez granicę transportami repatriacyjnymi nowogródzkie od­ działy NN „Piętki”, Ryszarda Kiersnowskiego „Puchacza” czy ppor. Jana Wiśnicza „Lwa” z Obwodu Lida, a z powiatów Baranowicze i Nieśwież przerzucono co najmniej 300 ludzi. W maju, po zorganizowaniu placówek odbiorczych po drugiej stronie granicy, w obu Okręgach przerzut rozpoczął się na dobre. W każdym transporcie repatriacyjnym przerzucano co najmniej kilkudziesięciu żołnierzy AK. Wznowiono także akcję przerzucania całych oddziałów przez „zieloną granicę” . Akcja ta, rozpoczęta jeszcze na początku 1945 r., kontynuowana była - z dość dużym powodzeniem - przy­ najmniej do końca jesieni. Przetarty został szlak przez Grodzieńszczyznę, prowadzący do Puszczy Białowieskiej. Szlakiem tym zaczęto następnie przemieszczać poszczególne oddziały. Akcję rozkładano zazwyczaj na kilka etapów. Pierwszym było skoncentrowanie w wyznaczonym punkcie kilku jednostek, dotąd działających samodzielnie. W Komendzie Okręgu pano­ wało zapewne przeświadczenie, że większe ugrupowania bez­ pieczniej przejdą granicę niż niewielkie oddziałki. Przy tym skra­ cano okres największego ryzyka. Podporządkowane „dzikie” oddziały oraz jednostki Okręgu udawały się na wyznaczony punkt zborny. Stamtąd wędrowały prowadzone przez doświad­ czonych przewodników (zazwyczaj przy współpracy istniejącej jeszcze sieci terenowej) w kierunku granicy. Po jej przejściu były przejmowane bądź przez placówki Okręgu Białostockiego, bądź przez wyznaczonych do tego zadania oficerów Okręgu Wileń­ skiego z por. Adamem Boryczką „Tońką” na czele. Pierwszym znanym oddziałem, który skorzystał z tak przy­ akcji ewakuacji Okręgu na tereny Polski centralnej i w oparciu o oficerów i żołnierzy wileńskiej AK odbudował struktury Okręgu. Nawiązawszy bezpośredni kontakt z Naczelnym Wodzem podporządkował mu podległe sobie jednostki, omijając w ten sposób rozkaz o rozwiązaniu AK. Podlegli mu żołnierze działali do połowy 1948 r., kiedy to Okręg został ostatecznie rozbity przez MBP w ramach „Akcji X ”. W terenie działały podporządkowane „Pohoreckiemu ” słynne oddziały partyzanckie: V Brygada, pod komendą mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”, i VI Brygada, dowodzona przez por. Lucjana Minkiewicza „W iktora”,

gotowanego przejścia, był oddział NN „Chorążego” , który wraz z 60 ludźmi przeszedł granicę wczesną wiosną 1945 r. Pod koniec lipca przebijała się dokładnie ustaloną przez Komendę Okręgu Wileńskiego trasą m.in. grupa składająca się trzech oddziałów: tzw. „Siódemka Wilhelma” pod dowództwem Aleksandra Alesionka „Pioruna” , złożona z żołnierzy VII Wileńskiej Brygady, oddział sierż. NN „Maroczego” , złożony z żołnierzy III Brygady, oraz grupa sierż. Władysława Janczewskiego „Lalusia” - razem około 50 żołnierzy (wg innych danych 160 ludzi). Inna udana przeprawa miała miejsce we wrześniu 1945 r. 20-osobowy oddział pod komendą sierż. Wojnicza „Zuka” bez przeszkód dotarł na teren Obwodu Sokółka, gdzie przejęły go placówki terenowe Okręgu Białostockiego. Inne oddziały nie miały takiego szczęścia. Oddział Edwarda Czeszumskiego „Edka” pozostawał bez łączności z KO co naj­

a od października 1946 r. przez kpt. Władysława Łukasiuka „M łota”;

mniej od listopada 1944 r. Kiedy w końcu nawiązał kontakt z Okręgiem i przygotowywał się do przerzutu, został 6 czerwca 1945 r. doszczętnie rozbity przez jednostkę NKWD we wsi Nowo-

działała też sieć wywiadowcza. „Pohorecki” został skazany w pokazowym procesie na karę śmierci i zamordowany 8 lutego 1951 r.

sady. Co najmniej 30 żołnierzy zginęło (część z nich została po schwytaniu rozstrzelana). W czerwcu w Warszawie mjr Olechnowicz „Pohorecki” złożył

w więzieniu mokotowskim w Warszawie.

na piśmie sprawozdanie z działalności Okręgu. O nastawieniu oficerów Komendy do rzeczywistości, która zapanowała w Euro­ pie pod koniec wojny, niech świadczy taki oto fragment: 27

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Szliśmy tą samą drogą, drogą ciernistą, ale jedynie uczciwą, nie wsiadaliśmy do mijających nas ani czarnych, ani czerwonych aut; p. Mikołajczyk wsiadł do jednego z pierwszych czerwonych, więc niech uważa, jeśli go dogonimy. Jasno z tego wynika niechęć do włączenia się w dialog z komu­ nistami. Ta bezkompromisowa postawa zaważyła na decyzji o zachowaniu struktur Okręgu także po jego ewakuacji, w cełu wykorzystania ich w przyszłej walce o Polskę. Jednocześnie raport określał stan Okręgu pod okupacją sowiecką: dotychczas na terenie [Wileńszczyzny] pozostało: a. oddziały - około 400 ludzi - uzbrojeni b. siatka - około 1000 ludzi - uzbrojeni c. około 2 tys. ludzi spoza AK, nie mogących legalnie opuścić swego terenu. Były to więc znaczne siły. Tymczasem w lipcu 1945 r. w Wilnie nastąpiła wsypa resztek Komendy Okręgu. 16 lipca aresztowany został p.o. Komendanta Okręgu mjr Wincenty Chrząszczewski „Ksawery” , „Kruk” . W sier­ pniu 1945 r. wpadła także wileńska placówka legalizacyjna. Był

Mjr Wincenty Chrząszczewski „Ksawery”,

to praktycznie koniec działalności AK na Wileńszczyźnie na większą skalę. Pozostała co prawda i działała do 1946 r. siatka

„Kruk ”, zastępca Komendanta Okręgu

wywiadowcza „Auszra” , przejmując częściowo legalizację, ale była to już działalność ograniczona. Okręg w swojej masie przeniósł się do Polski „lubelskiej” i tam wznowił działalność.

(zdjęcie wykonane w latach czterdziestych). Po wyjeździe „Pohoreckiego” przejął zgodnie z otrzymanym rozkazem dowództwo nad pozo­ stałymi na Wileńszczyźnie żołnierzami. Miał

Kontynuował ją bardzo aktywnie jako Okręg Wileński AK do czerwca 1948 r., kiedy to ostatecznie został rozbity. Na terenie Wileńszczyzny pozostały natomiast, pozbawione kontaktu z przełożonymi, resztki struktur Okręgu. Działały też

Wileńskiego od kwietnia do sierpnia 1945 r.

doprowadzić do końca ewakuację. Aresztowany w sierpniu 1945 r. przez NKWD, skazany na zesłanie; za próbę ucieczki skazany ponow­

nadal oddziały partyzanckie zasilane przez ludzi chcących

nie, tym razem na 25 lat zesłania. Powrócił

uniknąć poboru czy ukrywających się przed NKWD. Los tych „ostatnich żołnierzy” był tragiczny. O ile jeszcze w 1945 r. mogli

do kraju w 1956 r.

liczyć na pomoc siatki konspiracyjnej i przerzucenie na inne tereny, to później możliwości te się skończyły. Do połowy 1946 r. partyzantka ta prowadziła aktywną działalność, potem zamie­ niła się już tylko w grupy samoobrony. Likwidowano agentów NKWD i donosicieli, palono akta administracyjne, „prze­ strzegano” przed nadgorliwością urzędników, a nawet prowa­ dzono tak spektakularne akcje, jak chronienie naturalnej bazy partyzantów (czyli lasu) przed zniszczeniem, wysadzając w powietrze tory, którymi wywożono wyrąbywane drzewo (NKWD robiło liczne przesieki, aby ograniczyć ruchy oddziałów). Od 1947 r. ograniczano się tylko do walki o przetrwanie. Budowano w lesie i we wsiach utajnione bunkry, korzystając przy tym z pomocy miejscowej ludności (coraz częściej już nie żoł­ nierzy siatki AK, bo tych w pierwszym rzędzie dotknęły represje NKWD, ale rodziny czy znajomych), często zmieniano teren, unikając licznych obław. Coraz wyraźniej też zacierały się istotne do niedawna różnice. Polacy walczyli niejednokrotnie w oddzia­ łach partyzantki litewskiej, a Litwini w oddziałach polskich. Czasem też można było spotkać dezerterów z Armii Czerwonej (wśród nich byli tak „orientalni” partyzanci, jak Kazachowie) i uciekinierów z obozów jenieckich. W terenie działały też bandy rabunkowe, te jednak były tępione bez litości zarówno przez podziemie, jak i władzę sowiecką. 28

ARMIA KRAJOWA NA WILEŃSZCZYŹNIE PO LIPCU 1944 R.

Do walki z partyzantką NKWD rzuciło tak zwane „zielone oddziały” , szczególnie intensywnie działające w latach 1945-1946. Były to prowokacyjne grupy złożone z żołnierzy NKWD, udające dezerterów z Armii Czerwonej czy żołnierzy ROA gen. Własowa. Ich sposobem „walki” był podstęp i zdrada. Po nawiązaniu łączności z partyzantami, „zielony oddział” prze­ bywał z nimi kilka dni (w szczególnych wypadkach przepro­ wadzano nawet wspólne akcje), co służyło uśpieniu czujności. Po niedługim czasie dochodziło zazwyczaj do zaproszenia party­ zantów na sute przyjęcie, zorganizowane pod pretekstem np. imienin dowódcy. Podczas takiego przyjęcia mordowano większość żołnierzy, zachowując przy życiu nielicznych - tym miano następnie zorganizować pokazowe procesy. Zimą 1946/47 zadano dalsze ciosy oddziałom, stosując wzmożoną kontrolę miejscowej ludności i uniemożliwiając w ten sposób jej współpracę z partyzantami. Jedna z ostatnich grup, złożona z dawnych żołnierzy Związku Wolnych Polaków (części AK) została w Wielki Piątek 1947 r. zlikwidowana przez oddział NKWD. W latach następnych ucieczka do lasu nie była już sposobem na przetrwanie. Z bronią w ręku pozostały tylko jed­

Dr Zygmunt Fedorowicz „Albin”, działacz Stronnictwa Narodowego, Okręgowy Delegat Rządu od marca 1942 do sierpnia 1944 r. (zdjęcie powojenne). W lipcu 1944 r. był prze­ ciwnikiem ujawniania polskiej konspiracji przed Sowietam i. Zosta ł jednak zdekonspirowany i aresztowany w sierpniu 1944 r.

nostki. Niewiele jest na ten temat informacji, wiadomo jedynie, że jeszcze w latach 1948-1952 oddziały milicji i NKWD likwi­ dowały niewielkie biełopolskie bandy. Zapewne były to grupki ukrywających się w bunkrach byłych partyzantów, próbujących przetrwać „do lepszych czasów” .

Skazany na więzienie, powrócił do Polski

Okręg Wileński był najdłużej działającą strukturą AK i jed­ nocześnie szczególnie niebezpieczną dla komunistycznych

w 1956 r.

władz. Kiedy w 1948 r. rozpoczęła się „Akcja X” mająca dopro­ wadzić do likwidacji Okręgu, aresztowano ponad 1500 ludzi, a zatrzymano i objęto obserwacją około 6 tys.

Dr Jerzy Dobrzański „Maciej”, ostatni Okręgowy Delegat Rządu od sierpnia 1944 do lipca 1945 r. (zdjęcie wykonane po powrocie ze zsyłki w Rosji Sowieckiej, w latach pięćdziesiątych). Opracowywał razem z Komendantami A K wytyczne dla społeczeństwa, dbając o zachowanie hartu ducha i poczucia polskości. Po aresztowaniu, razem z grupą innych oficerów i żołnierzy A K miał być wykorzystany - wbrew własnej woli - jako świadek oskarżenia w Procesie 16-tu w Moskwie, do czego jednak nie doszło.

29

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI



Mjr Czesław Dębicki „Jarema”, Inspektor Inspektoratu F i do sierpnia 1944 r. dowódca oddziałów partyzanckich ocalałych po 17 lipca 1944 r. (zdjęcie z lat czterdziestych). Po rozbiciu przez NKWD zgrupowanych pod Wilnem sił A K objął komendę nad pozo­ stałymi w terenie silami partyzanckimi. Próbował podporządkować sobie wszystkie oddziały w ramach zgrupowania wileńskiego. Po rozbiciu części podległych mu jednostek został aresztowany przez NKWD podczas próby nawiązania kontaktu z Komendą Okręgu, Powrócił do Polski w 1956 roku.

Stanisław Kiałka „Szarotka”, „prawa ręka” kolejnych Komendantów Okręgu i szef zaopatrzenia Oddziału IV Komendy Okręgu od grudnia 1939 do stycznia 1945 r. (zdjęcie wykonane na zesłaniu w Workucie w 1953 r.). Był zaangażowany w tworzenie bodaj każdej części struk­ tury Okręgu - od kwatermistrzostwa do legalizacji. Autentyczny „dobry duch” wileńskiej konspiracji. To między innymi dzięki jego niezmordowanej inwencji i pracy udało się częściowo odbudować Okręg po lipcu 1944 r.

Kpt. Józef Grzesiak-Czarny „Kmita”, komendant dzielnicy „D ” w Garnizonie m. Wilna do końca 1944 r. Przedwojenny lider „czarnej trzynastki wileńskiej”, także podczas wojny był najwyższym autorytetem dla wileńskich harcerzy. To głównie z nich zbudowana była struktura dzielnicy „D ” Garnizonu m. Wilna. Aresztowany w marcu 1945 r., powrócił do kraju w 1956 r. 30

ARMIA KRAJOWA NA WILEŃSZCZYŹNIE PO LIPCU 1944 R.

Por. Stefan Czernik „Orwat”, szef Oddziału Vo Komendy Okręgu do sierpnia 1945 r. Zdjęcie wyko­ nane w siedzibie NKWD przy ul. Ofiarnej w Wilnie po pierwszym aresztowaniu w kwietniu 1941 r. Razem z wieloma innymi więźniami udało mu się wówczas zbiec z transportu w czerwcu 1941 r. Po raz drugi aresztowany pod koniec lipca 1944 r. - rozpoznany na ulicy przez śledczego NKWD, który go przesłuchiwał w 1941 r. To właśnie „Orwatowi” Okręg Wileński zawdzięczał możliwość utrzymywania w pierwszym okresie po lipcu 1944 e łączności radiowej z KG A K (wobec braku na tym terenie dostaw sprzętu z Zachodu - zrzutów - zorganizowanie działających radiostacji było zadaniem niezmiernie trud­ nym).

Zaszyfrowany meldunek radiowy Komendy Okręgu do KG AK. Nie został nigdy wysłany, gdyż wpadł w ręce NKWD razem z radiostacją w sierpniu 1944 r. Radiostacja podlegająca Oddziałowi Vo, czyli łączności operacyjnej, ulokowana była w lokalu konspiracyjnym na Zwierzyńcu i obsługiwana przez trójkę konspirato­ rów. Najprawdopodobniej została namierzona poprzez sprzęt goniometryczny. Aresztowania nastąpiły podczas pracy, stąd w ręce NKWD wpadły m.in. zaszyfrowane, ale nie wysłane meldunki oraz tablice kodowe.

Itr. y » '



I ą .w M i 5.Ł, 09 0& 00 « . W X T>

f t i S

K

L

"RUE V71 4 V Y KO

U

M

U

X F W ś> K K

V XA1C K JH MX C X

K

U

H

X KK X E Ił C. T 31

Por. Jerzy Urbankiewicz, żołnierz Egzekutywy Komendy Okręgu do października 1944 r. (zdjęcie wykonane w siedzibie NKWD przy ul. Ofiarnej w Wilnie po aresztowaniu w październiku 1944 r.J. Pochodził z Łodzi, związał się jednak podczas okupacji z Wilnem, gdzie był współautorem kilku głośnych akcji wileńskiej Egzekutywy, m.in. likwidacji Podaby - pracownika litewskiej służby bezpieczeństwa (Saugumy). Do Polski powrócił w 1956 r.

Mec. Stanisław Ochocki „M arek”, szef Wojskowego Sądu Specjalnego przy Komendzie Okręgu i pełnomocnik Rządu Tymczasowego do spraw Repatriacji (zdjęcie przedwojenne). Był człowiekiem niesłychanie ofiarnym, za zgodą Komendy Okręgu objął eksponowane stanowisko w rządzie komunistycznym. Dzięki niemu udało się przeprowadzić ewakuację żołnierzy wileńskiej AK. Rozpracowany przez NKWD, aresztowany w 1945 r. Zginął prawdopodobnie w 1950 r. na zesłaniu.

Ia RMIA KRAJOWA NA WILEŃSZCZYŹNIE PO LIPCU 1944 R.

Kpł. Zofia Dąb-Biernacka „Jagienka”, szefowa Oddziału Vk do sierpnia 1944 r., kurierka Komendy Okręgu do KG AK. Jedna z najdzielniejszych kobiet Polski Podziemnej. Po lipcu 1944 r. została wysłana do Warszawy w celu przekazania Komendzie Głównej relacji z wydarzeń na Wileńszczyźnie. W 1945 r. stworzyła ośrodek łączności Okręgu Wileńskiego w Warszawie, który stał się następnie „bazą” akcji ewaku­ acyjnej. W tym samym, roku jako kurierka Okręgu przedarła się do Włoch, do sztabu II Korpusu, skąd wróciła z pierwszymi wytycznymi dla dalszej działalności Okręgu. Wobec zagrożenia ze strony MBP i NKWD, w 1946 r. na stałe wyjechała z Polski do Wielkiej Brytanii, pozostając jednak w kontakcie z Okręgiem Wileńskim.

B a rba ra S k arga „ E w a ”, szefow a od d zia łu Vk od sierp n ia d o w rześn ia 1944 r. Po w yjeźd zić „ J a g ie n k i” na n iej sp oczą ł cięża r od bu d ow a n ia p o r­ w an ej a resztow a n ia m i sia tk i łączności. Jak to w tedy o k reślon o, „d o k o n a ła rzeczy n iem o ż liw ej” - d zięki j e j p ra cy O k ręg m óg ł d a lej d zia ła ć. Po aresztow an iu i p ró b ie w ykorzysta n ia j e j zeznań w P rocesie 16-tu ska za n a na w ięzien ie. P ow róciła d o kraju w 1956 r.

Aniela Dziewulska „K rystyn a ” , s z e fo w a o d d z ia łu Vk o d w r ze ś n ia d o k o ń c a p a ź d z ie r n ik a 1 9 4 4 r. (z d ję c ie w y k o n a n e tu ż p r z e d a r e s zto w a n ie m ). P o a resz to w a n iu „ E w y ” na n ią z k o le i s p a d ł c ię ż a r u trz y m a n ia rw ą cej się co c h w ila łą czn o ści. A r e s z to w a n a p r z e z N K W D , m ia ła z o s ta ć w y k o rzy sta n a j a k o św ia d e k o s k a r ż en ia w P r o c e s ie 16-tu w M o s k w ie . P o w ró ciła d o k ra ju w 1 9 5 6 r. 33

Zdjęcie z kwietnia 1945 r., wykonane w lokalu legalizacji przy ul. Ogińskiego 8 w Wilnie. Od lewej: Stanisława Smoter „Zośka”, Michał Warakomski „Piotr”. Jest to ewene­ ment - komórki legalizacyjne otoczone były najściślejszą tajemnicą, a fotografowanie ich pracowników było absolutnie zabronione. Kierownik komórki, Michał Warakomski „P iotr” zwracał szczególną uwagę na niebez­ pieczeństwo dekonspiracji (co zresztą pozwoliło przetrwać komórce bez większych wstrząsów aż do sierpnia 1945 r.). Jednak w kwietniu 1945 r. rozpoczęto ewakuację całości Okręgu. Jako pierwsza miała wyjechać część komórki legali­ zacyjnej. „P iotr” zaproponował wykonanie serii zdjęć „na pamiątkę” wobec - praktycznie - końca pracy w Wilnie. Okazją stały się święta Wielkiej Nocy, także zresztą pełne pracy, co widać na załączonych zdjęciach. Tutaj: biuro dokumentów, czyli komórka zajmująca się wykańczaniem podrobionych dokumentów (rysowanie bądź stawianie pieczątek, stawianie odpowiednich podpisów i parafek). Jest to też jedno z bardzo nielicznych zdjęć kierownika legalizacji Michała Warakomskiego „Piotra ”.

34

¡ARMIA KRAJOWA NA WILEŃSZCZYŹNIE PO LIPCU 1944 R.

a RN\»<\ kkajcwa fc ^ C N ilA O tU W

«C IL E N S K o

La ^

NOWGROUZ KIUAC lwua ? / v n ">*>£>•

O

I

i

P,

U

C

La

Z*

b*

X

£* •

Nr

H ln iejezya i stw ieruzam , że pedporuczmlc * PlOTrt* hr.dowodu 572!>9, pracuje w AK. od 194C m u , na afcan •wis ku s z e fa l e g a l i z a c j i . W pracy od z n a cza ł s ię su m ie n n o ścią , ebow itzzow cścią 1 dużą d y s c y p lin ą K o n sp ira cy jn ą , i 19* * r , odznaczony Krzyżem faleczrych . W 19-»i>r. przedstawiony do ewensu na otiionuand (X r . * il-b o * c t;r.

/z«ypi i icfcjor /o h o rec k l/

Zaświadczenie wystawione przez „Pohoreckiego” (na japońskiej bibułce) dla ppor. Michała Warakomskiego „Piotra” przed jego wyjazdem na Zachód w lipcu 1946 r.

Zdjęcie z kwietnia 1945 r., wykonane w lokalu legalizacji przy ul. Ogińskiego 8 w Wilnie. Romuald Warakomski „Hilary” przy wykreślaniu pieczęci. Część podrabianych pieczęci była rysowana odręcznie. Tylko te najpopularniejsze, najrzadziej zmieniane, były wykonywane w kauczuku. W głębi Zdzisław Pleskaczewski „Zbyszek” przy retuszu kliszy. Romuald Warakomski „H ilary” po wyjeździe „Piotra” do Warszawy przejął komendę nad wileńską komórką legalizacji. 35

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Zdjęcie z kwietnia 1945 r., wykonane w lokalu legalizacji przy ul. Ogińskiego 8 w Wilnie. Janina Kruk „Lidka” podczas trawienia kliszy cynkowej. „Lidka ” była pracownicą legalizacji o najdłuższym stażu. Po ewakuacji Okręgu założyła wraz z „Piotrem ” niejako „filię” legalizacji w Warszawie. Po wyjeździć w 1946 r. Warakomskiego na Zachód została kierowniczką i w zasadzie jedyną pra­ cownicą wileńskiej legalizacji. Mimo szeroko zakrojonej akcji MBP obejm ującej całą Polskę, aresztowano ją dopiero w listopadzie 1948 r. i skazano na karę wieloletniego więzienia. Zwolniona dopiero we wrześniu 1958 r!

L. tli 2175 |40 M. I’ . doi» 1«. II. 1945 r.

Rozkaz Nr. 10 Żołnierze Armii Krajowej Okręgu Wileńsko—Nowogródzkiego

Rozkaz nr 10 mjr. Stanisława Heilmana „Wileńczyka” z 18 lutego 1945 r. o rozwiązaniu AK na Wileńszczyźnie.

Na podalawie dekretu Pana Prezydentu Rzeczypospolitej Polskiej i rożkami wykoaawczego Komendanta SU Zbrojnych w Kraju rozwiązuję od­ działy Armii Krajwej w podległym mi Okręgu Wileńsko—Nowogródzkim i polecam dowódcom wseystkicn szczebli podać ten rozkaz do wykonania w podporządkowanych sobie oddziałach. Ż o ł n i e r z e ! Nie wytrąciła Was z równowagi klęska, jakiej był Si­ cie świadkami w 1939 roku Honor i obowiązek kazał Wam, po utracie nie­ podległości. wejść w podziemne szeregi Armii Krajowej, powstałej na roz­ kaz Rządu Poskiego do walki z nawałą teutońską. Spełniliście (johrze swój obowiązek. Świadkami są mogiły żołnierzy polskich, rozsiane po Ziemi Wi­ leńskiej i Nowogródzkiej, dokumentujące wymową krwi, że ziemie te są polskie, gdyż walczył i ginął na nich syn tej ziemi — żołnierz Polskiej Ar­ mii Krajowej Byliście jednocześnie (ym znakiem widomym, oraz sumieniem na rud ¡¡.świadczącym przed światem, że POLSKA choć w podziemiach, ala żyje. I koronowaniem czynów Waszych w tym okresie czasu byia walka o prastary bastion polskości na północno—wsc.i-.oduich rubieżach Rzeczypo­ spolitej — o Wilno, w memencie wkraczania nu te tereny Armii Czerwone-. Z podziwem patrzylu wówczas na Was Polska cała. świat cały. Tego boha­ terskiego mon enlu nie zapomni Wam nigdy OJCZYZNA. Żołnierze Armii Krajowej Okręgu Wileńsko—Nowogródzkiego. W tym pożegnalnym z Wami rozkazie dziękuję Wam w imieniu OJCZYZNY za krew przelaną przez Was o JEJ byt, za W usze rany, za tułaczkę i poniewierkę, za cierpienia w kazamatach, lochach więzień i na zesłaniu, za ból tyBięcy Waszych matek. żon. ojców, braci i Bióatr. Teraz, każdy z Was jest swym własnym dowódcą. Dotychczasowy Wasz hart ducha. Wasza postawa i Wasz niesplnmionv ho-or każą mi przypusz­ czać. że i nadal będziecie wiernymi synami OJCZYZNY że me omamią Wat złudne ogniki tych czy innych przyrzeczeń, że gdziekolwiek będziecie, gdy zaidzie tego potrzeba, każdy z-Was śmiało i otwarcie oświadczy. Ze żąda. by jeno strony rodzinne pozostały przy w o l n e j i naprawdę a i e z a w i s ł a j P o ls c e , że w postępowaniu Waszym drogowskazem będzie Wam zawsze — prawdziwe dobro Polski — i te wytrwacie w tym aż do końca. Przestaliś­ cie być ed tego momentu żołnierzami Armii Krajowej, ale pamiętajcie, że nie przestaliście być ż o ł n i e r z a m i O j C Z Y Z N Y . Niech żyje prawdziwie wolna i prawdziwie niepodległa fOLSKAl!!

Ia RMIA KRAJOWA NA WILEŃSZCZYŹNIE PO LIPCU 1944 R.

Por. Wacław Walicki „Tesaro”, zastępca Komendanta Okręgu od sierpnia 1945 do czerwca 1948 r. Był jednym z bliższych współpracowników Józefa Grzesiaka-Czarnego. Jako harcmistrz, także i on pole­ gał na harcerzach „czarnej trzynastki”, dlatego tak wielu z nich zaangażowanych było w działalność Okręgu Wileńskiego aż do samego końca. Aresztowany w 1948 r. i skazany na karę śmierci, zamordowany 22 grudnia 1949 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie.

Por. Kazimierz Pietraszkiewicz „Konrad”, kwatermistrz Komendy Okręgu Wileńskiego od stycznia 1944 do czerwca 1948 r. Niezmiernie rozsądnie gospodarował zasobami finansowymi Okręgu. To dzięki niemu KO podjęła decyzję o samofinansowaniu się w wyniku podjęcia pracy zarobkowej przez żołnierzy i oficerów Okręgu. Aresztowany w 1948 r, skazany na karę wieloletniego więzienia. Zwolniony w 1956 r.

Por. Zygmunt Szymanowski „Bez” (zdjęcie wykonane po aresztowaniu w MBP w Warszawie w lipcu 1948 r.), szef siatki wywiadowczej „Krzysztofa” i członek KO Wileńskiego do czerwca 1948 r. W ramach Okręgu Wileńskiego utworzył sieć wywiadowczą, której zadaniem było przekazywanie na Zachód danych informacyjnych 0 nastrojach w Polsce, zmianach w gospodarce, a przede wszystkim o możliwości rozpoczęcia ofensywy przez Armię Czerwoną i je j „sojuszniczki” na Zachód. Meldunki zbierane przez jego podwładnych cechowały szczegółowość 1 „świeżość” materiału. Aresztowany w czerwcu 1948 r., skazany no karę śmierci i zamordowany 31 maja 1950 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie.

37

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Waldemar Butkiewicz „Roland”, wykonawca wyroku na Teodorze Bujnickim, kierowniku działu kulturalnego Związku Patriotów Polskich (ZPP). Jako członek Oddziału Specjalnego przy Garnizonie miasta Wilna był wspólwykonawcą akcji „Modrzew ” (jej celem była likwidacja dwunastu najaktywniejszych działaczy wileńskiego oddziału ZPP. Akcja miała pokazać społeczeństwu polskiemu, iż organizacja ta mimo posługiwania się nazwą ze słowem „Polska”, była wroga polskiej racji stanu). Po ewakuacji do Białegostoku w kwietniu 1945 r. uczestniczył w innej akcji likwidacyjnej, której celem był oficer UB (dawny partyzant wileński, wyłapujący znanych mu kolegów z podziemia wprost z transportów repatriacyjnych). Zginął podczas odwrotu po wykonaniu tej akcji.

Grupa oficerów i żołnierzy Okręgu Wileńskiego (zdjęcie wykonane w Bydgoszczy w maju 1945 r.). W tylnym rzędzie stoją od lewej: Stanisław Szostak „Jandzin”, por. Henryk Borowski „Trzmiel”, Witold Milwid „T-5”, por. Jerzy Łoziński „Jerzy”, żona Jerzego Łozińskiego, NN. W drugim rzędzie od lewej: NN, por. Zygmunt Augustowski „Hubert”, żona Wacława Subortowicza, por. Wiktor Kuczyński „Wiktor”, NN. W pierwszym rzędzie od lewej: ppor. Wacław Subortowicz „Hanusz”, żona Wiktora Kuczyńskiego, NN. Z przodu siedzi Stanisław Kuczyński, syn Wiktora.

ARMIA KRAJOWA HA WILEŃSZCZYŹNIE PO LIPCU 1944 R.

List mjr. Józefa Czapskiego do płk. Wincentego Bąkiewicza informujący m.in. o przyjeździe do Paryża „Pohoreckiego” i „Zbyszka” w lutym 1947 r. (dołączony był do niego list Olechnowicza).

wiisHWsrmj' fcditvesBeiNo oejyright PolisMreliluteand

StoreSaMu»»

W l Q j& L

% „

1 0 .1 1 .4 7

Di'ogi Wicku Po p i e r w s z e chci?-lJw Cie zawiadomić zc Tv/oja b i b l i o t e k a j e s t w pełnym porz ą d k u . P i s z e Ci o tom bo s ł y s z a ł e m ze s i e o n ia n i e p o k o i s z . Hic a b s o l u t n i e j e j n i e g r o z i ł o . Sa dw ie spraw y k t ó r e c h c i a ł e m z Tobą r u s z y ć . Po p ie r w s z e ’b y ł u tonie Janek i dałem mu s s e s c t y s . Od tego c. n i e s t a w i ł s i e j u z do ranie w i e i e j T”ń i e wiem Gzy n i e j . s t może j u z z C i e M e . Druga sprawa, j e s t tarci z i e j poważna. K ie d y ś t y ł o s t a t n i r c z u m nie, obuĄ ales s i e ze d o t y c h c z a s Twoja duża w a liz k a z ITicy n ie zout? o d e s ł a n a . Iłowi l e s nawet ze gotow j e s t e s z a p ł a ć i c j e j pr zewó z aby n i c z a la tam w s z a t n i g d z i e mogą j a u k r a ś ć . Z a c h o d z i p o t r z e b a natychmias wykonać Twoje z a c z e n i e , tak ze n i e mogę c z e k a c na wiadomość od C i e b i i sam z m oich p i e n i ę d z y sprawę te z a ł a t w i ę . Z r e s z t ą , cen a przewozu w w ła ś n ie t o c o s omawiał z Z i e l i c k i a w iec 40 do 50 f r . Czy mozesz mi w o l ic bym na t e n rachunek s p r z e d a ł p a rę T w oich k s ią ż e k bo je s t e m laio s t a ć mi za le d w ie na z a p ł a c e n i e h o t e l u a j e s t c o r a z w ie c e j p r z y j a c i ó ł zbankrutowanych k t ó r z y mnie p r o s z ą o p o z y c z k e . U s i l n i e p r o s z ę C ie b ie wskutek tego o r y c h ł a o d p ow ied z. L i s t t e n wysylam razem z l i s t e m do K azim ierza w którym mogą byc i d l a C i e b i e cieikawe w iadom ości. D ołącz p rz y tym j e s z c z e k r o t k i l i s t dwuch Twoich p r z y j a c i ó ł k t ó r z y t y l k o co mnie p r z y j e c h a l i . O g ł o s z ą s i e do mnie za p a r e ^ d n i - pewno i o n i beda s i o o p o z / c z k ® . Uprzedzam ze j u z z h o t e l u c h c ą ranie Wyrzucie bo j e s t n a j s e r d e c z n i e j d ł o ń Twoja scisk am

39

ARMIA KRAJOWA NA NOWOGRÓDCZYŹNIE PO LIPCU 1944 R.

iepowodzenie operacji „Ostra Brama” i rozbrojenie oddziałów Armii Krajowej pod Wilnem w lipcu 1944 r.

N

było prawdziwym ciosem dla Nowogródzkiego Okręgu

AK. Pod Wilnem znalazło się około 6.000 żołnierzy Okręgu „Nów” . Znaczna część z nich została po rozbrojeniu wywieziona do Kaługi, a stamtąd - po odmowie złożenia rosyjskiej przysięgi wojskowej - do obozów w lasach zamoskiewskich. Mobilizacja sił AK do akcji „Burza” ujawniła wobec sowieckiej agentury żoł­ nierzy i terenowych dowódców AK. Ci, którzy uniknęli rozbroje­ nia i powracali obecnie do swych domów, byli poszukiwani przez NKWD. Fakt przynależności do Armii Krajowej traktowany był przez władze sowieckie jako ciężkie przestępstwo. W terenie działały grupy operacyjne NKWD dokonujące aresztowań akow­ ców, członków ich rodzin oraz wszystkich ludzi podejrzanych o sprzyjanie Armii Krajowej. Jednocześnie na terenach anekto­ wanych władze sowieckie bezprawnie ogłosiły pobór ludności (obywateli polskich) do Armii Czerwonej. Ponieważ Polacy, jak też znaczna część Białorusinów, nie zamierzali ginąć w obcym mundurze za obcą sprawę i masowo uchylali się od poboru, byli wyłapywani przez sowieckie grupy operacyjne, tzw. „chapunów” . Jak wynika z sowieckich raportów, z Lidy oraz miast-siedzib rejonów codziennie wyjeżdżały grupy operacyjne NKWD z zada­ niem dokonywania aresztowań i chwytania poborowych. Każda z nich zabijała lub aresztowała od kilku do kilkudziesięciu ludzi. Dochodziło przy tym do doraźnych egzekucji i pacyfikacji, powszechne było strzelanie do uciekających i znęcanie się nad rodzinami osób ukrywających się (np. 22 sierpnia 1944 r. koło Kiukowicz zastrzelono 40 osób, 23 sierpnia w chutorze Kołodziszki - 27 osób, a 7 aresztowano, 11 września w m. Grodzie zastrzelono 14 i aresztowano 11 osób, w dniach 17-29 grudnia na terenie gmin Ejszyszki i Orany aresztowano 360 osób, a 16 zastrzelono, 19 stycznia 1945 r. w rejonie Chlebowców zastrzelono 22 osoby i aresztowano 11, 7 lutego podczas operacji w Puszczy Lipiczańskiej zabito 34 osoby, 441 aresztowano). O skali sowieckiego terroru mogą świadczyć rozmiary operacji przeprowadzonej w dniach 15 marca - 12 kwietnia 1945 r. na terenie dwóch obwodów administracyjnych przez jednostki dwóch dywizji NKWD (zabito wówczas 109 i aresztowano 5.245 osób, przy stracie zaledwie 6 zabitych i 10 rannych funkcjonariuszy NKWD). W takich warunkach na terenie Nowogródczyzny dochodziło do ponownego odtwarzania polskiej pracy niepodległościowej pod nową okupacją sowiecką. Nowym p.o. Komendanta Okręgu mianowany został przez KG AK ppłk cc Maciej Kalenkiewicz „Kotwicz” . Przystąpił do odtwarzania Komendy Okręgu i orga­ nizowania pracy struktur AJK w terenie. Jednak już 21 sierpnial944 r. poległ wraz z 36 podkomendnymi w Surkontach, zaatakowany przez pododdziały 32 zmotoryzowanego pułku strzeleckiego Wojsk Wewnętrznych NKWD. Funkcję p.o. Komendanta Okręgu przejął wówczas dotychczasowy szef sztabu 41

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

- kpt./mjr Stanisław Sędziak „Warta” . Dopiero jemu udało się unormować pracę Okręgu Nowogródek. Odtworzył Komendę Okręgu, uruchomił pracę Oddziału V (łączności), Biura Infor­ macji i Propagandy, nawiązał też stały kontakt z odtworzonymi komendami ośrodków terenowych AK oraz sąsiednimi Okręgami Wilno i Białystok. Niestety już w listopadzie 1944 r. zagrożony aresztowaniem musiał przenieść się na teren sąsiedniego Okręgu AK Białystok. Po nim funkcję p.o. Komendanta sprawował rtm. Jan Skorb „Boiyna” (do kwietnia 1945 r.), następnie zaś ppor. Ludwik Nienartowicz „Mazepa” (do sierpnia 1945 r.). Aresztowania NKWD powodowały jednak straty nie do nadro­ bienia. Bardzo szybko aresztowani zostali oficerowie Komendy Okręgu: I zastępca Komendanta kpt. Władysław Stawowski „Sawa” (zmarł w obozie w 1956 r.), szef sztabu (?) kpt. Stanisław Rybka „Ikar” , „Brożyna” (zamordowany w więzieniu w Lidzie), szef saperów por. Józef Łubikowski „Sybirak” (skazany na karę śmierci), por. Józef Orechwo „Już” (skazany na wieloletnie uwię­ zienie w łagrach), szef BIP Janusz Wroński „Janosik” (skazany na uwięzienie w łagrach). Już 8 września 1944 r. grupa opera­ cyjna NKGB i NKWD zlikwidowała we wsi Zaleskie (pow. Lida)

Ppłk Maciej Kałenkiewicz „Kotwicz”. Jeden

radiostację Komendy Okręgu. Po tej wpadce nie zdołano już odtworzyć łączności taktycznej Okręgu. Łączność Okręgu „Nów” utrzymywana była za pośrednictwem Oddziału V sąsiedniego Okręgu AK Białystok. Zgodnie z rozkazami KG AK Komenda Okręgu dążyła do zde­

z pierwszych partyzantów II wojny światowej - oficer Oddziału Wydzielonego WP mjr.

mobilizowania istniejących jeszcze pozostałości oddziałów par­ tyzanckich AK. Okazało się to jednak niemożliwe, gdyż masowe aresztowania prowadzone przez NKWD powodowały, iż coraz

„Hubala”. Jeden z twórców idei cichociemnych. Po skoku do kraju pracownik Komendy Głównej AK. W Nowogródzkim Okręgu AK dowodził od marca 1944 r. Zgrupowaniem „Nadniemeńskim”. Ciężko ranny 24 czerwca 1944 r. w bitwie z Niemcami pod Dyndyliszkami. Twórca koncepcji operacji „Ostra

większa liczba osób musiała się ukrywać. Nie mając innej możli­ wości przetrwania, ludzie ci łączyli się w zbrojne grupy, stale

Brama”. Po rozbrojeniu oddziałów A K pod

zasilające partyzantkę. Najsilniejsze ośrodki polskiego zorganizowanego oporu pow­

Wilnem mianowany p.o. Komendanta Okręgu Nowogródek. Poległ wraz z 36 podkomendnymi

stały jesienią 1944 r. w powiecie lidzkim. Określane były jako „Zgrupowanie Południe” i „Zgrupowanie Północ” (przez pojęcia te należy rozumieć całość sił konspiracyjnych i partyzanckich AK z danego terenu). Dowodzili nimi doświadczeni dowódcy z okre­ su okupacji niemieckiej: ppor. Czesław Zajączkowski „Ragner” i por. Jan Borysewicz „Krysia” . Podlegające im oddziały wyko­

w bitwie z wojskami NKWD 23 sierpnia 1944 r. pod Surkontami.

nały szereg akcji z zakresu samoobrony przed NKWD, a nawet uderzeń odwetowych i dywersyjnych. M.in. we wrześniu 1944 r. w odwet za zbrodnie popełniane przez Sowietów na ludności wykonały dwie duże operacje dywersyjne (oddziały „Zgrupowa­ nia Południe” przeprowadziły 12 dywersji na kolei, oddziały zaś „Zgrupowania Północ” zniszczyły 9 mostów). Na terenie „Zgru­ powania Południe” operowały następujące oddziały partyzanc­ kie: oddział dowodzony osobiście przez ppor. „Ragnera” , oddziały ppor. Józefa Jagielskiego „Piona” i kpr. Witolda Hładkiego „Gila” , grupa sierż. Wacława Pawłowskiego „Zawiei” oraz pat­ role plut. Tadeusza Orwida „Kuby” , sierż. Witolda Skawińskiego „Kuny” i NN „Karasia” . Na terenie „Zgrupowania Północ” działały: osobista drużyna przyboczna por. „Krysi” , oddziały i grupy ppor. Czesława Stankiewicza „Komara” , ppor. Józefa Chiniewicza „Groma” , ppor. Czesława Stecewicza „Śmiałego” , plut. Michała Tetiańca „Myśliwego” , kpr. W. Więckiewicza „Zemsty” , kpr. Adama Łoszakiewicza „Iskry” , kpr. Ryszarda 42

ARMIA KRAJOWA NA NOWOGRÓDCZYŹNIE PO LIPCU 1944 R.

Kiersnowskiego „Puchacza” , kpr. Józefa Zarzyckiego

„Piętki”

i kpr. Michała Nawrockiego „Wrzosa” , NN „Hajduka” , NN „Filara” , NN „Poręby” . W powiecie szczuczyńskim operowały oddziały kpr. Weremowicza „Kuny” , sierż. Bolesława Koleśnika „Smoka” , Stanisława Rytkowskiego „Wodnego” i Bronisława Mickiewicza „Niedźwie­ dzia” , w ośrodku Iwje-Juraciszki grupy Huleckiego „Wiatra”, Antoniego Dona „Jaskółki” , ppor. Jana Wasiewicza „Lwa” , ppor. Józefa Sylwanowicza „Listka” , pchor. Eryka Barcza „Eryka” , kpr. Bolesława Zabłockiego „Oczka” , Józefa Ussa „Śmigła”, a przede wszystkim 1 Oddział Samoobrony Czynnej Ziemi Wileńskiej ppor. Hieronima Piotrowskiego „Jura” . W powiecie baranowickim i nieświeskim działały oddziały sierż. Czesława Rymaszewskiego „Nagana” , plut. Jana Kancelarczyka „Skiby” , sierż. Michała Modzelewskiego „Miszki”, plut. „Obiego” . Za jednego ze swych głównych przeciwników władze sowieckie uznały ppor. „Ragnera” i podległe mu siły Zgrupowania Kpt. Władysław Stawowski „Sawa”. Oficer KOP, uczestnik wojny obronnej w 1939 r. Początkowo w konspiracji na terenie Wilna, następnie w Komendzie Nowogródzkiego Okręgu AK, gdzie pełnił funkcję szefa Oddziału I (organizacyjnego). Jeden z organizatorów struktur terenowych AK na Nowogródczyźnie.

„Południe” . Podjęto przeciw niemu zmasowane operacje WW NKWD. Już 29 września 1944 r. pododdział 265 p. strz. WW NKWD zlikwidował patrol „Karasia” , 27 października grupa operacyjna NKWD rozbiła pod Szejbakami k. Żołudka patrol plut. W. Grabowskiego „Żyda” , także w końcu października i początkach listopada rozbite zostały oddziały „Gila” i „Piona”

Po lipcu 1944 r. zastępca Komendanta Okręgu.

operujące na południowym brzegu Niemna w rejonie Rudy. W dniach 7-9 listopada 1944 r. NKWD zdołało rozbić Komendę Ośrodka Nowogródek „Klara” , aresztując większość kadry

Aresztowany jesiem ą 1944 r. przez NKWD,

dowódczej. Ppor. „Ragner” kilkakrotnie zdołał przebić się przez

skazany na wieloletnie uwięzienie w łagrach. Zmarł 22 lipca 1955 r. w Kazachstanie.

sowieckie obławy, jednak 3 grudnia 1944 r. został osaczony przez NKWD w rejonie chutoru Jeremicze. Sowieci rzucili do akcji przeciw jego oddziałowi, liczącemu niespełna 30 ludzi, ponad 1.400 funkcjonariuszy NKWD (wspieranych nawet przez 3 czołgi). Ppor. „Ragner” wraz z 4 podkomendnymi poległ, 3 rannych dos­

Ppłk Stanisław Sędziak „Warta”, cicho­ ciemny (skok w nocy z 3 na 4 września 1942 r.), od końca 1942 r. szef sztabu Okręgu Nowo­ gródzkiego AK. Odznaczony Krzyżem Orderu Virtuti Militań V kl. Od 21 sierpnia do końca października 1944 r. Komendant Okręgu Nowogródzkiego AK. W grudniu 1944 r. prze­ dostał się do Białegostoku. Od lutego 1945 r. w AKO na Bialostocczyźnie. Od marca 1945 r. szef sztabu Okręgu Białystok, a od sierpnia 1945 r. dowódca Okręgu Białystok. Od września 1945 r. w szeregach WiN, zastępca prezesa III Zarządu Głównego - ppłk. Wincentego

tało się w ręce Sowietów. Oddział w uszczuplonym składzie zdołał się przebić i komendę nad nim przejął adiutant „Ragnera”, sierż. Anatoł Urbanowicz „Laluś” . Nieco dłużej zdołał utrzymać się w terenie por. „Krysia”, przy czym wykonał sporo udanych akcji przeciw NKWD. Jednak i on zginął już 21 stycznia 1945 r., gdy pod Kowalkami wpadł w zasa­ dzkę grupy 105 pułku pogranicznego NKWD. Kolejnym obiektem działań NKWD stały się oddziały AK, kryjące się w Puszczy Rudnickiej. W dniach 6-7 stycznia 1945 r. znaczne siły NKWD zaatakowały oddziały „Komara” , „Myś­ liwego” i „Zemsty” (poległo nie mniej niż 31 partyzantów). Oddziały te zdołały wyrwać się z okrążenia i kontynuowały działalność. Jednak w marcu 1945 r. prowokacyjna grupa NKWD zlikwidowała „Komara” i 18 jego żołnierzy na kwaterach w zaścianku Okolica. W dniu 29 stycznia 1945 r. siły trzech pułków NKWD rozbiły

Kwiecińskiego do spraw organizacyjno-wojskowych. Aresztowany przez UB 4 stycznia 1947 r. i skazany na karę śmierci, następnie zamienioną na karę dożywotniego więzienia.

pod Koreliczami przedzierające się „do Polski” oddziały rtm. „Groma” i por. „Tumrego” , „Tura” (poległo 89 partyzantów, 25 dostało się do niewoli, w terenie aresztowano 200 osób). Jesienią 1944 r. i wiosną 1945 r. w pomniejszych starciach

Zwolniony 29 kwietnia 1957 r.

rozbite zostały przez NKWD oddziały i grupy „Smoka” (27 grudnia 1944 r. pod Kamionką), „Listka” (6 stycznia 1945 r. 43

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

w Narwieliszkach), „Wiatra” (w lutym 1945 r.), „Kuny” (20 lutego 1945 r. w Pieckowcach) „Jaskółki” (w marcu 1945 r.) i „Iskry” (24 maja 1945 r. pod Dajnowem). Wiosną 1945 r. na rozkaz Komendy Wileńskiej rtm. „Boryna”, a następnie ppor. „Miedzianka” przystąpili do demobilizacji struktur AK na Nowogródczyźnie oraz przerzutu żołnierzy AK „za linię Curzona” . Przerzucanie akowców „do Polski” trwało do listopada 1945 r. Na ogół do organizowania tej operacji wykorzystywano „wtyczki” AK w Państwowym Urzędzie Repa­ triacyjnym. Rozwiązane zostały oddziały „Puchacza” , „Piętki” , „Myśliwego”, „Filara” , „Poręby” , „Oczka” , „Śmigla”, „Nagana” , „Skiby” , „Lwa” , „Obiego” , ich żołnierze zaś w większości wyjechali na zachód w transportach repatriacyjnych. Kilka oddziałów, skupiających ludzi całkowicie zdekonspirowanych i poszukiwanych przez NKWD, przechodziło za linię Curzona z bronią w ręku (były to m.in. oddziały „Lalusia” , „Śmiałego” , „Zuka” i część grupy „Niedźwiedzia” ). Przejście połączonych oddziałów „Lalusia” , „M aroczego” , „Jurka” i „Pioruna” zakończyło się 28 lipca 1945 r. bitwą pod Kraśnianami - już po „polskiej” stronie granicy (partyzanci stracili 12 zabi­ tych i 4 jeńców). Należy zaznaczyć, że znaczna część nowogródz­ kich akowców, która przeszła na teren „Polski lubelskiej” , kon­ tynuowała działalność niepodległościową w strukturach AK-WiN. Kresowi akowcy odegrali szczególnie znaczącą rolę na terenie Białostocczyzny. W sierpniu 1945 r. wyjechał na zachód ppor. „Miedzianka” , a także pozostałości kadry dowódczej Nowogródzkiego Okręgu AK. Działalność Komendy Nowogródzkiego Okręgu AK została

Kpł. pilot Stanisław Rybka „Brożyna”, „Ikar”. Oficer 5 pułku lotniczego w Lidzie i 2 pułku lotniczego w Krakowie. Uczestnik wojny obronnej w 1939 r., zestrzelony pod Równem (ciężko kontuzjowany). W Nowogródzkim Okręgu A K szef referatu lotniczego. Po lipcu 1944 r. odgrywał poważna rolę w pracy odtworzonej Komendy Okręgu (szef sztabu i prawdopodobnie II zastępca

wówczas zakończona. Jednak na Nowogródczyźnie pozostała nadal znaczna liczba

Komendanta Okręgu). Aresztowany jesienią

żołnierzy AK, a także cale fragmenty struktur terenowych

i zamordowany na dziedzińcu więzienia

(placówki) i grupy zbrojne. Różne były powody, które sprawiły, że ludzie ci pozostali na Ziemiach Utraconych. Część z nich wierzyła, że alianci nie pozwolą, by ZSRS anektował ziemie pol­ skie i że zaistniała sytuacja polityczna ma charakter czasowy, że

w Lidzie.

uda się ją przetrwać. Inni świadomie podjęli decyzję pozostania na Kresach i kontynuowania działalności niepodległościowej, jeszcze inni po prostu nie mieli możliwości wyjazdu w ramach akcji repatriacyjnej. Większość z nich wywodziła się z ludności wiejskiej - chłopów i drobnej szlachty zaściankowej. Najpoważniejszym ośrodkiem koordynującym działalność pol­ skiego podziemia na Nowogródczyźnie w latach 1945-1949 był Obwód Szczuczyn-Lida (Obwód nr 49/76) dowodzony przez ppor. Anatola Radziwonika „Olecha” , „Mruka”, „Ojca” , „Starego” . Aczkolwiek pozbawiony łączności z centrami polskiej działal­ ności niepodległościowej w Polsce (WiN) utrzymywał kontakt z poakowskimi strukturami w powiecie grodzieńskim (zgru­ powanie ppor. Mieczysława Niedzińskiego „Niemna” , „Mena” , „Rena” ) i powiecie wołkowyskim (oddział Chwieduka „Cietrzewia”). Ppor. „Olech” , harcerz, nauczyciel wiejski z Iszczołnian, w okresie okupacji niemieckiej był dowódcą plutonu w VII batalionie 77 pp AK. Stworzył silną sieć placówek kon­ spiracyjnych na terenie powiatu szczuczyńskiego i lidzkiego. Jego zastępcą był sierż. Paweł Klukiewicz „Irena” .

44

1944 r. przez NKWD, skazany na karę śmierci

Rtm. Jan Skorb „Boryna”, od stycznia do marca 1945 r. p.o. Komendanta Okręgu Nowogródzkiego AK.

ARMIA KRAJOWA NA NOWOGRÓDCZYŹNIE PO LIPCU 1944 R.

Oprócz sił znajdujących się w konspiracji ppor. „Olechowi” podlegało kilka oddziałów i grup partyzanckich (sierż. „Ireny” , ppor. Witolda Maleńczyka „Cygana” , Wacława Szwarobowicza „Kiepury” , NN „Petera”, Leona Łapota „Magika” ). Prowadziły one działania z zakresu samoobrony przed NKWD, likwidowały konfidentów, funkcjonariuszy NKWD i szczególnie szkodliwych przedstawicieli aparatu administracyjno-partyjnego, niszczyły dokumentację sielsowietów, zwalczały pierwsze próby kolekty­ wizacji wsi kresowej paląc kołchozy i rozbijając posterunki ochronne. Także poszczególne placówki terenowe w miarę pot­ rzeby mobilizowały do akcji własne patrole bojowe. Oddziały ppor. „Olecha” cieszyły się silnym poparciem kre­ sowej ludności. Dzięki jej pomocy utrzymały się w terenie do 1949 r. W marcu 1949 r. w zasadzce NKWD poległ ppor. „Cygan” i rozbita została grupa „Petera” . Jeszcze w końcu kwietnia ppor. „Olech” zdołał przebić się przez obławę NKWD nad Lebiodą kolo Stankiewicz. Jednak już 12 maja 1949 r. zginął wraz z oddziałem przybocznym, okrążony przez NKWD w sile pułku pod Raczkowszczyzną. Grupa „Kiepury” zdołała się utrzymać do 1951 r., jednak śmierć ppor. „Olecha” zamyka okres zorganizowanego polskiego oporu na Nowogródczyźnie. Oprócz oddziału Olecha w powiecie lidzkim działały w latach 1945-1948 głośne oddziały partyzanckie Michała Durysa i Jana Bukatki, zaś w rejonie Iwja, Juraciszek i Wołożyna oddział Bolesława Jurgiela „Jelenia” (tzw. „Jurgielewcy” ) oraz grupa Zenona Zabrodzkiego. Durys poległ 13 lipca 1947 r. w walce z NKWD w Wielkim Siole (pow. Lida), oddział Bukatki został rozbity 28 marca 1948 r. w Domejkach (Bukatko poległ), Jurgiel zginął w 1950 r. koło Bakszt. Zabrodzki został rozbity przez NKWD jeszcze w końcu 1949 r. W latach 1949-1951 utrzymywała się w rejonie Wołożyna i Iwieńca grupa Radiuka i Szydłowskiego. W latach 1949-1953 na Nowogródczyźnie działały jeszcze małe polskie grupki partyzanckie oraz pojedynczy partyzanci wałczący na własną rękę

z systemem

komunistycznym

(określani w dokumentach rosyjskich jako „terroristy adinoczki” ). Najsłynniejszymi przedstawicielami tych ostatnich partyzantów Ziemi Nowogródzkiej byli Puchalski z Klukowicz i Hiyniewicz „Bogdan” ze wsi Jodki (w okresie okupacji niemieckiej partyzant IV/77 pp AK „Ragnera” ). Hryniewicz zasłynął z likwidacji wielu funkcjonariuszy NKWD i ich współpracowników. Jego słynnym wyczynem było wystrzelanie Z prawej: por. Józef Orechwo „Już”.

„zastawy” (zasadzki) NKWD w sierpniu 1953 r. na drodze pod Berdówką (zabił 4 funkcjonariuszy NKWD, w tym kapitana).

Szef łączności Nowogródzkiego Okręgu AK. Aresztowany przez grupę operacyjną NKGB i NKWD 7 września 1944 r. podczas wpadki

Wpadł w ręce Sowietów w wyniku zdrady jesienią 1953 r. (wywie­ ziony do Grodna - zaginął bez śladu). Wraz z jego ujęciem gaśnie polski zbrojny opór wobec władz ZSRS na Ziemi Nowogródzkiej.

radiostacji Komendy Okręgu we wsi Zaleskie, ranny podczas próby ucieczki. Skazany na wieloletnie uwięzienie w łagrach.

45

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Ppor. Ludwik Nienartowicz „Mazepa”, „Miedzianka”. Przedwojenny prawnik. W Nowogródzkim Okręgu A K pełnił różne funkcje (Komendant Obwodu Nowogródek, szef żan darmerii IV batalionu 77 pp AK, oficer do zadań specjalnych). Po lipcu 1944 r. oficer w sztabie por. J. Borysewicza „K rysi”, po jego śmierci Komendant Zgrupowania „Północ” i Obwodu Lida. W okresie kwiecień-sierpień 1945 r. ostatni p.o. Komendanta Nowogródzkiego Okręgu AK i organizator demobilizacji aktywów AK na Ziemi Nowogródzkiej. Z prawej strony: Małgorza ta Kowrygo „Małgorzata”. Osadniczka wojskowa w pow. Lidzkim (peowiaczka). Szefowa łączniczek w IV batalionie 77pp AK. Jej syn poległ w walce z Niemcami jako żołnierz tego oddziału w październiku 1943 r. Po lipcu 1944 r. aresztowana przez NKWD, brak informacji o dalszych losach.

Por. Jan Borysewicz „Krysia”, „Mściciel”. Uczestnik wojny w 1939 r. Dowódca oddziału partyzanckiego nr 314, na bazie którego powstał II batalion 77 pp AK. Zaczynał partyzantkę z 7 ludźmi, po roku miał w swym batalionie 650 świetnie uzbrojonych żołnierzy. Niezwykle popularny wśród ludności i partyzantów AK, odnotował na swym koncie szereg udanych działań bojowych przeciw niemieckim siłom okupacyjnym. Od maja 1944 r. komendant Zgrupowania „Północ” (II i VI77 pp AK). Po lipcu 1944 r. kontynuował działalność niepodległościową na Ziemi Nowogródzkiej. Poległ 21 stycznia 1945 r. pod Kowalkami w zasadzce grupy operacyjnej 105 pułku pogranicznego NKWD. Ciało słynnego dowódcy partyzanckiego Rosjanie obwozili po wsiach i miasteczkach Ziemi Lidzkiej (m.in. wystawili j e na pokaz na rynku w Naczy). Nie wiadomo, gdzie go pochowano.



Bielica nad Niemnem. Wśród dziewcząt por. Czesław Zajączkowski „Ragner”. W głębi z lewej: plut. Stanisław Tobota „Ojciec”, śmiertelnie ranny 3 grudnia 1944 r. w walce z NKWD w okolicach Niecieczy nad Niemnem.

Ppor. Czesław Stecewicz „Śmiały”. Oficer V batalionu 77 pp AK. Po lipcu 1944 r. jako podkomendny por. „K rysi” dowodził oddziałem partyzanckim operującym w północnej części powiatu lidzkiego, na pograniczu LSRS i BSRS. W czerwcu 1945 r. przeprowadził oddział przez granicę „do Polski ”, docierając na teren Puszczy Augustowskiej, gdzie przetrwał słynną obławę w lipcu 1945 r. 47

Oddział partyzancki sierż. Władysława Janczewskiego „Lalusia” w kwietniu 1945 r. pod Wersoczką. W rzędzie górnym od lewej: NN „Mur”, Franciszek Romanowski „Rosa”, Kazimierz Kredyk „K lin”, Stanisław Krukowski „M lo t” (zginął 7 maja 1945 r. w walce z grupą operacyjną NKWD), Janina Martun-Litwinowicz „Kroszka”, Jan Wilbik „Wolny”, sierż. Władysław Janczewski „Laluś” (dowódca oddziału), Stanisław Ochnat „Bąk”, Władysław Junda „Niedźwiedź”, Leokadia Nosewicz-Bojanowska „Nieznana” (z książką w ręku), Jan Daglis „Guzik”. W rzędzie dolnym od lewej: Marian Łuszkiewicz „Kmicic”, Aleksander Szabliński „Szaruga”, Jan Grzywacz „Komar”, Antoni Matulewicz „D ąb”, Jan Michniewicz „Skowronek”, Józef Paczkowski „Pająk”. Po śmierci por. „K rysi” sierż. „L aluś” objął dowództwo nad jego oddziałem przybocznym. Stoczył wiele walk z NKWD. W lipcu 1945 r. przeprowadził połączone 4 grupy partyzanckie A K (swój własny oddział oraz wileńskie grupy „Pioruna”, „Maroczego” i „Jurka”) z Puszczy Rudnickiej „do Polski”. Już na terenie Polski został zaatakowany 28 lipca 1945 r. pod Kraśnianami przez połączone siły NKWD, UB i KBW z Sokółki. Poległo wówczas 12 partyzantów, zaś 4 wpadło w ręce Sowietów i UB.

48

¡ARMIA KRAJOWA NA NOWOGRÓDCZYŹNIE PO LIPCU 1944 R.

Kwiecień 1945 r. Oddział sierż. Władysława Janczewskiego „Lalusia”, Wojdagi koto Koleśnik. W rzędzie górnym od lewej: Witold Ambroziewicz, Jan Pisarczyk „Wyrwa”, NN „Wulkan”, Janina Martun-Litwinowicz „Kroszka", Witold Szalewicz „Szczur”, Antoni Matulewicz „Dąb”, Jan Daglis „Guzik”. W rzędzie środkowym od lewej: Franciszek Romanowski „Rosa”, Władysław Junda „Niedźwiedź”, Aleksander Szabliński „Szaruga”, Stanisław Ochnat „Bąk”, Józef Paczkowski „Pająk”. Leżą: Marian Łuszkiewicz „Kmicic”, Leokadia Nosewicz-Bojanowska „Nieznana”, Jan Grzywacz „Komar” (zginął 7 maja 1945 r. w walce z grupą operacyjną NKWD).

Kwiecień 1945 r. Od lewej: Marian Łuszkiewicz „Kmicic”, Janina Martun-Litwinowicz „Kroszka ”. Na wznak leży Jan Grzywacz „Komar”. 49

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Kwiecień 1945 r. Od lewej: Witold Szalewicz „Szczur”, Kazimierz Kredyk „Klin ”, sierż. Władysław Janczewski „Laluś”, dowódca oddziału.

Wersoka koło Koleśnik. Kwiecień 1945 r. Od lewej: Stanisław Krukowski „M łot”, Jan Grzywacz „Komar”. Obaj zginęli 7 maja 1945 r. w Wersoce pod Wojdagami, w walce stoczonej przez oddział sierż. Władysława Janczewskiego „Lalusia” z grupą operacyjną NKWD.

ARMIA KRAJOWA NA NOWOGRÓDCZYŹNIE PO LIPCU 1944 R.

Kwiecień 1945 r. Partyzanci oddziału „Kryhi” i „Lalusia”, uczestnicy przemarszu „do Polski” i bitwy pod Kraśnianami. Z lewej od góry: Marian Łunkiewicz „ Kmicic”, Leokadia Nosewicz-Bojanowska „Nieznana ”, NN, Witold Szalewicz „Szczur”. i

I

l

i Kwiecień 1945 r. Od lewej: Stanisław

I i L

Ochnat „Bąk ”, Jan Michniewicz „Skowronek”, Kazimierz Kredyk „K lin”.

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Kwiecień 1945 r. Oddział sień. „Lalusia”. W dolnym rzędzie: Stanisław Krukowski „M łot” i Jan Grzywacz „Komar” (zginęli 7 maja 1945 r. w walce z NKWD w Wersoce pod Wojdagami).

Ppor. Czesław Zajączkowski „Ragner”. Przedwojenny urzędnik z Lidy, podchorąży rezerwy łączności. W konspiracji szef łączności Obwodu Lida. Od kwietnia 1943 r. organizator i dowódca oddziału nr 312, a następnie N batalionu 77 pp AK. Był to najliczniejszy oddział partyzancki Okręgu Nowogródek. Walczył zarówno z Niemcami, ja k i z partyzantką sowiecką, powstrzymując je j napór na linii Niemna. Odznaczony Krzyżem Wirtuti Militari. Po lipcu 1944 r. dowód­ ca konspiracyjnego Zgrupowania „Południe”, zaciekle zwal­ czany przez NKWD. Poległ 3 grudnia 1944 r. wraz z kilkoma podkomendnymi pod chutorem Jeremicze koło Niecieczy, okrążony przez ponad 1.400 funkcjonariuszy NKWD. Miejsce jego pochówku do dziś pozostaje nieznane.

52

ARMIA KRAJOWA NA NOWOGRÓDCZYŹNIE PO LIPCU 1944 R.

Kpr. Leon Zajączkowski „Drzewica”, brat ppor, „Ragnera”. Harcerz, dowódca drużyny w IV ii7 pp AK. Poległ wraz z ppor. „Ragnerem” 3 grudnia 1945 r.

Ppor. Józef Jagielski „Pion”. Dowódca kompanii IV batalionu 17 pp AlK. Po lipcu dowodził oddziałem partyzanckim operującym na lewym brzegu Niemna w powiatach Licla i Nowogródek. Poległ w listopadzie 1944 r. osaczony przez NKWD na drodze pod Brzozówką.

Z lewej: plut. Stanisław Tobota „Ojciec”. Osadnik wojskowy z okolic Niecieczy. Jeden z pierszych konspiratorów i partyzantów na terenie gminy Bielica pow. Lida, Kwatermistrz IV batalionu 77 pp AK. Poległ 3 grudnia 1944 r. wraz z ppor. „Ragnerem”.

53

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Ppor. Włodzimierz Citowicki „Mewa ”. Urodzony w Harbinie na Dalekim Wschodzie. W IV batalionie 77 pp A K dowódca kompanii broni ciężkiej. Po lipcu 1944 r. walczył wraz z ppor. „Ragnerem”. Ciężko ranny w walce z NKWD pod chutorem Szejbaki gm. Zołudek 21 października 1944 r. Skazany na karę śmierci, zamienioną na 25 lat uwięzienia w łagrach.

Por. Jerzy Bakłażec „Pazurkiewicz”, dowódca 5 kompanii w IV bat. 77 pp AK dowodzonym przez Czesława Zajączkowskiego „Ragnera”. Po wkroczeniu Sowietów pozostał w konspiracji. W listopadzie 1944 r. został otoczony przez grupę operacyjną NKWD w Klubowiczach (powiat Lida). Aresztowany i poddany okrutnemu śledztwu, następnie powieszony w publicznej egzekucji w Lidzie

Oficerowie IV batalionu 77pp AK: ppor. Wojciech Słypula

w lutym 1945 r.

„Bartek” (zastrzelony przez Sowietów 22 lipca 1944 r. w Puszczy Rudnickiej) i ppor. Jerzy Bakłażec „Pazurkiewicz” (ujęty przez NKWD w listopadzie 1944 r., powieszony w publicznej egzekucji w Lidzie w lutym 1945 r.j. 54

ARMIA KRAJOWA NA NOWOGRÓDCZYŹNIE PO LIPCU 1944 R.

Ppor. cz. w. Kazimierz Murowicki „Narcyz”. Komendant Ppor, Władysław Mickiewicz „Wnim”, saper 77 pp AK. Po wejściu Sowietów dowódca kompanii konspiracyjnej „Grab”, działającej w rejonie Trokieli, Gieranowa, Sudrog i Lipniszek. Aresztowany przez NKWD 19 października 1944 r. i powieszony w publicznej egzekucji w Trokielach,

Ośrodka „H art” obejmującego tereny pogranicza powiatu baranowickiego i Polesia, dowódca oddziału partyzanckiego krypt. „Hanka”. Szef żandarmerii w zgrupowaniu mjr. „Kotwiczą”. Po lipcu 1944 r. kontynuował działalność niepodległościową w rejonie Baranowicz i Nieświeża. Po ewakuowaniu aktywów organizacyjnych wyjechał „do Polski” w lecie 1945 r.

prawdopodobnie 6 lutego 1945 r.

Kpł. Józef Wierzbicki „Józef”, inspektor baranowicki AK. Po wykonaniu akcji „Burza” ujawnił się wobec Armii Wacław Brylew ski „M u ch a ”, partyzant oddziału „Ragnera”, ujęty przez NKWD 3 grudnia 1944 r. Skazany na wieloletnie uwięzienie w lagrach.

Czerwonej w Nowej Myszy pod Baranowiczami, gdzie miała miejsce koncentracja oddziałów AK. Aresztowany podczas rozmów z dowództwem sowieckim w Baranowiczach. Zaginął bez wieści, prawdopodobnie zastrzelony we wrześniu 1944 r. podczas próby ucieczki z konwoju do Mińska. 55

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Z prawej stoi sierz. Czesław Rymaszewski „Nagan”. Żołnierz Ośrodka „H art”, a następnie IV batalionu 7 7 pp AK. Całą jego rodzinę wymordowali Niemcy. Po lipcu 1944 r. dowódca oddziału partyzanckiego działającego w powiecie baranowickim i nieświeskim do końca lat czterdziestych. Zaginął. Eleonora Kolendo-Cichocka „Teresa”. Łączniczka, uczestniczyła w boju z NKWD pod Surkontami. Więziona przez 11 lat w łagrach syberyjskich.

Ppor. Jerzy Wyszomirski „Wroński”, oficer III/77 pp AK-UBK. Po katastrofie Operacji Wileńskiej kontynuował działalność niepodległościową na terenie lewobrzeżnej Warszawy. Był redaktorem pisma konspira­ cyjnego „Alarm ”. Ujęty przez NKWD, skazany na karę śmierci przez Wojskowy Sąd Garnizonowy w Warszawie i zamordowany w styczniu 1945 r.

ARMIA KRAJOWA NA NOWOGRÓDCZYŹNIE PO LIPCU 1944 R.

Oddział partyzancki plut. Bronisława Zabłockiego „Oczka” z terenu Puszczy Nalibockiej, październik 1945 r. Od lewej stoją: P. Zołędziowski „ Kmicic” , Leopold Mackiewicz „ Konrad”, Józef Bogucki „Słowik”, NN, Michał Terpiłowski, Bronisław Burzyński, NN „Garbaty”, Franciszek Lewskowicz „Kłos”, Władysław Kotkowski „Skowronek ”. Klęczą od lewej: Henryk Burzyński „Soroka”, Paweł Raubo, Leon Burzyński „Olgierd”, Roman Kosicki „Traugutt”, Jan Kozakiewicz „Zaremba”, NN, NN. Siedzą od lewej: Eugeniusz Egierd „Butrym”, dowódca oddziału plut. Bolesław Zabłocki „Oczko” i. NN „Piorunek”. Oddział składał się w większości z partyzantów III i VI batalionu 77 pp AK. Wykonał wiele akcji z zakresu samoobrony przed NKWD. W październiku 1945 r. został zdemobilizowany, a jego żołnierze w zorganizowany sposób „przerzuceni ” w transportach PUR „do Polski ”, Dwie grupy ewakuowały się szczęśliwie, ostatnia wpadła w ręce NKWD i ślad po niej zaginął.

Ppor. Anatol Radziwonik „Olech”, „Mruk”, „Stary”, „Ojciec”. Nauczyciel z Iszczołnian, harcerz. Dowódca plutonu w VII batalionie 77 pp AK. Po lipcu 1944 r. Komendant połączonych Obwodów Szczuczyn i Lida (Obwód nr 49167) oraz dowódca silnego oddziału partyzanckiego. Najwybitniejszy organizator polskiego powojennego podziemia na Ziemi Nowogródzkiej. Poległ wraz z 15-osobowym oddziałem, przybocznym w walce z wojskami NKWD 12 maja 1949 r. pod Raczkowszczyzną. 57

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Grupa kadry Obwodu nr 49167. Klęczy ppor. „Olech”, leżą od lewej: Wacław Woronowicz „Lejtnant”, Bolesław Mickiewicz „Niedźwiedź” i jego brat Leonard Mickiewicz „Kmicic” (wszyscy trzej zostali ujęci przez NKWD). Na odwro­ cie fotografii napis: Ze wspólnych marszów partyzanckich. „Niedźwiedź” . 10.IV.45.

58

Partyzanci ppor. „Olecha”. Pierwszy rząd od dołu: NN Kola „Zielony” (oficer sowiecki, antykomunista), NN „Lis” (spod Nowogródka). W środku grupy ppor. „Olech”.

Jeden z pododdziałów ppor. „O lecha” przed ziemianką. Ppor. „Olech” siedzi przed grupą, nad nim NN „Lis”. Fotografia pochodzi ze stycznia 1948 r.

Oddział ppor. „Olecha”. W środku siedzą ppor. „Olech” i sieri. Paweł Klikiewicz „Irena” (poległ 17 maja 1947 r. w walce z NKWD pod Starodworcami; ciężko ranny w obie nogi osłaniał odwrót grupy i popełnił samobójstwo).

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Zygmunt Olechnowicz „Zygma”, „Grom”. W okresie okupacji niemieckiej partyzant oddziału „Ragnera”. Po lipcu 1944 r. adiutant ppor. „Olecha ". Ciężko ranny, wiosną 1949 r. wpadł w ręce NKWD. Skazany na 25 lat uwięzienia w lagrach, zaginął w latach sześćdziesiątych w ZSRS.

Sierż. Anatol Urbanowicz „Laluś”. Adiutant ppor. „Ragnera”, dowodził oddziałem zbrojnym po jego śmierci. Okresowo pełn ił funkcję Komendanta Obwodu Szczuczyn-Lida. 27 maja 1945 r. pod Lidą osaczony przez grupę opera­ cyjną 34 zmotoryzowanego pułku strzeleckiego Wojsk Wewnętrznych NKWD, popełnił samobójstwo nie chcąc wpaść w ręce Sowietów.

Sierż. „Laluś” (z prawej) z grupą młodzieży z placówki konspiracyjnej AK.

60

^RMIA KRAJOWA NA NOWOGRÓDCZYŹNIE PO LIPCU 1944 R.

l SCo 71 U f )

0 X Q M R 6/7H46/ „ f t y n

"

S ep 5 4 MCn

Plan likwidacji grupy W Skawińskiego „Kuny” przez 8 rotę 34 zmotoryzowanego pułku strzeleckiego Wojsk Wewnętrznych NKWD 2 lutego!945 r. we wsi Nowickie.

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Plan operacji przeciw sierż. A. Urbanowiczowi „Lalusiowi” przeprowadzonej przez grupę zwiadu 34 zmotoryzowanego pułku strzeleckiego Wojsk Wewnętrznych NKWD 27 maja 1945 r.

Hanusi.

G X6AAQ

,A

3oęep^/cOHun fuOMendoHmo &S&ódo „ y f f i S l ł O C b " n o y p c J j 3 4 tren

62

2 7 s . 4 5 e.

ZRZESZENIE „WOLNOŚĆ i NIEZAWISŁOŚĆ"

aistnienie konspiracji antykomunistycznej w latach

Z

1944-1956 (z wyraźnie wyodrębnionym rokiem 1947) w szczególny sposób podkreślało kondycję psychiczną społeczeństwa. Było aktem desperackiego protestu przeciwko narzuconym przez sowiecką machinę wojenną rządom zdrajców spod znaku agenturalnej Polskiej Partii Robotniczej (PPR). Po ujawnieniu postanowień teherańskich i jałtańskich oraz ostatecznej zgodzie aliantów zachodnich na włączenie Polski do sowieckiej strefy wpływów stało się jasne, że nie ma już szans na III wojnę światową - a tylko klęska ZSRS w takiej wojnie mogłaby po 1944 roku doprowadzić do odzyskania niepodle­ głości. Owa tragiczna alternatywa, pomiędzy moralnym naka­ zem walki o wolność Ojczyzny a świadomością osamotnienia i braku szans w takiej walce, towarzyszyła polskim przywódcom na emigracji i w kraju od końca 1943 roku. Zapadła wówczas decyzja o przygotowaniu nowej konspiracji na wypadek okupacji sowieckiej - gdy Armia Czerwona zajmie ziemie polskie wypierając Niemców. Przyjęto bowiem za pewnik, że walcząca w konspiracji i partyzantce z Niemcami Armia Krajowa jest zbyt liczna i zdekonspirowana przed agenturą sowiecką. Nowa struktura konspiracyjna, organizowana od wiosny 1944 r. przez płk./gen. bryg. Augusta Emila Fieldorfa (wcześniej dowódcę Kedywu KG AK), otrzymała nazwę „Nie” („Niepodle­ głość” ). Praktycznie zaczęła funkcjonować po formalnym rozwią­ zaniu Armii Krajowej (co nastąpiło 19 stycznia 1945 r.) w opar­ ciu o wcześniej oddelegowane z niej kadry. Była kontynuatorką idei AK i została uzupełniona o te wyselekcjonowane i nieliczne sztaby AK, które na mocy tajnego rozkazu Komendanta Sił Zbrojnych w Kraju gen. Leopolda Okulickiego pozostały w kon­ spiracji. „Nie” była organizacją nastawioną na „długi dystans” . W bieżącej działalności ograniczano się do samoobrony, propa­ gandy, wywiadu i kontrwywiadu, badania nastrojów w Armii Czerwonej i dowodzonej przez sowieckich oficerów armii Ży­ mierskiego (1. i 2. Armia „ludowego” WP). Nie przewidywano prowadzenia działalności partyzanckiej, zaś akcje dywersyjne miały być ograniczone 'do eliminowania najbardziej niebez-. piecznych jednostek. Po uwięzieniu gen. Okulickiego i 15 innych przywódców Polski Podziemnej przez NKWD (27-28 marca 1945 r.) „Nie” została uznana za zdekonspirowaną i rozwiązana rozkazem p.o. Naczelnego Wodza gen. Władysława Andersa z dnia 7 maja 1945 r., który jednocześnie powołał Delegaturę Sił Zbrojnych (DSZ) z płk. Janem Rzepeckim „Ożogiem” na czele. Powołanie DSZ świadczyło o rezygnacji Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie z zamierzeń długofalowych (koncepcji „Nie” ) na rzecz działań doraźnych. Oprócz przejęcia struktur konspi­ racyjnych po „Nie” i tzw. „AK w Likwidacji” (sieć organizacyjna zajmująca się demobilizacją AK) ważnym zadaniom Delegatury stała się konieczność ujęcia w karby organizacyjne partyzantki, 63

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

tworzącej się żywiołowo na skutek terroru sowieckiego. DSZ była organizacją czysto wojskową, a jej struktura opierała się na wzo­ rach AK i „Nie” (z zasadniczym podziałem terytorialnym na obszary i okręgi). Próbując przeciwdziałać pozostawaniu od­ działów poakowskich w lasach, Delegat Sił Zbrojnych w Kraju płk. Rzepecki, w maju 1945 r. w swoich odezwach wzywał partyzantów do powrotu do pokojowego życia, jednak nie za cenę ujawnienia. Apel ten nie okazał się skuteczny z uwagi na prowadzone wówczas wielkie akcje pacyfikacyjne NKWD i komunistycznego Wojska Polskiego (zwłaszcza w Lubelskiem i na Białostocczyźnie). Po powstaniu w czerwcu 1945 r. Tymcza­ sowego Rządu Jedności Narodowej z liderem PSL Stanisławem Mikołajczykiem jako wicepremierem, wobec braku politycznych perspektyw dla akcji zbrojnej i likwidacji cywilnych struktur konspiracyjnych (Rady Jedności Narodowej i Delegatury Rządu na Kraj) oraz cofnięcia przez państwa zachodnie uznania pol­ skiemu rządowi na emigracji (2 lipca 1945 r.), rozwiązaniu uległa też Delegatura Sił Zbrojnych (6 sierpnia 1945 r.), o co do Rządu RP na Wychodźstwie występował w końcu lipca 1945 r. płk Jan Rzepecki. Sprzeczne nastroje w DSZ wywołał problem możliwości ujaw­ nienia się w ramach upokarzającej amnestii z 22 lipca (ogłoszo­

Plk Franciszek Niepokólczycki „Szubert”, „Teodor”, „ Zejmian”,

nej 2 sierpnia) 1945 r., do czego w inspirowanych przez UB odezwach wzywał uwięziony latem były dowódca Kedywu KG AK (następca „Nila” na tym stanowisku), a później komendant Obszaru Centralnego DSZ, płk Jan Mazurkiewicz „Radosław” . Racje w tym sporze były niejednoznaczne, gdyż wszyscy dowód­

oficer WP, oficer wywiadu Polskiej

cy DSZ zgodnie uznawali, iż walka zbrojna i masowa konspiracja nie mają szans na sukces, jednak ujawnienie nie gwarantowało

V klasy i pięciokrotnie Krzyżem Walecznych. Od października 1939 r.

chętnym całkowitego bezpieczeństwa, stwarzało zaś zagrożenie

oficer Dowództwa Głównego Służby

dla osób pozostających w konspiracji. Akcja „ujaw niania” była bowiem elementem działań UB, których celem było rozpoznanie

Zwycięstwu Polski, następnie

i zewidencjonowanie środowisk stanowiących zaplecze społeczne dla dążeń niepodległościowych. Zamęt i niepewność pogłębiane były przez „narodowy sztafaż” towarzyszący ujawnieniu, stwa­ rzanie przez oficerów UB (występujących wszak w mundurach Wojska Polskiego i hojnie szafujących „słowem oficera pol­ skiego” ) pozorów ugody w imię przyszłości Polski, dopuszczenie przedstawicieli AK do oficjalnej Komisji Likwidacyjnej AK i po­ parcie przez część znanych oficerów AK-DSZ (np. ppłk. Zyg­ munta Jankę „Waltera” ) ujawnienia, uznanego za jedyną moż­ liwość zalegalizowania podległych im żołnierzy. Delegat Sił Zbrojnych płk Jan Rzepecki, sam pełen wahań, zwolennik tajnej demobilizacji partyzantki, nie starał się przeciwdziałać ujaw­ nieniom, choć sam pozostał w podziemiu. Z możliwości tej sko­ rzystały jednak liczne oddziały, głównie z Obszaru Centralnego DSZ i cały okręg śląski, ogólna zaś liczba osób, które zdecydo­ wały się na ujawnienie szacowana jest na ok. 45 tysięcy. Koncepcja przekształcenia organizacji wojskowej (DSZ) w zrze­ szenie polityczne, nawiązujące do wzorów „Nie” , pojawiła się wśród zakonspirowanych dowódców AK na przełomie maja i czer­ wca 1945 r., w okresie przygotowań mocarstw do realizacji pos­ tanowień jałtańskich o utworzeniu Tymczasowego Rządu Jed­ ności Narodowej. Inicjatywa utworzenia WiN była efektem nie­ zgody podziemia na bezwarunkową kapitulację przed komu64

Organizacji Wojskowej na Ukrainie w 1919 r., uczestnik wojny sowiecko-polskiej 1920 r. i kampanii wrześniowej 1939 r. Odznaczony Virtuti Militari

w Komendzie Głównej ZWZ-AK. Uczestnik Powstania Warszawskiego, po powrocie z niewoli niemieckiej od kwietnia 1945 r. w Delegaturze Sił Zbrojnych jako zastępca Komendanta Obszaru Południe. Od września 1945 r. w WiN. W listopadzie został prezesem ZG WiN. Aresztowany przez UB 22 października 1946 r., skazany na karę śmierci, zamieniona na karę dożywotniego więzienia. Zwolniony w grudniu 1956 r.

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

nistami w Polsce i ZSRS, wynikła też z poczucia moralnej odpowiedzialności dowódców za trwających uporczywie w kon­ spiracji i lesie żołnierzy AK. W warunkach komunistycznego terroru i walk w terenie istniało duże zapotrzebowanie na swoisty patronat polityczno-dowódczy, na wolną prasę i na fał­ szywe dokumenty produkowane przez komórki legalizacyjne. Idea WiN pojawiła się już w odezwie płk. Rzepeckiego do żołnierzy oddziałów leśnych DSZ z 24 lipca 1945 r. i została rozwinięta na odprawach w dniach 2-6 i 12-15 sierpnia w War­ szawie i Krakowie. W tym okresie powstał też projekt deklaracji ideowej WiN autorstwa Bolesława Srockiego, przeredagowany później przez J. Rzepeckiego. Po rozwiązaniu DSZ i przeprowadze­ niu konsultacji w ogniwach terenowych, 2 września 1945 r. powo­ łano w Warszawie Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” . Grupę kierowniczą WiN tworzyli pułkownicy: J. Rzepecki „Ożóg”, „Ślu­ sarczyk” (prezes), Tadeusz Jaehimek „Ninka” (sekretarz gene­ ralny), Antoni Sanojca „Skaleń” i Franciszek Niepokólczycki „Halny” (kolejni prezesi Obszaru Południowego), Jan Szczurek-Cergowski „Sławbor” , „Mestwin” (prezes Obszaru Zachod­ niego), Józef Rybicki „Maciej” (prezes Obszaru Centralnego), Ppłk Wincenty Kwieciński „Lotny”, „1-1”, „G łó g ”, „V -T ” , oficer WP, uczestnik kampanii wrześniowej 1939 r., ciężko ranny.

Janusz Bokszczanin (wiceprezes, wkrótce wysłany na Zachód jako specjalny emisariusz). W latach 1945-1947 WiN był największą ogólnopolską organi­

Od listopada 1939 r. żołnierz SZP-ZWZ-AK, zastępca szefa i szef kontrwywiadu Okręgu

zacją niepodległościową działającą w konspiracji. Szacuje się, że w latach 1945-1946 jej stan liczebny wynosił ok. 20-30 tysięcy

Warszawa AK, uczestnik Powstania Warszawskiego, odznaczony Virtuti Militari

ludzi, choć w warunkach dużej płynności organizacyjnej i trwa­ jących migracji szacunki te nie są jednoznacznie pewne. Pow­ stanie WiN było samodzielną inicjatywą przywódców krajowej

V klasy. Od września 1945 r. zastępca preze­ sa Zarządu Obszaru Centralnego WiN, od grudnia prezes tego Obszaru.

konspiracji poakowskiej. Organizacja nie miała charakteru rzą­ dowego, choć oczywiście przesyłała do Londynu raporty i utrzy­

We wrześniu 1946 r. wszedł z ramienia WiN w skład Komitetu Porozumiewawczego Organizacji Demokratycznych Polski

mywała z Rządem RP kontakty kurierskie i korespondencyjne. Nie miała też charakteru wojskowego, lecz cywilny i obywatelski, czego wyrazem stała się przewidziana w jej regulaminie formal­

Podziemnej. W październiku 1946 r. został prezesem III Zarządu Głównego WiN. Aresztowany przez UB 5 stycznia 1947 r., skazany na karę dożywotniego więzienia. Zwolniony 27 kwietnia 1957 r.

na obieralność władz, rezygnacja przez przywódców z używania stopni i tytułów wojskowych (m.in. rezygnacja z tytułu komen­ danta na rzecz prezesa odpowiednich szczebli), częściowa zmiana nazewnictwa wewnątrzorganizacyjnego (choć utrzyma­ no obszary i okręgi) oraz usilne zabiegi o tajną demobilizację oddziałów partyzanckich i przestawienie działań na toiy propa­ gandy niepodległościowej, infiltracji komunistycznych struktur władzy i wywiadu na rzecz Rządu RP na Wychodźstwie. Celem politycznym WiN było odegranie roli depozytariusza idei niepodległości, doprowadzenie struktur konspiracji ogólno­ polskiej do wolnych wyborów (gwarantowanych Polsce na mocy postanowień jałtańskich) i oddanie ich do dyspozycji władz wol­ nej Polski. W ramach pojałtańskiego porządku europejskiego, po wepchnięciu Polski do sowieckiej strefy wpływów, nie było szans na realizację tego programu, zwłaszcza że sowiecka tajna policja NKWD i jej polska sekcja zainstalowana w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego bardzo szybko rozbudowywały agenturę w polskim społeczeństwie. Poprzez struktury, kadrę dowódczą, hierarchie i powiązania wewnątrzorganizacyjne DSZ i WiN były kolejnymi etapami procesu ewolucji (czy raczej demontażu) wojennej struktury organizacyjnej AK w skali ogólnopolskiej (inne poakowskie organizacje - np. ROAK, KWR 65

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Wileński Ośrodek Mobilizacyjny - miały zasięg regionalny). W WiN obecna była oczywiście silna świadomość kontynuagi dzieła AK, podzielana zresztą przez społeczeństwo, co w latach 1945-1947 zapewniało organizacji dobre oparcie w terenie. Kolejne Zarządy Główne WiN były w latach 1945-1947 rozbi­ jane przez bezpiekę. Członkowie I Zarządu Głównego z prezesem Janem Rzepeckim zostali aresztowani już w początkach listopa­ da 1945 r. w Łodzi, zaś Rzepecki ulegając złudzeniu, że możliwe są pertraktacje z MBR podjął w więzieniu decyzję o ujawnieniu organizacji w zamian za gwarancję nie represjonowania jej członków. W efekcie została rozbita też cała sieć łączności zagranicznej WiN, 9 listopada aresztowany został szef sieci informacji kpt. Henryk Zuk (początkowo nierozpoznany). Bezpieka nie miała jednak zamiaru dotrzymywać swych obietnic, pozostali zaś w podziemiu przywódcy WiN sprzeciwili się stanowisku Rzepeckiego i postanowili kontynuować pracę kon­ spiracyjną. Na czele wybranego na przełomie 1945 i 1946 r. II Zarządu Głównego stanął dotychczasowy prezes Obszaru Południowego płk. Franciszek Niepokólczycki „Halny” , który też utrzymał cen­ tralę organizacji w Małopolsce (sam przebywał głównie na Gór­ nym Śląsku). Do najbliższych współpracowników „Halnego”

Na sali sądowej w czasie Procesu Krakowskiego. Wyrokiem z 10 września 1947 r.

należeli: Alojzy Kaczmarczyk „Zośka” , Edward Bzymek-Strzałkowski „Wolski” , Józef Ostafin „Chudy” , Jan Kot „Janusz”, Eugeniusz Ralski „Biały” , Wiktor Langner, Paweł

Franciszek Niepokólczycki (prezes WiN), E. Ralski, Edward BzymekStrzałkowski, Jan Kot, Wiktor Z. Langner, Alojzy Kaczmarczyk, Józef Ostafin i Walerian Tumanowicz zostali skazani na kary śmierci. 6 listopada 1947 r.

Wieczorek-Lewandowski „Dar” i mjr Walerian Tumanowicz. Kierowali oni w Krakowie najważniejszymi komórkami central­ nymi organizacji, głównie propagandą (Tumanowicz) wymierzo­ ną w tzw. armię Żymierskiego (czyli „ludowe” Wojsko Polskie), siecią informacyjną (Bzymek-Strzałkowski), kontrwywiadem (Wieczorek-Lewandowski) czy też Biurem Studiów, opracowują­ cym materiały dostarczane przez komórki kierowane przez Kota, Ralskiego i Langnera oraz materiały wywiadowcze otrzymywane od Bzymka-Strzałkowskiego. WiN został utrzymany wbrew rozsyłanym z więzienia apelom Rzepeckiego, nawołującymi do ujawnienia organizacji. „Halny” skorygował też stosunek WiN do Rządu RE uznając jego zwierzchnictwo i zdecydował o rozszerzeniu działalności wywiadowczej dla potrzeb Sztabu NW w Londynie. Centralna sieć wywiadu została oparta na autonomicznej siatce tzw. Brygad Wywiadowczych, prowadzących od 1941 r. kontrwywiad prze­ ciwko ówczesnemu podziemiu komunistycznemu w Małopolsce. Ponadto funkcjonowały terenowe siatki informacyjne. W ramach walki z komunistycznym aparatem represji prowadzono także akcje specjalne: „Ż ” („Oddziaływanie propagandowe na »ludowe« WP” ), „B” (zapoczątkowana jeszcze w okresie istnienia DSZ) i „O ” („Odpluskwianie” ). Pierwsza, kierowana przez ppłk. Wale­ riana Tumanowicza „Jagodzińskiego” (byłego Inspektora Tarnobrzeskiego AK w latach 1940-1944), została zakończona w 1946 r. na polecenie Niepokólczyckiego. Akcję „O ” zapocząt­ kowano wiosną 1946 r. przed referendum (30 czerwca 1946 r.), a jej celem było spowodowanie zamieszania w strukturach PPR i UB (ostrzeżenia wysyłane do szczególnie gorliwych, infor­ mowanie społeczeństwa o ich personaliach, fałszywe donosy do UB itd.). 66

komunistyczny „prezydent” Bolesław Bierut skorzystał z prawa łaski w stosunku do 5 skazanych, m in. Ralskiego, zamieniając im kary śmierci na kaiy dożywot­ niego więzienia.

li-

1U k

m

¥

1

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ i NIEZAWISŁOŚĆ

Eugeniusz Ralski „Biały”, dr biologii,

(WiN)

pracownik naukowy Politechniki Lwowskiej,

Kierownictwo WiN początkowo łudziło się, że w ciągu budzą­ cego wiele nadziei roku 1946 możliwe będzie zalegalizowanie

od 1945 r. docent Uniwersytetu Jagiellońskiego, od 1946 r. profesor Uniwersytetu Wrocławskiego. W latach 1941-1945 żołnierz

Zrzeszenia, czego wyrazem byl „Kwestionariusz programu ruchu WiN” , przygotowywany na przełomie 1945 i 1946 r. w du­ chu solidaryzmu społecznego z myślą o spodziewanych w 1946 r.

ZWZ-AK, zaangażowany w prace Wydziału Wojskowego administracji zmilitaryzowanej

wyborach. W toku walki przed referendum (30 czerwca 1946 r.) WiN wzywał do taktycznego glosowania przeciw punktom 1 i 2, i za punktem 3 (granice zachodnie), a rzeczywiste wyniki głoso­

„Teczka”, następnie pracownik Okręgowej Delegatury Rządu w Krakowie. Od początku 1945 r. członek kierownictwa Brygad Wywiadowczych, tworzących samodzielną sieć wywiadowczo-propagandową w ramach Obszaru Południowego, kolejno, „N ie”, DSZ i WiN. W ramach swych obowiązków służbowych organizował wywiad gospodarczy

wania były dowodem, że stanowisko to spotkało się z dużym poparciem. Agitacja przed referendum uwypukliła pozytywny stosunek WiN do Polskiego Stronnictwa Ludowego. W ciągu 1946 r. przedstawiciel WiN, ppłk Kwieciński (Prezes Obszaru Centralnego), współtworzy! też podziemny Komitet Porozu­ miewawczy Organizacji Demokratycznych Polski Podziemnej

i nadzorował Biuro Studiów, następnie pełnił funkcję kierownika Brygad, w 1946 r.

(KPODPP). Sfałszowanie przez komunistów wyników referendum zni­ weczyło nadzieje pokładane w wolnych wyborach i spowodowało

Aresztowany 24 sierpnia 1946 r. w Krakowie,

ewolucję taktyki politycznej WiN. Po czerwcu 1946 r. położono

skazany 10 września 1947 r. na karę śmierci (zamienioną na dożywocie), więziony do czerwca 1956 r.

nacisk na informowanie opinii światowej o sytuacji w Polsce. Celom tym miało służyć opracowanie „Memoriału do Rady Bez­ pieczeństwa ONZ” , odwołującego się m.in. do art. 34 Karty ONZ. „Memoriał” - opracowany głównie przez ppłk. Wacława Lipiń­ skiego i zatwierdzony przez stronnictwa KPODPP - ostatecznie został zredagowany i zaopatrzony w aneksy w Biurze Studiów przy II ZG WiN w Krakowie. Sygnował go Polski Ruch Oporu. Oprócz „Memoriału” władze WiN opracowały prośbę do Trybu­ nału w Hadze, list do prezydenta USA H. Trumana i do prezesa Kongresu Polonii Amerykańskiej, Karola Rozmarka. Przekaza­ niem ich do rąk adresatów mieli się zająć specjalni emisariusze wysiani równolegle z Polski przez II ZG WiN: płk Kazimierz Rolewicz (Zbigniew Solski, „Olgierd”, „Kama” , „Zbyszek” , były

i

szef BIP-u Okręgu Krakowskiego AK w latach 1941-1945) i Wacław Bniński („Wioślarz” , „Key” ), którzy wyruszyli z Kra­ kowa po 20 lipca 1946 r., oraz ppłk Józef Maciołek („Żuraw” , „Kazimierz” , „Marian” , „Roch” , były Komendant Podobwodu AK Rzeszów-Południe w latach 1944-1945, dotychczasowy wiceprezes Obszaru Południowego WiN i szef sieci „Stomil”), i Stefan Rostworowski „Ignacy” - wyruszyli oni w sierpniu 1946 r., do Anglii przybyli na początku września. Specjalnym zadaniem Maciołka było zorganizowanie Delegatury Zagra­ nicznej WiN, funkcjonującej do początków 1953 r. W końcu sierpnia 1946 r. aresztowany został Edward Bzymek-Strzałkowski. Próbował popełnić samobójstwo skacząc z piętra budynku WUBP w Krakowie, został jednak odratowany i w cięż­ kim stanie poddany intensywnemu śledztwu. Dalsze aresztowa­ nia były już tylko kwestią czasu i nieuchronnie doprowadziły do rozbicia II ZG WiN, struktur WiN na Górnym i Dolnym Śląsku oraz redakcji kilku pism. 22 października 1946 r. został w Zabrzu aresztowany prezes Franciszek Niepokólczycki, od lata 1946 r. praktycznie wyłączony z pracy organizacyjnej z powodu szeroko zakrojonych poszukiwań UB i zastępowany w swych obowiązkach przez prezesa Obszaru Południowego, Łukasza Cieplińskiego „Ostrowskiego” . Proces przywódców II ZG WiN (sądzono ich razem z kilkoma działaczami Polskiego Stronnictwa Ludowego) odbył się w dniach 11 sierpnia - 10 września 1947 r. 67

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

w Krakowie. Zapadły bardzo surowe wyroki: Niepokólczycki, Tumanowicz, Kaczmarczyk, Ostafin, Bzymek-Strzałkowski, Kot, Langner skazani zostali na karę śmierci. Rozbicie II Zarządu Głównego nie oznaczało rozbicia Zrzesze­ nia WiN. Jesienią 1946 r. próbę odtworzenia struktury ogólno­ polskiej WiN podjął ppłk Wincenty Kwieciński („Głóg” ), prezes Obszaru Centralnego, jednocześnie współprzywódca KPODPE Nie zdążył jednak zabezpieczyć nowych struktur, ponieważ już w grudniu 1946 r. i styczniu 1947 r. nastąpiła fala aresztowań zarówno w kręgach nowego III ZG WiN, jak i KPODPE Kolejno aresztowani byli: Adam Obarski (Niezależna EPS; 6 grudnia 1946 r.), Halina Sosnowska (kierowniczka „Stoczni” , komórki wywiadowczej III ZG i Obszaru Centralnego WiN), Kwieciński (5 stycznia 1947 r.) i jego dwaj zastępcy: ppłk Stanisław Sędziak „Wiatr” (4 stycznia) i Kazimierz Czarnocki „Kazik” (oskarżany później o współpracę z UB), ten ostatni wraz z ppłk. W. Lipiń­ skim (Stronnictwo Niezawisłości Narodowej) i Włodzimierzem Marszewskim (Stronnictwo Narodowe; 7 stycznia 1947 r.). Roz­ bicie III ZG WiN było fragmentem kampanii terroru przed sfałszowanymi przez komunistów wyborami do sejmu (19 stycz­ nia 1947 r.). Sukcesy bezpieki i brak reakcji Zachodu na oczy­ wisty fakt fałszerstw wyborczych spowodowały upadek nastro­ jów społecznych w całym kraju, co ułatwiło komunistom ogło­ szenie sejmowej ustawy o amnestii 22 lutego 1947 r., umożliwia­ jącej też ujawnienie oddziałów partyzanckich. Do 25 kwietnia skorzystało z niej ok. 23 tys. członków WiN, a także liczni członkowie innych organizacji, co oznaczało zakończenie działań partyzanckich i konspiracyjnych na masową skalę, zaś bezpiece pozwoliło uaktualnić kartoteki przeciwników i pogłębić rozpoz­

Ppłk Walerian Tumanowicz „Jagodziński”. Ormianin, żołnierz Legionów Polskich 1914-1920, oficer WP, organizator i inspektor Inspektoratu ZWZ-AK Mielec w latach 1940-1944, kierownik akcji „ Z ” w Obszarze Południowym DSZ i WiN w latach 1945-1946, aresztowany 22 października 1947 r. w Krakowie, w Procesie Krakowskim skazany 10 września 1947 r. na karę śmierci.

nanie ich środowisk. Także w 1947 r. odbyły się pokazowe pro­

Podczas procesu oświadczył: Z krwi jestem Ormianinem, z duszy i przekonań Folakiem...

cesy ujętych dotychczas przywódców WiN: 4 stycznia - 3 lutego w Warszawie (Rzepeckiego i towarzyszy), 11 sierpnia -1 0 wrześ­

Wraz z mlekiem matki wyssałem nienawiść do Związku Sowieckiego. Zamordowany

nia w Krakowie (Niepokólczyckiego i towarzyszy oraz działaczy PSL - Stanisława Mierzwy, Karola Buczka i innych), 3-27 grud­

13 listopada 1947 r. w więzieniu Montelupich w Krakowie. Miejsce pochówku nieznane.

nia w Warszawie (Kwiecińskiego, Lipińskiego i towarzyszy z WiN i KPODPE). Podobne procesy zarządów okręgowych WiN organizowano też na prowincji. Ich celem była kompromitacja ideałów oskarżonych (co udało się komunistom zrealizować zwłaszcza podczas procesu Rzepeckiego) i forsowanie tezy o „zbrodniczej” współpracy WiN i PSL. W styczniu 1947 r. prezes Obszaru Południowego ppłk Łukasz Ciepliński „Ostrowski” z grupą współpracowników podjął de­ cyzję o utrzymaniu organizacji i powołaniu IV Zarządu Głów­ nego. Była to dramatyczna decyzja. Ciepliński zdawał sobie sprawę z nierealności oczekiwali na III wojnę światową, jed­ nocześnie jednak obawiał się niezwykle wówczas prawdopodob­ nej prowokacji NKWD lub UB oraz przejęcia w ten sposób przez bezpiekę kierownictwa i szyldu konspiracji niepodległościowej. Uważał także, że pozostanie w podziemiu z tymi, którzy odmówili skorzystania z upokarzającej amnestii jest jego obo­ wiązkiem jako dowódcy. Za swój główny cel Ciepliński postawił ograniczenie działalności zbrojnej, prowadzenie działalności propagandowej i wywiadowczej oraz utrzymanie łączności z Zachodem (zwłaszcza z Rządem RE). W skład IV ZG WiN pod prezesurą Cieplińskiego weszli najbliżsi jego współpracownicy 68

Depesza IV Zarządu Głównego WiN do Delegatury Zagranicznej z 18 stycznia 1947 r. z informacją o ostatnich aresztowaniach. „Halny” - to płk Franciszek Niepokólczycki (prezes WiN), aresztowany 22 paździerma 1946 r. w Gliwicach. Prezes Obszaru Central­ nego - to ppłk Wincenty Kwieciński „G łóg”, także krótkotrwały prezes WiN na przełomie 1946119471:, aresztowany 5 stycznia 1947 r. w Warszawie. „Zastępca ” - to ppłk Łukasz Ciepliński „Ostrowski”, „Bogdan”, wybrany prezesem WiN na zebraniu w Krakowie w styczniu 1947 r. Wspomniana w depeszy „dodatkowa druga sieć”, to siatka informacyj­ na Obszaru Południowego WiN w Warszawie, zorganizowana przez Józefa Rządzkiego

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ

i NIEZAWISŁOŚĆ

z czasów, gdy był Inspektorem

(WiN)

Rzeszowskim AK (1940-1945):

mjr Adam Lazarowicz „Klamra” , „Zygmunt”, „Grot” (były Komendant Obwodu Dębica AK, ostatnio kierujący Okręgiem Rzeszowskim WiN) jako wiceprezes z zadaniem odbudowy zarządów obszarów (objął też prezesurę nie istniejącego od 1945 r. Obszaru Zachodniego), mjr Mieczysław Kawalec „Iza” , „Psarski” , „Bronek” jako szef Wydziału Informacji, kpt. Ludwik Kubik „Alfred” , „Juliusz” (adiutant Inspektora Rzeszowskiego AK 1944-1945) jako szef Wydziału Organizacyjnego, por. Józef Rzepka „Krzysztof” , „Znicz” - szef Wydziału Politycznego, kpt. Franciszek Błażej „Bogusław” , „Tadeusz” (oficer operacyjny Inspektoratu AK Rzeszów w roku 1944) jako szef propagandy i jednocześnie prezes Obszaru Południowego. Istotną rolę odgry­ wał podporządkowany Kawalcowi Stefan Sieńko „Wiktor” - szef Biura Studiów. Prezesem Obszaru Centralnego został mjr Józef Rządzki „Boryna” , „Cezary” (były Komendant Obwodu Mielec-Kolbuszowa AK 1940-1944 r.), poprzednio szef działającej w Warszawie komórki wywiadowczej Obszaru Południowego. Janina Celina Oszast „Janina”, oficer AK, kierownik działu w BiP Okręgu AK

Najlepiej zorganizowany był Obszar Południowy, jedyny działający bez przerwy od czasu likwidacji AK w styczniu 1945 r. Okres prezesury Cieplińskiego był najbardziej heroicznym okre­

Kraków, następnie zastępca szefa wydziału propagandy Okręgu Krakowskiego DSZ,

sem w historii WiN, przypadł bowiem na czasy załamania się postawy społeczeństwa po sfałszowanych wyborach, rozległych

od grudnia 1945 r. łączniczka prezesa II Zarządu Głównego WiN, płk. F. Niepokól-

represji wobec opozycyjnego PSL i zapoczątkowania likwidacji

czyckiego „Halnego”, aresztowana

PPS. Cieplińskiemu udało się zrekonstruować WiN. Otwarte zosta­ ły nowe szlaki przerzutowe na Zachód. W czerwcu 1947 r. przy­

17 października 1946 r., zwolniona w wyniku amnestii 17 października 1949 r.,

był do Polski z nowymi szyframi kurier Delegatury por. Jerzy

współorganizatorka akcji niesienia pomocy więzionym AK-owcom i ich rodzinom.

Woźniak „Jacek”, „Żmija” . Korzystano też z pośrednictwa amba­ sad zachodnich (np. belgijskiej). Uaktywniono wywiad polityczny

Ponownie zaangażowana w pracę WiN ok. 1950 r. (nieświadoma trwającej od 1948 r. prowokacji tzw. „VKom endy WiN”),

i wojskowy (nakierowany na wojska sowieckie w Polsce).

ponownie aresztowana 27 grudnia 1952 r., w śledztwie odmawiała zeznań, skazana 30 czerwca 1954 r. na 4 lata więzienia.

„Borynę”. „Zbyszek” - to płk Kazimierz

Informacje przekazywano do ośrodka londyńskiego za pośred­ nictwem działającej od jesieni 1946 r. Delegatury WiN w Mona­ chium (miała też oddziały w USA, Paryżu, Londynie, Sztok­ holmie, Rzymie). Dotarcie do IY ZG WiN było zapewne jednym z celów rozpoczętych przez UB (w drugiej połowie 1947 r.) maso­ wych aresztowań byłych żołnierzy AK. Istnieją też przesłanki, że bezpiece udało się najpóźniej w ciągu 1947 r. osaczyć i zmusić do współpracy S. Sieńkę „Wiktora”, szefa Biura Studiów w IV ZG, co mogło zapoczątkować ostateczną dekonspirację kierownictwa

Rolewicz (Zbigniew Solski) „O lgierd”, „Zbyszek ”, szef BiP Okręgu ZWZ-AR Kraków w latach 1941-1945, emisariusz

WiN. Aresztowania w gremiach kierowniczych WiN-u rozpoczęły

WiN na Zachód latem 1946 r., wiceprzewod­ niczący Delegatury Zagranicznej WiN

prezes WiN Ciepliński, zaś do 10-12 grudnia 1947 r. prawie wszyscy

się w końcu września 1947 r.; 27 listopada w Zabrzu ujęty został

1946-1952.

Z ałącznik N r.2. Halny aresztow any. Z a s-ca wybrany orze z IComit. Do rad. opanował sytu ­ a c je , '.V 0 e n tr. Kom. praca kolektyw na. Dano p rezesa n ie będą podane nikomu. Praca b ez zmian. P rezes o b .C o n tr, aresztow any. Gdy Zbyszek mo-że powiadać wnen w r ó c ić . Kontakt de przez was. Tam panujemy dodiit. 2-gej, r.ii-icią. Gdy sprawa sta n ie s ię głodna o g ł o s i ć wg. waszego uznania.

69

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

(oprócz jednego) jego współpracownicy, wszyscy prezesi obsza­ rów i okręgów (w grudniu rozbito Okręg Wrocławski, inne - wcześniej). Jako ostatni, 1 lutego 1948 r. w Poroninie, wpadł M. Kawalec „Psarski” , osaczony przez agenturę uwiarygodnioną przez Sieńkę i próbujący na nowo zreorganizować Zarząd Głów­ ny. Wszyscy przeszli niezwykle okrutne śledztwo (pod nadzorem NKWD). W wyniku procesu, który toczył się w dniach 5-14 paź­ dziernika 1950 r., Ł. Ciepliński, A. Lazarowicz, J. Rzepka, F. Błażej, J. Batory, K. Chmiel i M. Kawalec skazani zostali na karę śmierci, L. Kubik otrzymał karę dożywotniego więzienia, J. Czarnecka - 15, a Z. Michałowska - 12 lat. Wyroki śmierci wykonano w piwnicy więzienia mokotowskiego strzałem w tył głowy 1 marca 1951 r. Dramat WiN-owców nie zakończył się z rozbiciem TV Zarządu Głównego. W wyniku zdrady Stefana Sieńki „Wiktora” , „Tade­ usza”, kierownika Biura Studiów tego Zarządu (agenta UB zapewne od końca 1946, a na pewno w końcu 1947 r.), bezpiece udało się pomiędzy grudniem 1947 a lutym 1948 r. zmontować prowokacyjną tzw. „V Komendę Główną WiN” , składającą się wyłącznie z funkcjonariuszy lub agentów UB i uwiarygodnioną przez owego zdrajcę w oczach przybyłego z Zachodu kuriera

Ppłk Łukasz Ciepliński „Apk”, „Pług”, „Ludwik”, „Grzmot”, oficer WP, w kampanii

Delegatury Zagranicznej WiN-u (Adama Boiyczki „Adama” ).

wrześniowej 1939 r. dowódca kompanii ppanc.,

Zapoczątkowało to wielką prowokację, realizowaną w ramach tzw. operacji „Cezary” i zakończoną dopiero w grudniu 1952 r. Jej celem było przechwycenie przez UB kierownictwa krajowego

odznaczony Virtuti Militari V klasy na polu walki podczas bitwy nad Bzurą (osobiście rozbił sześć nacierających czołgów niemieckich, zatrzymując natarcie wroga). Inspektor Inspektoratu Rejonowego ZWZ-AK Rzeszów

podziemia (bezpieka pozostawiła na wolności niektóre grupy, a nawet poprzez Sieńkę zakładała nowe) oraz kontrolowanie i inspirowanie Delegatury Zagranicznej WiN. Jej ofiarą padło wielu niewinnych ludzi, którzy z patriotycznych pobudek za­

w latach 1941-1945, szef sztabu Okręgu Krakowskiego „N ie”-DSZ w 1945 r., kierownik

angażowali się w prace niepodległościowe w latach 1948-1952.

Okręgu Krakowskiego WiN (wrzesień 1945

Patriotyzm tych ludzi, nieświadomych prowokacji, został wyko­

- styczeń 1946), prezes Obszaru Południowego

rzystany w służbie MBP i NKWD, oni zaś sami nierzadko byli później sądzeni i skazywani. Przekształcenie WiN w organizację cywilną i ściśle konspira­ cyjną nie w pełni powiodło się. Płk Rzepecki, zwolennik samolik-

WiN w 1946 r., prezes IV Zarządu Głównego WiN od stycznia 1947 r., aresztowany 28 listopada 1947 r. w Zabrzu, po ciężkim

widacji oddziałów zbrojnych, był jednak przeciwny ujawnianiu się przed UB, dopuszczając je tylko w wypadku bezpośredniego zagrożenia (odezwa z 14 września 1945 r.). Kierownictwo WiN, świadome braku wszelkich perspektyw politycznych czynnej partyzantki, obawiało się agenturalnego zagrożenia z tej strony. Nie mogło jednak uchylać się od objęcia patronatem tkwiących w lesie oddziałów poakowskich. W najpełniejszy sposób udało się zdemobilizować oddziały w Małopolsce (zwłaszcza na Rzeszowszczyźnie), przerzucając najbardziej zagrożonych ludzi na Śląsk. Także na Śląsk przerzuceni zostali żołnierze stacjonu­ jących w 1945 r. na Rzeszowszczyźnie oddziałów Zgrupowania „Warta” z Obszaru Lwowskiego AK. Na Śląsku stali się oni bazą „lwowskich” okręgów WiN-u, rozbitych aresztowaniami w ciągu 1946 r. Szczególnie liczne oddziały WiN operowały w wojewódz­ twach białostockim, lubelskim, wschodnich powiatach warsza­ wskiego, w niektórych powiatach zmuszając nawet PPR do okre­ sowego zejścia do konspiracji. Szczególne nasilenie walk miało miejsce wiosną i latem 1945 i wiosną 1946 r. Spośród poakows­ kich oddziałów uznających zwierzchnictwo WiN-u do naj­ większych należały zgrupowania: mjr. Mariana Biernaciaka 70

śledztwie skazany na karę śmierci 14 października 1950 r., zamordowany 1 marca 1951 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie. Miejsce pochówku nieznane.

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

„Orlika” (poległ 23 czerwca 1946 r.), mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zapory” (po demobilizacji oddziału aresztowany 16 września 1947 r. wraz z grupą towarzyszy w wyniku działań prowokatora F. Abraszewskiego, oficera AK; stracony 7 marca 1949 r.), kpt. Zygmunta Brońskiego „Uskoka” (zginął 29 maja 1949 r.), Jana Leonowicza „Burty” (poległ 9 lutego 1951 r.) na Lubelszczyźnie i Zamojszczyźnie, Leona Suszyńskiego „P-8” , Kazimierza Kamieńskiego „Huzara” (ujęty 28 listopada 1952 r., stracony 24 października 1953 r.), mjr. Jana Tabortowskiego „Bruzdy” (zginął 23 sierpnia 1954 r.) w Białostockiem czy też Jana Totha „Mewy” (ujęty 17 lipca 1947 r., stracony 24 czerwca 1949 r.) na Rzeszowszczyźnie. Kierownictwo WiN było bezradne wobec nakręcanej przez komunistyczny terror spirali nienawiści. Szczególnie niebez­ pieczne dla struktur konspiracyjnych mogło być zagrożenie agenturalne ze strony prowokacyjnej kontrpartyzantki organi­ zowanej przez UB, grożące nie tylko likwidacją oddziałów, ale też rozpoznaniem ich powiązań organizacyjnych. Była to taktyka Mjr Adam Lazarowicz „Klamra”, „Pomorski”, „Kleszcz”, „Zygmunt”, ochotnik w wojnie bolszewickiej 1920 r., nauczyciel, oficer rezerwy, uczestnik kampanii wrześniowej, w konspiracji (SZP) od jesieni 1939 r. Komendant Obwodu Dębica ZWZ-AK w latach 1940-1944, za współdziałanie jednostek Obwodu w ramach akcji „Burza” z Sowietami odznaczony przez tych ostatnich Orderem Czerwonej Gwiazdy (odznaczenia

analogiczna do antypartyzanckich działań NKWD na Ziemiach Wschodnich, zagarniętych przez Sowiety w 1944 r. Usiłując zapobiec bratobójczym walkom z Ukraińcami, WiN zawarł jesienią 1945 i w 1946 r. szereg lokalnych umów o zawie­ szeniu broni z UPA: w okręgu rzeszowskim, w Inspektoratach Biała Podlaska, Zamość i Lublin. Porozumienia te miały charak­ ter taktyczny w obliczu wspólnego wroga, najbardziej zaś zna­ nym ich przejawem był wspólny atak 28 maja 1946 r. na siedziby NKWD i UB w Hrubieszowie. Po amnestii 1947 r. kierownictwo WiN stopniowo traciło kon­ takty z pozostającymi jeszcze w lasach małymi oddziałami par­ tyzanckimi i nie starało się ich odnawiać, obawiając się pene­

nie przyjął). Inspektor Inspektoratu Rzeszowskiego A K i „N ie”-DSZ w 1945 r, od jesieni 1945 r. kierował Okręgiem WiN

tracji ze strony prowokacyjnej partyzantki organizowanej przez UB. Po rozbiciu przez bezpiekę ogólnopolskich struktur konspi­ racji narodowej, można było zaobserwować też proces przecho­

Rzeszów, wiceprezes Obszaru Południowego WiN w 1946 r., od stycznia 1947 r. prezes

dzenia pod szyld WiN-u niektórych oddziałów NSZ. Los wszyst­ kich tych oddziałów był bez wyjątku tragiczny. Ich żołnierze utrzymywali się w lasach (zwłaszcza w Białostockiem, Lubel­

Obszaru Zachodniego i wiceprezes IV Zarządu Głównego WiN. Aresztowany 5 grudnia 1947 r., odrzucił propozycję bezpieki objęcia pod je j kontrolą kierownictwa prowokacyjnej tzw. „V Komendy WiN”, wybierając tym samym śmierć. Po ciężkim śledztwie skazany na karę śmierci 14 października 1950 r., zamordowany w więzieniu mokotowskim w Warszawie 1 marca 1951 r., miejsce pochówku nieznane.

skiem, na Podlasiu, w niektórych rejonach Mazowsza, ale także na pograniczu województw lubelskiego i rzeszowskiego) niekiedy nawet do połowy lat 50-tych, ustawicznie tropieni, nękani zdra­ dami najbliższych towarzyszy, szantażowani losem rodzin i zdra­ dzani przez rodziny, walczący już tylko o przeżycie. W latach 1948-1952 niektóre z tych oddziałów (np. „Huzara”) stały się obiektem prowokacyjnych działań MBP w ramach operacji „Cezary” . Na końcu drogi była zawsze ostatnia samotna walka, śmierć lub piekło przesłuchań i diabelska alternatywa: egze­ kucja lub kupienie życia za cenę zdrady. Partyzanci z winowskim rodowodem tropieni byli jeszcze w końcu lat pięćdziesiątych: 21 stycznia 1956 r. ujęto Stefana Kobosa „Wrzosa”, do 1947 r. Komendanta Obwodu Tomaszowskiego WiN; w marcu 1957 r. zginął Stanisław Marchewka „Ryba” (podkomendny i przyjaciel „Bruzdy” ), wreszcie 21 października 1963 r. poległ w walce Józef Franczak „Lalek” , niegdyś partyzant z oddziałów „Uskoka” .

71

Mieczysław Kawalec „Iza ”, „Psarski”, „Stanisławski”,

Franciszek Błażej „Tadeusz”, „Poleski”,

„Bronek”, asystent na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, uczestnik kampanii wrześniowej 1939 r.,

„Karol”, „Bogusław”, oficer WP, zastępca inspektora Inspektoratu AK Rzeszów, organiza­ tor akcji przerzucania zagrożonych żołnierzy

od 1940 w ZWZ-AK, oficer wywiadu w Obwodzie Rzeszów, następnie zastępca Komendanta i Komendant tego Obwodu, od stycznia 1945 r. kierował Obwodem Rzeszowskim w ramach organizacji „N ie” i DSZ. Od jesieni 1945 r., kolejno, kierownik wywiadu Okręgu Rzeszowskiego WiN, zastępca kierownika Okręgu Krakowskiego, a od stycznia 1947 r. kierow­ nik Wydziału Informacyjnego w N Zarządzie Głównym WiN.

A K na Śląsk, kierownik wydziału propagandy Obszaru Południowego WiN w latach 1945-1946 i współredaktor „Orla Białego”. W 1947 r. dodatkowo prezes Zarządu Obszaru Południowego WiN. Aresztowany przez UB 2 września 1947 r., przez dłuższy czas okrutnie

W następstwie zdrady jednego ze swoich współpracowników

torturowany, 14 października 1950 r. skazany

(Stefana Sieńki-Kazimierowicza) osaczony przez agenturę

na karę śmierci i zamordowany wraz

i aresztowany 1 lutego 1948 r. w Poroninie, po trzyletnim

z towarzyszami z IV ZG WiN 1 marca 1951 r.

ciężkim śledztwie 14 października 1950 r., skazany na karę śmierci i zamordowany 1 marca 1951 r. w więzieniu moko­ towskim w Warszawie. Miejsce pochówku nieznane.

Józef Rzepka „Znicz”, „Krzysztof”, ppor. rez. WP, w konspiracji od 1939 r., w akcji „Burza” dowódca i zastępca dowódcy zgrupowania partyzanckiego AK, w 1945 r. organizator Inspektoratu Mielec „Nie W IV Zarządzie Głównym WiN kierownik Działu Politycznego. Aresztowany 29 stycznia 1948 r., w wyniku tortur popadł w chorobę psychiczną, 14 październ ika 1950 r. skazany na karę śmierci i zamordowany w więzieniu mokotowskim 1 marca 1951 r.

72

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Karol Chmiel „Zygmunt”, prawnik, działacz ludowy, żołnierz ZWZ-AK od 1940 r., ciężko ranny w czasie akcji „Burza”. Od 1945 r. działacz PSL i WiN, pełnił funkcję łącznika pomiędzy tymi organi­ zacjami i wicepremierem Mikołajczykiem. Współautor „Memoriału do ONZ” w 1946 r., doradca polityczny prezesa WiN, w 1946 r. wyznaczony do udziału w grupie emisariuszy WiN przerzucanych na Zachód (nie udało mu się jednak wydostać z Kraju), jednocześnie reprezentował WiN w kontaktach z ambasadą belgijską. Aresztowany 12 grudnia 1947 r., skazany na karę śmierci 14 października 1950 r., zamordowany w więzieniu mokotowskim. 1 marca 1951 r. Miejsce pochówku nieznane.

Por. Józef Batory „Argus”, „Wojtek”, „August”, uczestnik kam­ panii wrześniowej, oficer AK (adiutant Komendanta Obwodu A K Rzeszów), a od 1945 r. w „N ie” i DSZ, od jesieni 1945 do sierpnia 1946 r. szef łączności zewnętrznej Obszaru Południowego WiN, następnie w 1947 r. kierownik łączności zewnętrznej w /V Zarządzie Głównym WiN. Aresztowany 2 grudnia 1947 r., skazany na karę śmierci 14 października 1950 r., zamordowany w więzieniu moko­ towskim 1 marca 1951 r. Miejsce pochówku nieznane.

Kpt. Władysław Antoni Koba „Rak”, „Marcin”, „Tor”, „Żyła”, uczestnik kampanii wrześniowej 1939 r.Jesienią 1939 r. podjął działalność konspiracyjną w SZP-ZWZ. Odznaczony dwukrotnie Krzyżem Walecznych. Działacz Stronnictwa Narodowego. Od 1943 r. oficer dywersji Obwodu A K Jarosław. Od listopadza 1944 r. adiutant Komendanta Obwodu Przemyśl. W 1945 r. objął funkcję Komendanta Obwodu Przemyśl organizacji „N ie”, następnie DSZ. Od września 1945 r. do połowy 1946 r. kierownik „Rady” WiN Przemyśl. Od wiosny do października 1946 r. kierownik Rejonu Przemyskiego „Wschód” w Okręgu Rzeszowskim WiN, następnie do maja 1947 r. zastępca kierownika Rzeszowskiego Okręgu WiN. 4 maja 1947 r. mianowany kierownikiem Rzeszowskiego Okręgu WiN, funkcję tę pełnił do aresz­ towania przez UB 26 września 1947 r. Skazany na karę śmierci i zamordowany 31 stycznia 1949 r. w więzieniu na Zamku w Rzeszowie.

73

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Ppłk Józef Maciołek „Żuraw”, „Roch”, „Roman”, „Marian”, „Tommy”, żołnierz Legionów w 1916 r„ ochotnik w wojnie ukraińskiej i bolszewickiej w łatach 1918-1921, oficer WP, po przeniesieniu do rezerwy w 1936 r. działacz ludowy. Dowódca kompanii w kampanii wrześniowej, w ZWZ-AK od 1940 r., dowódca zgrupowania partyzan­ ckiego w akcji „Burza” na Rzeszowszczyżnie, w 1945 r. inspektor Inspektoratu Przemyśl kolejno w „N ie”, DSZ i WiN. Aresztowany przez UB 21 lutego 1945 e, więziony w WUBP w Rzeszowie, w czasie śledztwa udało mu się ukryć swą tożsamość i symulować chorobę, odbity ze szpi­ tala 11 lipca 1945 r. przez bojówkę Straży Okręgu Rzeszowskiego DSZ. Po uwolnieniu kierownik sieci informacyjnej „Stom il” Obszaru Południowego DSZ-WiN i zastępca prezesa Obszaru. Latem 1946 r. wysłany jako emisariusz WiN na Zachód z zadaniem zorganizowania Delegatury Zagranicznej WiN, którą kierował w Londynie do początku 1953 r. Nie zorientował się w prowokacji zorganizowanej przez NKWD i MBP i utrzymywał w latach 1948-1952 ożywione kontakty z tzw. „V Komendą WiN” w Kraju, w której z ramienia UB dużą rolę odgrywał zdrajca Stefan Sieńko, bliski współpracownik Maciołka w sieci „Stom il” w 1946 r.

Ppłk Kazimierz Rołewicz (Zbigniew Solski) „Kama”, „Olgierd”, „Zbyszek”), szefB iP Okręgu Krakowskiego ZWZ-AK w latach 1941-1945, emisariusz WiN na Zachód latem, 1946 r., wiceprzewodniczący Delegatury Zagranicznej WiN w latach 1946-1952.

Zaświadczenie prezesa WiN, ppłk. Franciszka Niepokólczyckiego „H alnego”, uwiarygodniające emisariusza, ppłk. Kazimierza Rolewicza „Zbyszka” (z 29 lipca 1946 r.).

i

?

74

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ

i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Dokument „ Wytyczne dla delegacji”, na podstawie którego jesienią .1946 r. powstała Delegatura Zagraniczna WiN pod kierownictwem ppłk. Józefa Maciołka.

«T/tycsmc dlti d o lo g io jl«

w®» i

©¡A

c c i podrtSty*

X. nawiązanie Jajo*no*pŁ a lcj^Unsial.

(t*

,!exXe«ai U tajk

■u, p o o p o llt o j o r u p rz odstawi sn loo ^Bjrtu i e y t u e c jl n K rają i uzynkmlo

'

t

^

z a twierdz oni a d l* o z lo ła ln o d e l z rs o n u a lio •MM*. Uzyskanie p a parała w klorunku K a n oolid za jl w K roju 1 cia s n e j d z ia ła ln o ś ci. Hawltjzenlo iocz n a ^ a i''*

r -H a & a im jc a

ad r o d k ld y s p c a y u

oyjnya / o l l o taki lo t n io J o /. u e t o lc n lo oopółpraoy i uzgodni ©n lo og óln ej H o l i p oob ęp oern io,/u w lcrsy Z cl 2ilcQ lo i pierwsze nowi ©sunie fcontołctu rodłUG » « I t M U k ii Mr. 1 / .

&. Przed!olcni© momorendiza nn O... 3. U zy-kenlo funduozów up prowadzenie praoy, w Kraju. 4 . w ra a lo potrzeb y d z ia ła ln o ś ć propagandowa w k ie r -

Stanisława Kruczek „Anna”,

runku k o n s o lid a c ji o g ó ln e j-- ——

łączniczka AK od 1942 r., sanita­

I I , flaozo podotowy Id e o lo g icz n e .

riuszka w czasie akcji „Burza”, w WiN jesienią 1946 r. łączniczka Stefana Sieńki „Wiktora” jako

1. Kim Jcstedmy i -

kierownika sieci „Stom il”-„Iskra”, jednocześnie opiekunka skrzynki

i - JoateSny ld o o llfflcza ira p rzod łu lcm lcn Polata walcz©osJ z o s ta tn ieg o okresu A-K. wroz z orgaalsaajaml a oa lo-

kontaktowej Obszaru Południowego WiN. Aresztowana 10 listopada 1946 r. i poddana ciężkiemu śledztwu, latem 1947 r. przekazała z więzienia Montelupich w Krakowie informację, że została wydana przez Stefana Sieńkę (agenta UB, wówczas

Jootcdmy ruchom n lepodlO B łoddow ya o cbaraktorzo po­ lit y c z n o ldoalORlcznjni 1 npołoczno-wyehoanwazjai,

nyal 1 rea llzatortrai JoJ celów oraz wyrazi c l Olami tradyoyj ofcroaów pop rzed nich , ehcoriy byd w tw d ei na te re n ie K roju propagatoram i

mBcsjjooJ

Polofcl na oml-

g r a o jl.

-----^

^

3. Ogólno za sa d y podstaw ow e.^ a ozrtcza M o JUK. 1 os/

już kierownika Biura Studiów w N Zarządzie Głównym WiN), co jednak nie spotkało się z należytą reakcją je j przełożonych. W wyniku tortur popadła w chorobę psychiczną.

Ppor. Wacław H. Bniński „Wioślarz”, „Key”, adiutant Komendanta Okręgu Krakowskiego AK, emisariusz WiN na Zachód latem 1946 r., członek Delegatury Zagranicznej WiN i je j przedstawiciel w Rzymie w latach 1951-1952.

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Danuta Sochówna (obecnie Socha-Jakubczyk) „Rad”, „Zakopiańska”, w latach 1944-1948 łączniczka, kolejno w AK (placówka Błażowa, Obwód Rzeszów), DSZ i WiN, łączniczka IV Zarządu Głównego WiN, aresztowana 7 lutego 1948 r., więziona w gmachu MBP na Koszykowej w Warszawie, przez trzy miesiące codziennie torturowana w związku z odmową składania zeznań, skazana 17 września 1948 r. na karę 9 lat więzienia, zwolniona w 1955 r.

Zbigniew Zakrzewski „Bryła”, w czasie wojny w wywiadzie AK, zastępca prezesa zarządu Okręgu Łódzkiego WiN i organizator sieci wywiadowczej na tym terenie, aresztowany 17 listopada 1946 r., skazany 16 stycznia 1947 r. na karę śmierci, zamordowany 26 marca 1947 r.

Mjr Marian Gołębiewski „Irka”, „Ster”, „Swoboda”, oficer WP, uczestnik kampanii wrześniowej 1939 r. Uciekł z niewoli niemieckiej i przez Hiszpanię i Portugalię przedostał się do Gibraltaru. Od 1941 r. w Polskich Siłach Zbrojnych w Wielkiej Brytanii. Po przeszkoleniu w zakresie dywersji i sabotażu zrzucony do Kraju jako cichociemny, szef Kedywu A K w Inspektoracie Zamość. Dowodził wieloma udanymi akcjami bojowymi przeciwko Niemcom. Osobiście (w pojedynkę!) uwol­ nił w 1943 r. z więzienia żonę i syna mjr. Wilhelma Szczepankiewicza „Drugaka”, Komendanta Obwodu Tomaszów AK. Od września 1945 r. w WiN, pełnił kolejno funkcje inspektora Inspektoratu Zamojskiego, szefa sztabu Okręgu i Komendanta Okręgu. Odznaczony Virtuti Militari V klasy. Aresztowany przez UB w styczniu 1946 r., skazany jako jedyny na karę śmierci w tzw. procesie Rzepeckiego, zamienioną na karę dożywotniego więzienia. Zwolniony w 1956 r. Od połowy lat 60-tych zaangażowany w działalność niepodległościowej organizacji „Ruch”, nawiązującej do tradycji AK i WiN. Organizacja ta wydawała konspiracyjny „Biuletyn” (1969-1970), a także opracowała i rozkolpor­ towała deklarację ideową „Mijają lata...”, w której potępiona została zależność Polski od ZSRS i ustrój socjalistyczny. W czerwcu 1970 r. za działalność w „Ruchu” SB aresztowała kilkaset osób, wśród nich m.in.: Andrzeja Czumę (skazany na karę 9 lat więzienia), Stefana Niesiołowskiego (7 lat więzienia), Benedykta Czumę (6 lat więzienia), Bolesława Stolarza, żołnierza AK i ROAK (w oddziale „M ściciela”), więźnia politycznego PRL do 1956 r. (4,5 roku więzienia) oraz mjr. Mariana Gołębiewskiego (4 lata więzienia). 76

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Władysław Siła-Nowicki „Czesław”, „Stefan”, dwukrotnie ranny w czasie kampanii wrześniowej 1939 r., adwokat, działacz katolicki, od 1941 r. w ZWZ-AK, oficer informacyjny w KG AK w latach 1941-1943, dwukrotnie ranny w czasie Powstania Warszaw­ skiego, od 1945 r. czynny w DSZ i WiN, kolejno Komendant Obwodu WiN Lublin-miasto, zastępca inspektora i inspektor Inspektoratu Lubelskiego WiN. Ujawnił się w ramach amnestii w marcu 1947 r. Aresztowany 16 września 1947 r. w Nysie, gdy wraz z mjr. Hieroni­ mem Dekutowskim „Zaporą” i grupą jego żołnierzy próbował prze­ dostać się za granicę, nie zdając sobie sprawy z tego, że cała akcja przerzutu jest prowokacją UB, w której ważną rolę odegrał aresz­ towany w 1946 r. i zwerbowany przez bezpiekę oficer AK i WiN Franciszek Abraszewski (uwolnienie Abraszewskiego, b. inspektora Inspektoratu Lubelskiego WiN, było po ogłoszeniu amnestii 22 lutego 1947 r. jednym z warunków złożenia broni przez oddziały „Zapory”). Wraz z H. Dekutowskim i towarzyszami skazany na karę śmierci 15 września 1948 r. Jako jedyny z tej grupy nie został stracony; życie ocaliła mu interwencja ciotki Aldony Kojałłowicz-Dzierżyńsliiej (rodzonej siostry Feliksa Dzierżyńskiego twórcy sowieckiej CzeKa) u ambasadora sowieckiego w Polsce Lebiediewa. Zamienioną przez „prezydenta ” Bieruta karę dożywotniego więzienia odsiadywał do 1 grudnia 1956 r.

Emilia Marszałek (po mężu Szlachtowa) „M aj”, siostra Ludwika Marszałka (kierownika Wydziału Propagandy Okręgu WiN Rzeszów, następnie prezesa

Leopold Rząsa „Augustyn”, „Wacław”, harcerz, prawnik, w ZWZ-AK od 1941 r., czynny w sieci

Okręgu Wrocławskiego WiN), żołnierz A K (łączniczka komendy WSK Obwodu Dębica), na polecenie organi­

wywiadu Obwodu AK Rzeszów, od jesieni 1945 r. w WiN, kolejno zastępca kierownika i kierownik Wydziału Informacji Okręgu Rzeszowskiego WiN i zastępca prezesa Okręgu. Aresztowany 16 lipca 1947 r., próbował popełnić samobójstwo skacząc z trzeciego piętra gmachu WUBP w Rzeszowie, skazany 21 października 1948 r. na karę śmierci

zacji zatrudniła się w 1945 r. jako urzędniczka w WUBP w Rzeszowie, pracując na rzecz wywiadu „N ie”-DSZ-WiN. Aresztowana i skazana na karę śmierci, zamienioną następnie na karę wieloletniego

i zamordowany 31 stycznia 1949 r. w więzieniu w Rzeszowie.

więzienia. Zwolniona w 1956 r.

77

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Ludwik Marszalek „Zbroja”, „Michał”, oficer zawodowy WP, w początkach października 1939 r. zbiegi z niewoli niemieckiej i zorganizował oddział partyzancki, od 1939 r. w SZP-ZWZ-AK, kolejno oficer szkoleniowy, Komendant Obwodu Dębica AK, inspektor Inspektoratu Mieleckiego „N ie”-DSZ w 1945 r., następnie kierownik rejonów Mielec i Krosno WiN, prezes Okręgu Wrocławskiego WiN w latach 1946-1947, aresztowany 12 grudnia 1947 r., skazany 10 sierpnia 1948 r. na karę śmierci i zamor­ dowany 27 listopada 1948 r. Odmówił podpisania aktu oskarżenia, zaś jego rodzinie odmówiono ostatniego widzenia.

Stanisław Dydo „Steinert”, „Paweł”, żołnierz ZWZ-AK od 1940 r., dowódca plutonu dywersyjnego, uczestnik licznych akcji bojowych w rejonie Ropczyc i Sędziszowa Małopolskiego, od 1945 r. w „N ie”-DSZ-WiN na terenie Krakowa, od stycznia 1946 r. kierownik łączności wewnętrznej Obszaru Południowego WiN. Aresztowany 24 czerwca 1946 r., zwolniony po pozorowanej zgodzie na współpracę zU B z zadaniem wydania ppłk. Ł. Cieplińskiego, po ujawnieniu tego przełożonym w WiN ewakuowany do Wrocławia ze zmienioną tożsamością, od jesieni 1946 r. do października 1947 r. kierown ik Wydziału Organizacyjnego odtwarzanego Okręgu Wrocławskiego WiN, aresztowany 18 grudnia 1947 r. we Wrocławiu, po brutalnym śledztwie skazany 10 sierpnia 1948 r. na karę śmierci, zamordowany 27 listopada 1948 r.

Por. Jan Woś „F a ry s”, oficer dywersji Obwodu AK Dębica, kierownik komórki legalizacyjnej w Zarządzie Obszaru Południowego WiN, aresztowany przez UB 14 listopada 1946 r., poddany okrutnemu śledztwu w WUBP w Krakowie, odmawiał zeznań. Konwojowany na przesłuchanie 16 listopada 1946 r. rzucił się z piątego piętra, pociągając ze sobą funkcjonariusza UB. 78

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ

i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Wanda Kraszewska-Ancerewicz „Lena”, „Grabowska”, harcmistrzyni, nauczycielka, w ZWZ-AK od 1940 r., kierownik Wydziału Kolportażu BiP KG ZWZ-AK w latach 1941-1944, kurierka z ramienia 1 i II Zarządu Głównego WiN w latach 1945-1946, aresztowana w kwietniu 1946 r., skazana 7 maja 1947 r. na 8 lat więzienia, zwolniona w wyniku amnestii w 1950 r. Współorganizatorka akcji niesienia pomocy więzionym AK-owcom i ich rodzinom. Ponownie zaangażowana w prace WiN w 1952 r., nie była świadoma trwającej od 1948 r. prowokacji w ramach tzw. „V Komendy WiN”, aresztowana 27 grudnia 1952 r., więziona do września 1953 r.

Ppłk Bolesław Tomaszewski „Ostroga”, zawodowy oficer WP, ciężko ranny podczas kampanii wrześniowej 1939 r., w ZWZ-AK od 1940 r., szef Oddziału III Komendy Obszaru Lwowskiego A K w latach 1943-1944, szef sztabu Okręgu Lwowskiego „N ie” w 1944 r., w latach 1944-1945 szef sztabu Zgrupowania „W arta” na Rzeszowszczyźnie. Następnie współorganizator, wiceprezes i prezes Okręgu Lwowskiego WiN na Dolnym Śląsku w latach 1945-1946, aresztowany przez NKWD 8 czerwca 1946 r. w Karpaczu, 3 stycznia 1947 r. skazany na karę śmierci, zamienioną na karę 15 lat więzienia, Zwolniony w 1956 r.

Jan Franciszek Freisler „Ksawery”, oficer WP, kurier, wielokrotnie przekraczał granicę sowiecko-niemiecką z 1939 r., następnie słynny kurier pomiędzy Krajem a Węgrami w latach 1940-1944, dowódca oddziału partyzanckiego „Świerk” na Sądecczyźnie w 1944 r., w 1945 r. kurier Rządu RP, aresztowany 31 października 1945 r. przy okazji likwidacji I Zarządu Głównego WiN, 29 kwietnia 1947 r. skazany na karę śmierci, zamienioną na karę 10 lat więzienia, zwolniony w 1955 r. '

79

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

‘ ! *1-- -

‘ Nr krzyża..

wDnziALTJ r w t r .T y i o

z r’rn. n ? , m

SZEF GAaükittUJ41NILTÄA4RRAW W OJSKOW'«:«stwiredza, iż P.......... A&EA.t.Ili)............. —...........

3 O R Y C Z -i est

KO

Adam

kawalerem Orderu Wojennego

"VIRTUTI MILITARI'’ k i..7 !.........

ODDZIa ŁU SZEF «AÎUNWV-MWNIS.WA

,7. B o h u s z e w ł c z " p î £ ë ‘3 ^ ^ ' y..:

tr..,,

d n ia .....................i?.T

Kpt. Adam Boryczko „Adam”, „Albin”, cichociemny, w 1942 r. przydzielony do V odcin­ ka „Wachlarza”, w 1943 r. organizator

Konspiracyjna broszura kolportowana wiosną 1946 r. przez oddział leśny WiN Franciszka Woźniaka „Brzeszcza” z Rady WiN Brzozów.

i Komendant Kedywu Okręgu Wileńskiego AK, od 1944 r. zastępca dowódcy i dowódca VI Brygady Wileńskiej, pod okupacją sowiecką w latach 1944-1945 szef Oddziału III Komendy

w y d a w n ic t w o

ż

Okręgu Wileńskiego AK, odznaczony Virtuti Militari V klasy i trzykrotnie Krzyżem Walecznych. W 1945 r. przedostał się „do Polski ” i na Zachód, od końca 1947 r. wielokrotny kurier Delegatury Zagranicznej WiN do Kraju, gdzie był podejmowany przez

. k . o . n .

7.: K A R T O T E K I

przedstawicieli prowokacyjnej tzw. „V Komendy WiN” (charakteru tej „Kom endy” był nieświadomy), szef łączności lądowej (szlaki

O BCYCH

AG EN TU R. A G EN C I M IC H A Ł

R O LA

kurierskie) Delegatury w latach 1947-1953, po ujawnieniu prowokacji przez MBP (27 grudnia 1952 r.) na własną rękę podjął

Z .S .R .R .

Ż Y M IE R S K I

Ł Y Ż W IŃ S K I.

próbę zweryfikowania informacji z Kraju, aresztowany przy próbie przekroczenia granicy PRL ok. 13-16 czerwca 1954 r., skazany

„M A R SZ A ŁEK "

21 maja 1955 r. trzykrotnie na karę śmierci, zamienioną na karę dożywotniego więzienia. Zwolniony 29 listopada 1967 r. C EN A

W ARSZAW A.

M A ).

1 ZŁ.

1946

80

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Pierwsza strona gazetki W A L C Z Y M Y

W

O

Nr 14

L

N

O

Ś

Ć

Dnia 1 maja 1946

o o o o

n le p o d l o g ł o n d P olek } prawd?,iwie dem okratyczn a w oin osć Narodu od zy sk a n ie n aszych Ziem Wschodnich u tr w a le n ie ooeonyoh g r a n i c na Z a c h o d z i *

„ Wolność”, jeleniogórskiego dwutygodnika WiN; nr 14 był kolportowany na terenie Okręgu (Wydziału) WiN Rzeszów.

Znacjonallzow ane sztandary S w loto pierwszomajowa mn n i e w ą t p l i w i e wsoeniałp, t r a d y o j e .Wspa­ n i a l e t r a d y c j e p o s i a d a rdwniez P ols k a P a r t i a B o c j i l i s t y c z n a , k t ó r e j , ozerwone s z ta n d a r y t y ł y n ie t y l k o symoolein walki o id e a ł v sp r a w ie ­ d l i w o ś c i s p o i e c z n e j , a l e oyi y t e z w la t a c h n i e w o l i symbolem w a lk i o. wolnosd k r a j u . D o l e j e k o n o p i r a c y j n ; g o ruchu t e j p a r t i i i niezapom­ niane d z i e j e organiz owanych p r z e z PPS akcy.i bojowych za azasd'« c a ­ r atu - sta n ow ią jed na z n a jd u m n iejszy c h kurt n a s z e j h i s t o r i i i D ziś Polsku P a r t i a 3 0 c j a l i 3 t y c z n a n ie i s t n i e j e . Z o s t a ł a zawoJo-' Wcina prP.cz szumowiny / PPk, o ie.) r ew olu c y jn e h i s * i 3 t v ' v 3i 3 n a — tniewiskiom. S t a r z y d z i a ł a c z e p a r t y j n i z u czucie m r o z p a c z y obserwu­ j ą c y n ic z n a maskaradę s o c j a l i R t y o z n o . J a k ie z n a c z e n ie p o s i uda d z i ś w P o ls c* mar. t f e s t a c j ■- pi nrw szomajowa? W c z y i c h rekach bed* czerwone s z ta n d a ry ? Poco r z e s z e robotn ik ów bedi} fomowalv s i e w pochody u l i c z n e ? Jedno j e s t pewne: pochody becie, l i c z n e i dod r ze zor ga n izow a n e. Nad porządkiem o „spon tan iczn ym " udzia łem ro b o tn ik ó w v tyoh pocho­ dach będą czuw ały kadry r o s y j s k i c h i g e it ó w z. J i, 'Vo.j3k 3 - z o i i c / s n stivi Wewnętrznego i O c h o t n i c z e j il-zerwy Di l i c J I . d e i z i e to p ie r w ­ sze ś w i ę t o r o b o t n i c z e P o l e k ! „ dem okratycznej " pod o p i e cuno tymi skrzydłam i NKWD.

Michał Zygo „Szymon”, żołnierz wywiadu AK, od sierpnia 1944 r. rozpoczął - z polecenia wywiadu AK - pracę w organach rzeszowskiej milicji (wkrótce w Wojewódzkiej Komendzie Milicji Obywatelskiej w Rzeszowie), z początkiem 1946 r. zwerbowany do pracy w wywiadzie WiN; dostarczał bardzo cennych materiałów wywiadowczych dla podziemia niepodległościowego, był jedną z najważniejszych „wtyczek ” rzeszowskiego WiN w komunistycznym aparacie bezpieczeń­ stwa, od wiosny 1947 r. przechowywał archiwum kierownictwa Wydziału WiN Rzeszów, aresztowany 7 września 1947 r., przeszedł brutalne śledztwo. Skazany na karę śmierci, zamordowany 31 stycznia 1949 r. w więzieniu na Zamku Lubomirskich w Rzeszowie.

Mieczysław Liwo „Milik”, „Jezierski”, prawnik, uczestnik kampanii wrześniowej 1939 r., żołnierz AK, oficer wyszkolenia w Zgrupowaniu 1 Dywizjonu Artylerii Konnej w Rejonie I Obwodu Mokotów (Okręg AK Warszawa), walczył w Powstaniu Warszawskim, od jesieni 1945 r. działacz WiN, szef wywiadu w Radzie WiN Rzeszów, następnie w Rzeszowskim Rejonie WiN, od połowy 1946 r. kierował Rzeszowską Radą WiN, ujęty przez UB 12 lipca 1947 r., skazany na karę śmierci, zamienioną na dożywotnie więzienie. Zwolniony 22 stycznia 1957 r. 81

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Mjr Aleksander Rybnik „Jerzy”, „Dziki”, oficer zawodowy WP, odznaczony Virtuti Militari V klasy i Krzyżem Walecznych. Oficer ZWZ-AK, m.in. Komendant Obwodu Białystok, dowódca konspira­ cyjnego 42 pp AK. Od października 1945 r. zastępca prezesa Okręgu Białystok WiN. Dowódca ok. 300-osobowego zgrupowania partyzan­ ckiego AKO na terenie Puszczy Knyszyńskiej, działającego pod kryp­ tonimem „Piotrków”. Zgrupowanie to stoczyło szereg walk z grupami operacyjnymi NKWD i JJB, ponosząc niewielkie straty. W sierpniu 1945 r. zostało rozwiązane, aby zminimalizować walki zbrojne na tym terenie. M jr „D ziki” został aresztowany 19 kwietnia 1946 r. przez UB i po pokazowym procesie skazany na karę śmierci (razem z nim skazano na kary śmierci sześciu innych oficerów i żołnierzy Suwalsko-Augustowskiego Obwodu WiN, a 16 innych skazano na kary długoletniego więzienia). Zamordowany 11 września 1946 r. w Białymstoku. Nie jest znane miejsce jego pochówku.

In Wojskowego .Prokuratora Kejono.ego a - ===,ą __3=i_ą _Ł 32=i =|=t =o =k=u=== ;s _

Proszę o wydanie zezwolenia na pochowanie zwłok zabitego w trakcie napadu na Footerunek M.O„ w Przytułach, pow.łomża d-cy bandy TABORTOWSTIiGO Jana, ps."Bruzda", s.Jana i >1acławy z d« Sidorowie z, ur. c9«7..1v06 roku w flowogródku, Po­ lak, wyznanie rzym -kat., były członek organizacji "9iJI" /in sp e ­ ktor 3kregu/, wykszt. średnie, przedwojenny oficer zawodowy, do chwili ukrywania s ię zan. w iarszawie u l. .'/aszynktona Kr. I i 6 , n.^-ć . Przy niniejszym załączam meldunek specjalny z przebiegi l i k id2c ji TAoJIiCJ'V2v IIG0 Jana, p3."Bruzda".

Szef wojewódzkiego Orzedu Bezpieczeństwa lu b licz n eg ' 57 Białymstoku

Podanie szefa WUBP w Białymstoku skierowane do Wojskowego Prokuratora Rejonowego w Białymstoku o wydanie zezwolenia na pochowanie zwłok

mjr. Jana Tabortowskiego

I -I £ g z t == I ;s .i i r * 1 adresat " ^ a/a

„Bruzdy”. 82

r o ż e k , mjr.

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ

Mjr Jan Tabortowski „Bruzda”, „Kusy”, „Tabor”, oficer zawodowy WP, uczestnik wojny obronnej 1939 r. Odznaczony Virtuti Militari i trzykrotnie Krzyżem Walecznych. Konspiracyjną działalność niepod­ ległościową rozpoczął w okresie pierwszej okupacji sowieckiej w 1940 r. na terenie powiatu bielskiego w stopniu porucznika jako Komendant Obwodu ZWZ. Następnie pełnił funkcje: inspektora Inspektoratu Łomżyńskiego A K (aresztowany przez Niemców, w grudniu 1942 r. odbity z więzienia w Łomży), inspektora Inspektoratu Suwalskiego i od marca 1944 r. ponownie Łomżyńskiego. W akcji „Burza” dowódca oddziału partyzanckiego walczącego na Bagnach Biebrzańskich. Po akcji „Burza” aresztowany przez NKWD zdołał uciec i ponownie podjął działalność niepodległościową kierując pracą Inspektoratu Łomżyń­ skiego AK-AKO-WiN. Dowodził słynną akcją odbicia więźniów z PUBP i KP MO w Grajewie 9 maja 1945 r. W kwietniu 1947 r. podczas amnestii ogłoszonej przez MBP zakończył działalność konspiracyjną i ujawnił podległy sobie Inspektorat. Podjął naukę na wyższej uczelni w Warszawie, jednak zagrożony aresztowaniem przez UBP ponownie zbiegł do lasu. Dowodził grupą partyzancką działającą w rejonie Bagien Biebrzańskich. Poległ 23 sierpnia 1954 r. podczas akcji na posterunek MO w Przytułach. Pozostali członkowie jego grupy pod dowództwem ppor. cz.w. Stanisława Marchewki „Ryby” działali do 1957 r.

Kpt. Stanisław Cieślewski „Lipiec”, w konspi­ racji od 1939 r. Komendant Obwodu Łomża AK. Na przełomie 1942 i 1943 r. aresztowany przez Niemców. W nocy z 12 na 13 stycznia 1943 r. wraz z Janem Tabortowskim „Bruzdą” uciekł z więzienia w Łomży. Po wejściu Sowietów pozostał w konspi­ racji. Uczestnik akcji na Grajewo w nocy z 8 na 9 maja 1945 r. Ujawnił się w ramach amnestii w kwietniu 1947 r. Nękany przez UB, w 1950 r. wraz z mjr. „Bruzdą” wrócił do partyzantki. Zginął 27 marca 1952 r. w walce z UB.

Ppor. cz.w. Stanisław Marchewka „Ryba”, podkomendny mjr. Jana Tabortowskiego „Bruzdy”. W nocy z 8 na 9 maja 1945 r. dowodził grupą szturmującą budynek PUBP w Grajewie. Ujawnił się w ramach amnestii w kwietniu 1947 r. W 1953 r. funkcjonariusze UB zażądali od niego pomocy w ujęciu mjr. Jana Tabortowskiego „Bruzdy”, który - po ujawnieniu - musiał ponownie przejść do konspiracji. Postawiony przed wyborem: współpraca i zdrada byłego dowódcy albo więzienie, wybrał trzecie wyjście - pozornie zgodził się na współpracę, dotarł do mjr. „Bruzdy”, meldując mu o zaistniałej sytuacji i pozostał w jego oddziale. Przekazał „Bruździe” punkty kontaktowe, podane przez funkcjonariuszy UB. Podejmując tę decyzję musiał mieć świadomość, że zamyka za sobą wszystkie możliwości odwrotu. Nie chcąc zostać zdrajcą wybrał pewną śmierć. Walczył u boku mjr. „Bruzdy” aż do chwili jego śmierci 23 sierpnia 1954 r. Był ostatnim partyzantem na Białostocczyźnie. Zginął w walce z UB 3 marca 1957 r. otoczony w swojej kryjówce, w rodzinnej wsi Jeziorko. 83

i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Kpt. Kazimierz Kamieński „Huzar”, jeden z najsławniejszych dowódców partyzanckich na terenie Białostocczyzny. Oddział „Huzara” przeprowadził wiele udanych akcji bojowych. Stoczył kilka zwycięskich bitew z grupami operacyjnymi UB i KBW. „Huzar” nie ujawnił się w ramach amnestii 1947 r., podobnie postąpiło kilku jego żołnierzy. Na skutek terroru stosowanego wobec ujawnionych żołnierzy podziemia stan liczebny oddziału „Huzara” szybko uległ powiększe­ niu, dochodząc do kilkudziesięciu żołnierzy. W maju 1947 r. oddział wszedł w skład 6 Biygady Wileńskiej AK, dowodzonej przez kpt. Władysława Łukasiuka „M łota”. Po jego śmierci (w czerwcu 1949 r.) „H uzar” objął dowództwo oddziału. Walczył do sierpnia 1952 r. Przez cały czas oddział „Huzara” wykazywał aktywność bojową, przepro­ wadzając szereg akcji likwidacyjnych. Jeszcze na początku 1951 r. pod rozkazami „Huzara” pozostawało ok. 30 żołnierzy przebywających stale w partyzantce. Oddział „Huzara” został rozbity w wyniku ubec­ kiej prowokacji. W marcu 1953 r., pod pozorem przerzutu za granicę, „Huzara” i kilku jego żołnierzy zwabiono do Warszawy i aresztowano. „Huzar” został skazany na karę śmierci i zamordowany 24 paździer­ nika 1953 r. w więzieniu w Białymstoku. W ramach tej samej prowokacji ubecy zamierzali zniszczyć oddział NZW Kazimierza Krasowskiego „Głuszca”, który jednak rozpoznał prowokację, zlikwi­ dował „wysłannika ” z Warszawy i powiadomił „Huzara”, że rzekoma organizacja podziemna z centralą w Warszawie jest w rzeczywistości ubecką mistyfikacją. Niestety, „Huzar” nie uwierzył „Głuszcowi”.

84

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Prawdopodobnie 1948 r. VI Wileńska Brygada AK. Spotkanie żołnierzy kpt. Kazimierza Kamieńskiego „Huzara” i Władysława Łukasiuka „M łota”. Na pierwszym planie kpt. Władysław Łukasiuk „M łot”.

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Pierwszy z prawej Witold Buczek „Ponury”, dowód­ ca patrolu w oddziale kpt. Kazimierza Kamieńskiego „Huzara”. Poległ 28 maja 1952 r. w walce z grupą operacyjną UB. W środku kpt. Kazimierz Kamieński „Huzar”.

Drugi z prawej Ludwik Niemyjski „Kaktus”, dowódca patrolu w oddziale „Huzara ”. 22 sierpnia 1952 r. otoczony przez grupę operacyjną UB, popełnił samobójstwo.

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ

i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Pierwszy z prawej stoi NN „Topór”, zastępca „Huzara”. Zginął jesienią 1946 r. na skutek nieszczęśliwego wypadku z bronią. Pierwszy z prawej siedzi Kazimierz Kamieński „Huzar”.

■?**i«*t

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Lała 1946-48. Żołnierze z oddziału kpt. Kazimierza Kamieńskiego „Huzara”. 88

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ

i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Lała 1946-48. Żołnierze z oddziału kpt. Kazimierza Kamieńskiego „Huzara”.

89

90

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ

i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Lała 1946-48. Żołnierze z oddziału kpt. Kazimierza Kamieńskiego „Huzara ”.

Rok 1946. Północne Mazowsze. Żołnierze z oddziału Wiktora Zacheusza Nowowiejskiego „Jeża". „Jeż”, z zawodu nauczyciel, od 1943 r. walczył w partyzantce, w oddziale A K Stefana Rudzyńskiego „W iktora”. Oddział przepro­ wadził wiele udanych akcji przeciwko Niemcom. W czasie akcji „Burza” „J eż” dowodził drużyną w oddziale „Wiktora” liczącym wtedy ok. 80 żołnierzy. Po wejściu Sowietów zorganizował oddział samoobrony przed komunis­ tycznym terrorem. 3 czerwca 1945 r. rozbił PUBP w Mławie, uwalniając kilkudziesięciu więźniów. W czasie walki zginęło trzech funkcjonariuszy UB. W grudniu 1945 r. żołnierze z oddziału „Jeża” pod dowództwem Edmunda Morawskiego „Lipy” odbili z aresztu znajdującego się w budynku MO w Chorzelach 14 żołnierzy podziemia. Ponadto oddział „Jeża” kilkakrotnie rozbił grupy operacyjne UB, m.in. pod koniec 1945 r. pomiędzy Janowem a Starą Wsią oraz w marcu 1946 r. pod Chorzelami. Wziętych do niewoli UB-eków żołnierze „Jeża” rozmundurowali, rozbroili i puścili wolno. Wcześniej „J eż” wygłosił przemówienie wykazując jeńcom, że służą obcej, narzuconej siłą władzy. Inną spektakularną akcją jego oddziału było odbicie w maju 1946 r. Edmunda Morawskiego „Lipy” (dowódcy akcji na areszt milicyjny w Chorzelach) ze szpitala w Przasnyszu. 6 grudnia 1946 r. Wiktor Zacheusz Nowowiejski „J eż”, otoczony przez grupę operacyjną UB i KBW w rodzinnej wsi Zembrzuz, ranny w czasie próby ucieczki, popełnił samobójstwo. 91

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ

6 grudnia 1946 r. Wiktor Zacheusz Nowowiejski „Jeż”, zdjęcie pośmiertne, zrobione przez funkcjonariuszy UB.

i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Por.lkpt. Andrzej Bieniek „L ot”, w konspiracji ZWZ-AK od lutego 1940 r, ścigany przez NKWD. Od lipca 1941 r. komen­ dant rejonu IV i I zastępca Komendanta Obwodu Łomża. Wiosną 1944 r. mianowany na stanowisko Komendanta Obwodu A K (następnie AKO) Łomża. Kierował pracą Obwodu WiN Łomża do kwietnia 1947 r. Dowodzony przez niego Obwód był najsilniejszą, dobrze zakonspirowaną jednostką terenową Białostockiego Okręgu AKO-WiN.

Kpt. Bronisław Jasiński „Komar”, „Łom ”. Uczestnik wojny obronnej 1939 r. Komendant placówki A K Bargłów, zastępca Komendanta, a następnie Komendant Obwodu AK-AKO Augustów. Od zimy 1944 r. przebywał w leśnych obozowiskach w Puszczy Augu stowskiej, dowodząc osobiście jednym z oddziałów partyzanckich Obwodu. Ujawnił się w 1947 r. Aresztowany przez UBP w 1950 r., skazany na 6 lat pozbawienia wolności.

Kpt. Jan Trusiak „Korycki”, „Lachowicz”, „Borowicz”. Uczestnik wojny obronnej w 1939 r. (odznaczony krzyżem Virtuti Militari). Po ucieczce z niewoli niemieckiej od początku 1940 r. w konspiracji na terenie powiatu Bielsk Podlaski. Pracownik wywiadu ZWZ-AK i jednocześnie Komendant placówki terenowej nr 2 Grodzisk. Od grudnia 1944 r. do grudnia 1946 r. Komendant Obwodu AK-AKO-WiN Bielsk Podlaski. Zwolniony z funkcji przez Prezesa Białostockiego Okręgu WiN, podjął studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. Obwód WiN Bielsk Podlaski zakończył działalność w kwietniu 1947 r. 93

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Pchr. Stefan Głowacki „Ster”. W okresie okupacji niemieckiej zastępca szefa wywiadu Obwodu A K Ostrów Mazowiecka. Po lipcu 1944 r. zastępca Komendanta Obwodu i jednocześnie szef wywiadu. Wraz z kpt. „Bom bą”, „Stanisławskim”, odbudował struktury Obwodu Ostrów, całkowicie rozbite po akcji „Burza” i aresztowa­ niach prowadzonych jesienią 1944 r. przez NKWD. 21 listopada 1945 r. wraz z 7-osobowym patrolem AKO-WiN zatrzymał się na nocleg w Porębie, został okrążony przez silną grupę operacyjną KBW i UB. Podjął decyzję przebijania się z „kotła”, która uratowała dowodzony przez niego patrol, sam jednak poległ.

Pchor./ppor. Bolesław Sawicz-Korsak „Biały Bolek”. Początkowo w konspiracji na terenie Warszawy. Od 1943 r. żołnierz oddziału partyzanckiego A K „Jastrzębca” Obwodu Bielsk Podlaski. Po lipcu 1944 r. adiutant Komendanta Obwodu AK-AKO-WiN Bielsk Podlaski. Jeden z najbardziej poszukiwanych przez UB żołnierzy podziemia na terenie powiatu bielskiego. W grudniu 1946 r. przejął funkcję Komendanta Obwodu po kpt. „Koryckim ”. W kwietniu 1947 r. na rozkaz prezesa Białostockiego Okręgu WiN ujawnił się wraz z około 400 żołnierzami, kończąc zorganizowaną działalność Obwodu.

Pchor. Leon Suszyński „P-8”, „Litwin”. W konspiracji od pier­ wszej okupacji sowieckiej. Żołnierz grupy dyspozycyjnej Inspektoratu Białostockiego (tzw. egzekutywy). W latach 1943-1944 w zgrupowaniu UBK-AK (1 kompania III/77 pp AK-UBKNowogródzkiego Okręgu AK). W 1945 r. dowódca plutonu „Słucz” w zgrupowaniu partyzan­ ckim AKO „Piotrków” w Puszczy Knyszyńskiej. Następnie, do 1947 r., dowodził samodzielnym oddziałem partyzanckim WiN, działającym głównie w powiatach Białystok i Sokółka. Cieszył się wyjątkowo dobrą opinią ludności i popular­ nością w szeregach partyzantów AKO-WiN. Po ujawnieniu w 1947 r. aresztowany i skazany na karę wieloletniego więzienia. 94

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Oddział samoobrony AKO-WiN kompanii terenowej Szumowo (Obwód Zambrów) dowodzony przez kpr. Eugeniusza Ogrodnika „Stal”. Zazwyczaj operował wspólnie z oddziałem partyzanckim Obwodu AKO-WiN Zambrów. Działał do 1947 r.

Lato 1946 r. Mjr Hieronim Dekutowski „Zapora”, legendarny dowódca oddziałów partyzanckich WiN, walczących z komunista­ mi na terenie Lubelszczyzny. Odznaczony krzyżem Virtuti Militari V klasy. Cichociemny - skok do Polski 17 września 1943 r. Początkowo dowodził 4 kompanią 9 pp A K w Inspektoracie Zamość. Oddział dowodzony przez „Zaporę” przeprowadził szereg akcji w obronie wysiedlanej przez Niemców ludności Zamojszczyzny. W styczniu 1944 r. mianowany na stanowisko szefa Kedywu w Inspektoracie Lublin-Puławy. Dowodził oddziałem partyzanckim. Wiosną 1944 r. oddział „Zapory” liczył ok. 200 żołnierzy. Przeprowadził ponad 50 akcji bojowych przeciwko Niemcom, m in. 24 maja 1944 r. pod Krążnicą Okrągłą stoczył kilkugodzinny, zwycięski bój z kilkuset żołnierzami Wehrmachtu. Po wejściu Sowietów, w odpowiedzi na komunistyczny terror, „Zapora” stworzył w styczniu 1945 r. oddział samoobrony AK, który przeprowadził szereg udanych akcji przeciwko komunistycz­ nemu aparatowi bezpieczeństwa, Wykonując rozkaz dowództwa, w sierpniu 1945 r. rozwiązał oddział i ujawnił się w czasie amnestii, Wraz z kilkoma żołnierzami podjął nieudaną próbę prze­ dostania się na Zachód. Powrócił na Lubelszczyznę. Nieustający komunistyczny terror zmusił „Zaporę” do ponownej odbudowy oddziału samoobrony. Wkrótce stanął na czele wszystkich zbrój-

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

nych oddziałów WiN walczących na terenie Lubelszczyzny. W lecie 1946 r. zgrupowanie „Zapory ” - liczące ok. 200 żołnierzy - przeprowadziło wiele udanych akcji bojowych przeciwko

mianował go swoim adiutantem. Ujawnił się w ramach amnestii 1947 r. Wraz z „Zaporą ” podjął próbę wyjazdu na Zachód. Aresztowany

komunistom, wielokrotnie odnosząc zwycięstwo w potyczkach i bitwach z grupami operacyjnymi NKWD, UB i KBW. Większość jego żołnierzy - wykonując rozkaz dowództwa WiN

15 września 1947 r. w Nysie. Ppor. Edmund Tudruj „Mundek”, żołnierz AK,

- ujawniło się w ramach amnestii w 1947 r. Mjr „Zapora” ujawnił się jako jeden z ostatnich, na wyraźny rozkaz przełożo­ nych. Wraz z grupą swoich podkomendnych oraz inspektorem Inspektoratu Lubelskiego WiN Władysławem Siłą-Nowickim podjął próbę wyjazdu na Zachód. Wyjazd okazał się ubecką prowokacją. Wszyscy zostali aresztowani w dniach od 15 do 17 września 1947 r. koło Nysy. Po okrutnym śledztwie mjr. „Zaporę” i jego 6 żołnierzy skazano na kary śmierci. Jedynie Władysła w Siła-Nowicki „Stefan ” został ułaskawiony. Przebywając w celi

od stycznia 1944 r. w oddziale Stanisława Łukasika „Rysia”. W październiku 1944 r. aresztowany przez NKWD i zesłany na Syberię, skąd powrócił w marcu 1946 r. Od maja 1946 r. ponownie w oddziale Stanisława Łukasika „Rysia”. Jesienią 1946 r. na rozkaz „Zapory” objął dowództwo oddziału Kazimierza Woźnia­ ka „Szatana”. Nie ujawnił się w ramach amnestii 1947 r. Wraz z „Zaporą” podjął próbę wyjazdu na Zachód. Aresztowany 16 września

śmierci w więzieniu mokotowskim w Warszawie, mjr „Zapora” podjął próbę ucieczki. Wraz z innymi współwięźniami wyskro­ bał w suficie celi otwór prowadzący na dach budynku więzie­ nia. Jednak przebywający w celi więzień-kryminalista zdradził plan ucieczki. „Zapora” został nieludzko skatowany (połamano

1947 r. w Nysie. Tadeusz Pelak „Junak”, od 1941 r. w ZWZ-AK, żołnierz Kedywu Okręgu A K Lublin. Od jesieni 1943 r. w oddziale mjr. „Zapory”. Od maja 1945 r. żołnierz zgrupowania „Zapory”.

mu kończyny i powybijano zęby) i wrzucony do karceru. Mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zaporę” zamordowano

Ujawnił się w ramach amnestii 1947 r. Wraz z „Zaporą” podjął próbę wyjazdu na Zachód. Aresztowany 16 września 1947 r. w Nysie.

7 marca 1949 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie. Tego dnia zamordowani zostali także: Kpt. Stanisław Łukasik „R yś”, żołnierz ZWZ-AK od 1939 r. Od początku 1944 r. dowódca oddziału partyzanckiego, który od lutego 1944 r. był oddziałem lotnym Kedywu Obwodu AK Lublin-powiat, a od kwietnia 1944 r. stanowił 5 pluton OP 8 w 9 pp AK. W czasie akcji „Burza ” stan liczebny oddziału dowodzonego przez „Rysia” wynosił ok. 100 żołnierzy. Za działalność bojową przeciwko Niemcom „R yś” został odznaczony Virtuti Militari V klasy. Po wejściu Sowietów nie złożył broni, od czerwca 1945 r. dowodził oddziałem par­ tyzanckim w zgrupowaniu mjr. „Zapory”. Przeprowadził szereg akcji przeciwko komunistycznemu aparatowi terroru. Nie ujawnił się w ramach amnestii w 1947 r. Wraz z „Zaporą” podjął próbę wyjazdu na Zachód. Aresztowany 16 września 1947 r. w Nysie. Ppor. Roman Groński „Żbik”, od 1944 r. w oddziale „Zapory”. Od maja 1946 r. dowódca żandarmerii zgrupowania „Zapory”. Uczestnik wielu akcji bojowych przeciwko komunistycznemu aparatowi bezpieczeństwa. Nie ujawnił się w ramach amnestii w 1947 r. Wraz z „Zaporą” podjął próbę wyjazdu na Zachód. Aresztowany 15 września 1947 r. w Nysie. Arkadiusz Wasilewski „B iały”, żołnierz AK, od 1943 r. w par­ tyzantce. Od maja 1945 r. żołnierz oddziału Romana Sochala „Juranda”, któiy wchodził w skład zgrupowania mjr. „Zapory”. W grudniu 1945 r. aresztowany przez UB, więziony do paź­ dziernika 1946 r. Po wyjściu na wolność wrócił do oddziału. Wraz z „Zaporą ” podjął próbę wyjazdu na Zachód. Aresztowany 15 września 1947 r. w Nysie. Ppor. Jerzy Miatkowski „Zawada”, od 1943 r. żołnierz AK, uczestnik Powstania Warszawskiego (odznaczony Krzyżem Walecznych). Od stycznia 1946 r. w zgrupowaniu „Zapory”, w oddziale Jana Szaciłowa „Renka”. W lipcu 1946 r. „Zapora” 96

Mieczysław Jeżewski „Pszczółka”, żołnierz mjr. „Zapory”. Zginął 7 lutego 1945 r. w walce z NKWD pod wsią Wólka Kępska.

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ

i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Żołnierze Zgrupowania mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zapory”. Stoją od lewej: NN, Stanisław Łukasik „ R yś”, zamordowany 7 marca 1949 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie; Aleksander Sochacki „Duch”; mjr Hieronim Dekutowski „Zapora”, zamordowany 7 marca 1949 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie; Zbigniew Sochacki „Zbyszek”, ranny w walce z grupą operacyjną UB 3 lipca 1946 r., popełnił samobójstwo; NN „Bohun”, zginął w styczniu 1947 r.

Stoją od lewej: drugi Stanisław Łukasik „Ryś”; czwarty Aleksander Sochacki „Duch”; szósty mjr Hieronim Dekutowski „Zapora”; siódmy NN „Bohun”; ósmy Zbigniew Sochacki „Zbyszek”. 97

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Żołnierze zgrupowania mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zapory”. Od lewej, na pierwszym planie: Władysław Sobczak „Czajka”, me ujawnił się w ramach amnestii 1947 r. Stal na czele 5-osobowej grupy żołnierzy mjr. „Zapory”. Wszyscy zginęli 8 lipca 1948 r. w walce z grupą operacyjną UB. „Czajka”, ranny podczas próby przebicia się z okrążenia, popełnił samobójstwo; N N „Wydra”; Władysław Winogradzki „Modrzew”, aresztowany przez UB 31 sierpnia 1945 r. i skazany na karę śmierci. Zamordowany 23 października 1945 r. w Łodzi.

Sierpień 1945 r. (okres amnestii). Żołnierze zgrupowania dowodzonego przez mjr. „Zaporę”. Stoją od lewej: „Bohun”, Janusz Pawełczak „Głaz”, czwarty „Wydra”, piąty „Jerzy Pawełczak „Jur”, szósty Michał Szeremiecki „M iś”, siódmy Stanisław Wnuk „Opal”. Leżą od lewej Marian Pawełczak „Morwa”, Władysław Winogradzki „Modrzew” (?).

Sierpień 1945 r. (okres amnestii). Żołnierze mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zapory”. Od lewej: Michał Szeremiecki „M iś”, żołnierz 27 Wołyńskiej DP AK. Wcielony przymusowo do II Armii WP. W lutym 1945 r. wraz z 10 żołnierzami zdezerterował z wojska i przeszedł do konspiracji. Od lata 1945 r. dowodził oddziałem wchodzącym w skład zgrupowania „Zapory”. Wyróżniał się ogromną posturą i niespotykaną siłą. W czasie jednej z walk z grupą operacyjną UB i KBW wyniósł z pola walki rannego w piętę „Zaporę”. Zginął 6 stycznia 1947 r. w walce z grupą opera­ cyjną UB. Pchr. Janusz Pawełczak „Głaz”, dowódca drużyny w oddziale Michała Szeremieckiego „M isia”. Zginął w nocy z 5 na 6 kwietnia 1946 r., zastrzelony przez członka PPR. Ppor. Jerzy Pawełczak „Jur” (brat pchr. „G łaza”), do sierpnia 1945 r., do chwili ujawnienia, dowódca plutonu w oddziale mjr. „Zapory”. Aresztowany w Łodzi 31 sierpnia 1945 r. i skazany na karę śmier­ ci. Zamordowany 23 października 1945 r. w Łodzi. Ppor. Marian Pawełczak „Morwa” (brat pchr. „G łaza” i ppor. „Jura”), od 1943 r. żołnierz AK. W czasie okupacji niemieckiej w oddziale „Zapory”, walczył w plutonie Aleksandra Sochackiego „Ducha”. Po wejściu Sowietów od lutego 1945 r. ponownie w oddziale „Zapory”, w plu­ tonie ppor. Jerzego Pawełczaka „Jura”. Po rozwiązaniu oddziału w sierpniu 1945 r. pod fałszywym nazwiskiem został

1945 r. Okres amnestii. Stoją od lewej: Janusz Pawełczak „Głaz”, zginął w nocy z 5 na 6 kwietnia 1946 r., zastrzelony przez członka PPR: Robert Surdacki (?) „Jurek”, zginął we wrześniu 1945 r. w Krakowie; Benedykt Surdacki „Cygan”, zginął 5 sierpnia 1946 r., zamordowany przez funkcjonariusza UB. Na pierwszym planie: Wacław Gąsiorowski „Orlik”, „Wacuś”.

funkcjonariuszem MO w Nowej Soli. Skończył Szkołę Podoficer­ ską MO we Wrocławiu. Po je j ukończeniu jako agent podziemia objął stanowisko zastępcy komendanta powiatowego MO w Luba­ niu. Zagrożony aresztowaniem powrócił do partyzantki. Od marca 1946 r. dowódca drużyny w oddziale „Zapory”. Od maja 1946 r. w oddziale konnym, wchodzącym w skład ochrony sztabu zgrupowania. Ujawnił się w kwietniu 1947 r. w ramach amnestii. Aresztowany przez UB 2 kwietnia 1951 r., skazany na 15 lat więzienia. Wyszedł na wolność 17 grudnia 1954 r. Kpt. Stanisław Wnuk „Opal”, oficer AlK. Od marca 1944 r. do sierpnia 1945 r. zastępca „Zapory”. Ujawnił się w ramach amnestii w 1945 r. 99

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

'

VI '■! ¡I A J NS / ----

' :- :r

Protokół wykonania wyroku śmierci na ppor. Jerzym Pawelczaku „Jurze”. Łódź, 23 października 1945 r.

\ ^ 2 ^ T

r a c c o K O Ł wykonania wyroku ś m i e r ć

U la ja co pos toju .

l

..............................dnln.2^ 8**.^$* . . 1 9 4 .3 r .

/S F i.

p o d p i s a n i : Prokurator . » T - . I W

ł» W

k£*.

.W

/

< « ....................

, , Bgepa Btaian Lekarz ........................................... .............................................. , s l e r l .Kowalski Kygmont Dowodoa Plutonu EgzokucyJnego.....................................................................

» OBBJKOSr;: Es., nla

i-latkow eklajo Stefana

, 0ra3 K^ endnn. a „ t ę z l e .

.**• • «..........................stwierdza Ją, i e w Jnlu d z i s i e j ­

szym o gcdz. 1.3^? . . . z o s t a ł r o s s t r z e l a n y . i t j r o ł o i k k . J o r z j . ł . H o n r j k »

a r. 20.9-19*5r»

. ,

-

................................................................................. siazsny dala ,2 . p ą t i j z l « n j k * ...................... • -¡.»4?^ . r.n a kar? śmierć l przez Wojskowy 3*^ okrę­

gowy w Łodzi na podstawia art.C8 KPK. Zgon rozstrzela n ego z o s t a ł

Prokurator . . Lekarz .

/tMj

ęQez

Lezarzo stwierdzony.

................................................ . ....................................................

Sowidca Flutonu Egzekucyjnego .

IŁ-jćonh

~ay

Luty-marzec 1946 r. Pchr. Janusz Pawełczak „Głaz”, dowódca drużyny w oddziale Michała Szeremieckiego „M isia”, na podwórzu kwatery. Zginął

Luty-marzec 1946 r. Żołnierze z oddziału Michała Szeremieckiego „M isia” przed kwaterą. Stoją od prawej:

w nocy z 5 na 6 kwietnia 1946 r., zastrzelony przez członka PPR.

Michał Szeremiecki „M iś”, Kazimierz Kowal „Sokół”, Marian Pawełczak „Morwa”.

100

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ

i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Luty-marzec 1946 r. Żołnierze z oddziału Michała Szeremieckiego M isia” przed kwaterą. Od lewej, na pierwszym planie: NN „Łoś”; Piotr Kaproń „Petrik”; Benedykt Surdacki „Cygan”, zginął 5 sierpnia 1946 r., zastrzelony przez funkcjonariusza UB z Kraśnika; Janusz Pawełczak „Głaz”, zginął 6 kwietnia 1946 r., zastrzelony przez członka PPR. Z tyłu stoi (przodem) Mieczysław Smok „Bufor”.

Luty-marzec 1946 r. Żołnierze z oddziału „Misia”. Od lewej: Janusz Pawełczak „Głaz”, „Antoś”, Marian Pawełczak „Morwa”, „Łoś”, Ryszard Krusche „Renek”, „Kmicic” - zginął w czasie amnestii 1947 r.

101

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Wiosna 1946 r. Stoją od lewej: Zbigniew Sochacki „ Zbyszek”, 3 lipca 1946 r. ranny w walce z UB, popełnił samobójstwo; Mieczysław Siekaczyński „Slipek”, Michał Szeremiecki „M iś”, zginął w walce z UB 6 stycznia 1947 r.; Jan Szaciłow „Renek”, zginął w walce z UB 8 września 1947 r.; Mieczysław Pruszkiewicz „Kędziorek”, zginął w 1951 r.

Wiosna 1946 r. Żołnierze mjr. „Zapory”. Leżą od lewej: Janusz Pawełczak „Głaz”, zginął 5 kwietnia 1946 r.; Władysław Sobczak „Czajka”, zginął 8 lipca 1948 /./ Kazimierz Niewielski „Jaskółka”, zginął w styczniu 1947 r.; Roman Krusche „Renek”, „Kmicic”, zginął w okresie amnestii 1947 r. 102

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Marta Orlicz „Niezapominajka”, łączniczka w oddziale „M isia”.

Chwila wytchnienia dla żołnierzy WiN „Zapory” i NZW „Wołyniaka”. Stoją od lewej: Stanisław Mazurkiewicz, żołnierz z oddziału ppor. Józefa Zadzierskiego „Wołynia­ ka ”, Bolesław Lenczewski, łącznik Tadeusza Skrańskiego „Jadzinka” (dowódcy oddziału w zgrupowa­ niu mjr. „Zapory”), Józef Mazurkiewicz „Wacław”, żołnierz „Wołyniaka”, Sławomir Piotrowski „Bohun”, Kazimierz Winiarczyk - żołnierze mjr. „Zapory”.

Kwiecień 1946 r. Pogrzeb pchr. Janusza Pawelczaka „Głaza”. Nad trumną stoją od lewej: Zofia Baj, łączniczka „Zapory”, Henryk Pawełczak, ojciec „G łaza”, ppor. Henryk Pawełczak „Morwa”, brat „Głaza”, Julianna Pawełczak, matka „G łaza”, mjr Hieronim Dekutowski „Zapora”, dowódca oddziałów WiN walczących na Lubelszczyźnie.

Rozkaz mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zapory” informujący o śmierci pchr. Janusza Pawelczaka „Głaza”, z wnioskiem o odznaczenie go Orderem Virtuti Militari i nominację na stopień podporucznika Armii Krajowej.

H .Z tf.kM Ś 13-26 T .

¿yftfraiEE e^ tty ofaiosu fcisb.il»

rp.e

sff*

a ©n a « 5 «In 6 kwietnia lw46 r*8&inął * reki K rn ^ tim

oda»tó»aa

d »tu e

1S4B risoat& L ' y iftu tl U llitw l 1 n o r n ic a c h 1 a » p . p « r , ąteAt

/

Z a p o r a

104

a j r « ./

e 6 in a «a ;# n l»

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ

i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Czerwiec 1946 r. Żołnierze mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zapory”. Od lewej: ppor. Marian Pawełczak „Morwa”, ppor. Zbigniew Sochacki „Zbyszek”, pierwszy adiutant „Zapory”. Kilka dni po zrobieniu tego zdjęcia, 3 lipca 1946 r. „Zbyszek”, ranny w walce z UB popełnił samobójstwo.

Lato 1946 r. Żołnierze mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zapory”. Stoją od lewej: Zbigniew Sochacki „Zbyszek”, pier­ wszy adiutant Hieronima Dekutowskiego „Zapory”. 3 lipca 1946 r., ranny w walce z grupą operacyjną UB, popełnił samo­ bójstwo; plut. Kazimierz Stefańczyk „Sokół”; mjr Hieronim Dekutowski „Zapora”;por. Kazimierz Pawłowski „Nerw”, ujawnił się w ramach amnestii w 1947 r. Po aresztowaniu mjr. „Zapory” przeprowadził wraz z jego byłym i żołnierzami kilka akcji mających na celu zdobycie pieniędzy dla uratowania „Zapory” i aresztowanych wraz z nim kolegów. Aresztowany 1 lipca 1948 r., skazany na karę śmierci. Zamordowany 11 lutego 1949 r. w Jeleniej Górze; por. Szczepan Żelazny „Żaba”, dowódca plutonu w zgrupowaniu „Zapory”. Ujawnił się w ramach amnestii w 1947 r. Aresztowany przez UB w połowie 1948 r., skazany na karę 15 lat więzienia.

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

1946 r. (Lasy Dębickie). Spotkanie oddziału mjr. „Zapory” z miejscowymi oddziałami WiN dowodzonymi przez Woj­ ciecha Lisa „L isa” i Aleksandra Rusina „O lka”. W dolnym rzędzie szósty od lewej leży Antoni Birbach „Motor”, zginął w walce z UB w listopadzie 1946 r. pod miejscowością Chodel. W drugim rzędzie od lewej Kazimierz Niewielski „Jaskółka”, zginął w walce z grupą operacyjną UB i KB W w styczniu 1947 r. pod Albinowem, trzeci Marian Przewłodzki „Granat”, czwarty Bronisław Boreczek „Zimny”, piąta (z torbą sanitariuszki) żona Aleksandra Rusina „O lka”, szósty Czesław Ceran „Witoldzik”. W trzecim rzędzie od lewej: Wojciech Lis, od 1942 r. dowódca oddziału AK operującego w lasach bielecko-kolbuszowskich. W lecie 1946 r. podporządkował się mjr. „Zaporze”. Nie ujawnił się w ramach amnestii 1947 r. Skrytobójczo zastrzelony przez UB 30 stycznia 1948 r.; Piotr Zwołak „Junior”, NN „Czarny”, Marian Klocek „George”, ranny w walce z UB w listopadzie 1946 r. pod miejscowością Chodel popełnił samobójstwo; Jan Szaciłow „Renek”, od 1944 r. żołnierz w oddziale „Zapory”, od wiosny 1945 r. dowodził plutonem w 1 kompanii zgrupowania, od lutego 1946 r. dowódca oddziału w zgrupowa­ niu „Zapory”. Przeciwnik ujawniania się w ramach amnestii 1947 r. Zdecydował się na wyjazd z „Zaporą” za granicę. Zginął kilka dni wcześniej, 8 września 1947 r., w walce z grupą operacyjną UB; Aleksander Rusin „Olek”, dowódca oddziału operującego w Lasach Dębickich, podporządkował się mjr. „Zaporze”; mjr Hieronim Dekutowski „Zapora”, zamordowany 7 marca 1949 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie; Michał Szeremiecki „M iś”, dowódca oddziału w zgrupowaniu „Zapory”. Zginął 6 stycznia 1947 r. w walce z grupą operacyjną UB; Stanisław Rusek „Tęcza”, od 1944 r. walczący pod rozkazami mjr. „Zapory”, ujawnił się 1 września 1960 r. w Puławach; NN „Sokół”. W czwartym rzędzie stoją od lewej: pierwszy - Zdzisław Harasim „Kwiatek”, czwarty Roman Groński „Żbik”, od 1944 r. w oddziale „Zapoiy”. Od maja 1946 e dowódca żandarmerii „Zapory”. Uczestnik wielu akcji bojowych przeciwko komunistycznemu aparatowi bezpieczeństwa. Nie ujawnił się w ramach amnestii w 1947 r. Wraz z „Zaporą” podjął próbę wyjazdu na Zachód. Aresztowany 16 września 1947 r. w Nysie. Skazany na karę śmierci i zamordowany 7 marca 1949 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie; szósty - prawdopodobnie Szczepan Żelazny „Żaba”; dziewiąty (za „Renkiem” z prawej) Jerzy Miatkowski „Zawada”, od stycznia 1946 r. w zgrupowaniu „Zapoiy” w oddziale Jana Szaciłowa „Renka”. Po śmierci „Zbyszka” „Zapora” mianował go swoim adiutantem. Ujawnił się w ramach amnestii 1947 r. Wraz z „Zaporą” podjął próbę wyjazdu na Zachód. Aresztowany 15 września 1947 r. w Nysie, skazany na karę śmierci. Zamordowany 7 marca 1949 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie.

106

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ

i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Wojciech Lis, po rozbrojeniu i pobiciu w 1942 r. niemieckiego oficera, ukrywał się w lesie. Już w tym samym roku dowodził dobrze uzbrojo­ nym oddziałem partyzanckim. 31 łipca 1943 r. gestapo w odwecie rozstrzelało w Mielcu-Borku jego ojca i siostrę. W jednej z akcji Lis zlikwidował obozowego szefa gestapo w Smoczce, Otto Engelberta i jego adiutanta. Po akcji „Burza” nie rozwiązał oddziału, pozostał w lesie w rejonie Hyki-Dębiaki, melinując broń ciężką i granaty. NKWD starało się pozyskać go do współpracy w wyłapywaniu AK-owców. Gdy odmówił, został aresztowany w październiku 1944 r., ale wyłamał drzwi celi, ogłuszył wartownika i uciekł. Ponownie zorga­ nizował oddział partyzancki, w któiym znajdowali schronienie poszukiwani przez UB, a także dezerterzy z wojska i milicji. 20 sier­ pnia 1945 r. grupa operacyjna UB-KBW-MO z Kolbuszowej przeprowadziła na jego oddział wielką obławę, ale bez rezultatu. W 1946 r. podporządkował oddział mjr. Hieronimowi Dekutowskiemu „Zaporze”. Padł ofiarą spisku zorganizowanego przez Wojciecha Pacanowskiego, szefa PUBP w Mielcu. Został skrytobójczo zamordo­ wany 30 stycznia 1948 r. koło leśniczówki w Paterakach. Jego zwłoki zakopano potajemnie na śmietniku Komendy Powiatowej MO w Mielcu.

Rok 1946, okolice Jasła. Mjr „Zapora” z oddziałami „M isia” i „Renha”. Trzeci od lewej leży Antoni Birbach „Motor”, czwarty Mikołaj Malinowski „Mikołaj”, piąty (klęczy) Czesław Ceran „Witoldzik”, szósty Kazimierz Niewielski „Jaskółka”, siódmy Michał Szeremiecki „M iś”. Stoją od prawej: Zdzisław Harasim „Kwiatek”, Stanisław Rusek „Tęcza”, obok (stojący bokiem) Jan Szaciłow „Renek”. W głębi (bez czapki) Kazimierz Kocoń „Kazek ”, „Marian”, Marian Klocek „George”, w głębi z prawej widoczna głowa Mariana Pawełczaka „Morwy”, NN, Jerzy Miatkowski „Zawada”, Hieronim Dekutowski „Zapora”, Mieczysław Czechowski „Wrzos”, „Kmicic”, NN, NN, Piotr Zwolak „Junior”. 107

Koniec lata 1946 r., okolice Łańcuta. Żołnierze oddziału „Zapory” w czasie powrotu z woj. rzeszowskiego. W pierwszym rzędzie (dolnym) od lewej: NN, Stanisław Rusek „ Tęcza”, NN, „Marian”, w głębi (z latarką na piersi) Jerzy Stefański „C-dur”, od lutego 1944 r. żołnierz mjr. „Zapory”. Po wejściu Sowietów aresztowany przez NKWD i wywieziony do łagru. Powrócił w 1946 r. i. natychmiast wstąpił ponownie do oddziału „Zapory”. Zginął 6 stycznia 1947 r. w walce z grupą operacyjną UB i KBW. W drugim rzędzie (w pozycji leżącej za „Tęczą”) Jan Szaciłow „Renek”, zginął 8 września 1947 r. w walce z UB, obok „Renka” z lewej Antoni Birbach „Motor”, zginął w walce z UB w listopadzie 1946 r., za „Renkiem ” siedzi. Marian Klocek „George”, ranny w walce z UB w listopadzie 1946 r., popełnił samobójstwo, obok „G eorge’a ” z prawej Marian Pawelezak „Morwa”, nad „C-durem” (głaszczący kozę) Mieczysław Czechowski „Wrzos”, oficer zgrupowania do zadań specjalnych. Stoi mjr Hieronim Dekutowski „Zapora”.

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ

i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Wrzesień 1946 r. Od lewej: Jerzy M iatkow ski „Z a w a d a ” , H ieronim D ekułow ski „Z a p o r a ”, K azim ierz Kocoń „K a zek ”, M ieczysław C zechow ski „W rzo s”, M arian P aw ełczak „M o rw a ” . W głębi (w środku) Jan Szaciłow „Renek ”. Jan Szaciłow „R e n e k ”, idzie na czele swego oddziału.

109

Wrzesień 1946 r. Oddział „Zapory ” rozwija się w tyralierę.

Żołnierze mjr. „Zapory”. Stoją od lewej: NN „Cygan”; Bogdan Dzierżaniowski „Lotnik”; Aleksander Sochacki „Duch”, od 1940 r. w ZWZ-AK. Od marca 1944 r. w oddziale Hieronima Dekutowskiego „Zapory”. Po wejściu Sowietów od stycznia 1945 r. w Zgrupowaniu „Z apoty”. Dowódca plutonu w 1 kompanii Zgrupowania. Od czerwca 1945 r. w 2 kompanii zgrupowania, dowodzonej przez Aleksandra Głowackiego „W isłę”. Ujawnił się w ramach amnestii w sierpniu 1945 r. W październiku 1945 r. wraz z mjr. „Zaporą” i kilkoma żołnierzami oddziału podjął próbę przedostania się na Zachód. Aresztowany przez czeską Służbę Bezpieczeństwa i przekazany UB. Więziony do maja 1946 r. (za nielegalne przekroczenie granicy), po odzyskaniu wolności wrócił do zgrupowania „Zapory”, gdzie objął dowództwo patrolu. Ujawnił się w ramach amnestii w marcu 1947 r. Aresztowany przez UB w 1949 r., skazany na karę 5 lat więzienia; dalej stoją: Mieczysław Pruszkiewicz „Kędziorek”, zginął w 1951 r.; NN.

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ i NIEZAWISŁOŚĆ

111

(WiN)

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Antoni Kopaczewski „Lew”, od 1939 r. w konspiracji, żołnierz ZWZ-AK. Zastępca dowódcy oddziału partyzanckiego Zygmunta Kowalczyka „O krzei”. Po wejściu Sowietów dowódca oddziału WiN operującego na Lubelszczyźnie, który wchodził w skład Zgrupowania dowodzonego przez mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zaporę”. „Lew ” zginął 8 września 1946 r. w lgnasinie w walce z grupą operacyjną UB i KBW.

Dezerterzy z „ludowego” WP dołączają do oddziału mjr. „Zapory”. Od lewej Feliks Malinowski „Żuraw”, Józef Szczerbiński „G óź”.

Ignasin, 8 września 1946 r. (zdjęcie zrobione przez funkcjonariuszy UB). Żołnierze WiN z oddziału Antoniego Kopaczewskiego „Lw a”, polegli w walce z grupą operacyjną UB i KBW. Leżą od lewej: Władysław Sampolski „Aniołek”, Józef Dziachan „Pościgowy”, Stanisław Pędrak „Poleszuk”, Antoni Kopaczewski „Lew” i Wincenty Kisielewski „Lipa”.

112

ZRZESZENIE HOLNOŚĆ i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

1945 r. Żołnierze WiN z oddziału Antoniego Kopaczewskiego „L w a”. Stoją od łewej: Antoni Kopaczewski „Lew”, zginął 8 września 1946 r. w Ignasinie w walce z grupą operacyjną UB i KBW; Czesław Sowa „Sajko”, po rozbiciu oddziału „Lwa ” wałczył pod rozkazami kpt. Zdzisława Brońskiego „Uskoka”. 29 stycznia 1947 r. otoczony przez grupę operacyjną UB, ranny w czasie próby ucieczki dostał się do niewoli. Skazany na karę 7 lat więzienia; Edmund Chodora „Lis”; Wincenty Kisielewski „Lipa”, zginął 8 września 1946 r. w Ignasinie w walce z grupą operacyjną UB i KBW; Zdzisław Sawicki „Kmicic”; Tadeusz Dziewiela; Józef Dziachan „Pościgowy”, zginął 8 września 1946 r. w Ignasinie w walce z grupą operacyjną UB i KBW; Stefan Dziewiela „Osiwiały”; Stefan Pędrak „Poleszuk ”, zginął w walce z grupą operacyjną UB i KBW 8 września 1946 r. w Ignasinie. Klęczą od lewej: Zdzisław Dąbrowski „Senator”. Aresztowany przez UB w grudniu 1946 r. i skazany na karę śmierci. Zamordowany 27 stycznia 1947 r. na Zamku w Lublinie; Ryszard Baruk „Korsarz”; Wacław Piłat „Bocian”; Mieczysław Piłat „Rydz”; Mieczysław Jarosz „Mirski”. Leżą od lewej: Feliks Sulecki „Harmonia”; Czesław Rudak „Pająk”; Zygmund Kozak „Brodowicz”; Antoni Szyndel „Orłowiczny”; Władysław Sampolski „Aniołek”, zginął 8 września 1946 r. w walce z grupą operacyjną UB i KBW w Ignasinie; Wojciech Boruch „Czortek”.

113

.

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Ppor. Tadeusz Pleśniak „Żbik”, „ Gad”, „Hanka”, „Zośka”, uczestnik kampanii wrześniowej 1939 r., w ZWZ-AK od maja 1940 r., od wiosny 1942 r. zastępca dowódcy Placówki Pruchnik w Obwodzie AK Jarosław, walczył podczas akcji „Burza”, działał w szeregach „N ie”-DSZ; w maju 1945 r. przygotował dwa magazyny broni dla zgrupowania oddziałów leśnych „Warta” z Okręgu A K Lwów. Od września 1945 r w WiN; redagował pismo „Ku Wolności”, kierował propagandą Okręgu WiN Rzeszów. Od lipca 1947 r. zastępca prezesa Okręgu, aresztowany przez UB w Kłodzku 16 grudnia 1947 r., skazany na karę śmierci, zamordowany 17 stycznia 1949 r. w więzieniu na Zamku Lubomirskich w Rzeszowie.

Ppor. Tadeusz Pleśniak „Żbik” po aresztowaniu, przy odkrytym przez UB magazynie broni w Woli Węgierskiej koło Jarosławia.

114

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ

Sierpień 1947 r. Od lewej: m jr H ieronim D eku tow ski „Zapora”, dowódca oddziałów zbrojnych WiN na terenie Lubelszczyzny. Aresztowany w czasie próby wyjazdu na Zachód, 15 września 1947 r. Zamordowany 7 marca 1949 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie; kpt, Zdzisław Broński „Uskok”. Uczestnik kampanii wrześniwej 1939 r., żołnierz ZWZ-AK, od wiosny 1944 r. dowódca oddziału partyzanckiego, który w maju 1944 r. został wcielony jako VIpluton do 8 pp AK. Oddział dowodzony przez „U skoka” w czasie akcji „Burza” liczył ok. 60 żołnierzy. Po wejściu Sowietów „Uskok” nie złożył broni. Już w październiku 1944 r. jego oddział przeprowadził szereg akcji likwidacyj­ nych. Operował na terenie powiatów Lubartów i Lublin. W maju 1946 r. podporządkował się „Zaporze”. Był przeciw­ nikiem ujawnienia się w ramach amnestii w 1947 r. Mjr „Zapora” przed próbą wyjazdu zagranicę, rozkazem z 12 września 1947 r. mianował „U skoka” dowódcą oddzia­ łów zbrojnych na terenie Lubelszczyzny. Kpt. Zdzisław Broński „U skok” dowodził zbrojnym podziemiem na Lubelszczyźnie aż do chwili śmierci 29 maja 1949 r., kiedy to otoczony przez UB i MO w swojej kryjówce (na kolonii Dąbrówka gm. Łaszczów) popełnił samobójstwo rozrywając się granatem.

115

i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Z lewej: Leon Taraszkiewicz „ Jastrząb ” , dowódca oddziału WiN operującego na ziemi chełmsko-włodawskiej. Przeprowadził wiele błyskotliwych akcji przeciwko komunistyczne­ mu aparatowi bezpieczeństwa. Do najbardziej spektakularnych zaliczyć należy m.in. zwycięską walkę z NKWD 8 czerwca 1946 r. w Gródku: po zatrzymaniu pociągu żołnierze „Jastrzębia ” stoczyli bój z grupą NKWD i UB, odnosząc pełne zwycięstwo (w walce zginęło kilkunastu NKWD-zistów) oraz rozbicie 22 października 1946 r. PUBP we Włodawie i uwolnienie 65 więźniów. Oddział „Jastrzębia” uczestniczył w jednej z ostatnich wielkich akcji oddziałów antykomunistycznego podziemia na tym terenie w nocy z 31 grudnia 1946 r. na 1 stycznia 1947 r., kiedy to ok. 250 partyzan­ tów zaatakowało Radzyń. Leon Taraszkiewicz „Jastrząb” zginął 3 stycznia 1947 r. w czasie ataku na jednostkę KBW w Siemieniu. Prawdopodobnie został zastrzelony przez członka oddziału NN „Bolka-Łapkę”, który był agentem. UB; obok „Jastrzębia” stoi łączniczka Mielańczakówna.

-- --iiłłSS.r.L1! Part łaanto wi jue gra ł Ci werbel, nie dzwonił dzwon , _ . , Ostatni raz, Lecz szurnął wicher vr Zfłobny ton - , , , I szumiał la s ; ow iateł potrzebnych b r ło Ci brak _ _. ' W ostatniej z dróg, Lecz Cl gwiazdami niebieski szlak / z ł o c i ł Dyg. VI wieńce wspaniałe nie ubrał nikt ¡¿oglłki z mchów, I tylko na nią jesienny l i ś i Opadł jak duch. Lecz przyjdzie dzień - radosny dzień, że przyjdzie - w iesz! Obudzi Ciebie z wieczystych Snien Radosna pies:.; Polskie ją serca zanucą wraz V radosny ta t , Opierał ją bodzie polski nasz las 1 wiatr i pt.h ; A dzwonek leśny wyrośnie tam Ha sercu Twyn I dzwonił bodnio Tobie - i nan Najsłodszy H.nn!

116

Pierwsza strona konspiracyjnego pisma „Ku wolności”, wydawanego przez Okręg WiN Rzeszów. Jego redaktorem był ppor. Tadeusz Pleśniak „Hanka”, „Zośka”.

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Luty 1946 r. Żołnierze WiN z oddziału Leona Taraszkiewicza „Jastrzębia” przy trumnie Józefa Piaseckiego „ Sokoła”, poległego w lutym 1946 r. w walce z KBW pod Marianka. W górnym rzędzie: piąty od lewej - Stanisław Dębiński „B ąk”; obok Leon Taraszkiewicz „Jastrząb”, dowódca oddziału. Poległ 3 stycznia 1947 r.; Walenty Solon „Szpula”; Piotr Kwiatkowski „Dąbek”; Edward Taraszkiewicz „Żelazny” (brat „Jastrzębia”), po śmierci „Jastrzębia” przejął dowodzenie oddziałem. Kontynuował walkę z komunistami aż do swojej śmierci 6 października 1951 r. W dolnym rzędzie od lewej: NN; Jakubowski „Kruk”; Stefan Kucharuk, poległ w walce z grupą opercyjną UB i KBW 2 stycznia 1947 r. w Okalewie; Piotr Popielewicz „Tygrys”, poległ w walce z UB w lutym 1947 r.; Antoni Gliński; Wacław Kondracki „Sybirak”, poległ 2 2 października 1946 r. w walce z UB podczas akcji odbicia więźniów z PUBP we Włodawie.

117

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Rozkazy Leona Sołtysiaka „Grom a”, „Jamesa”, „Tatry”, Komendanta Obwodu WiN Radzyń Podlaski, na podstawie których Jan Grudziński „Płom ień” został awansowany do stopnia sierżanta i odznaczo­ ny Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami. „G rom ” w czasie okupacji niemieckiej dowodził plutonem w 35 pp 9 Podlaskiej Dywizji AK. Po wejściu Sowietów 16 stycznia 1945 r. został aresztowany przez NKWD. W marcu 1945 r. uciekł z trans­ portu jadącego na Sybir. W nocy z 31 grudnia 1946 r. na 1 stycz­ nia 1947 r. dowodził atakiem partyzantów WiN na Radzyń.

- y z - :\£ 3 '.tozkazu Personalnego Łup# -r 5

••6

tła polecenia A z dnia 8,.XI«4f> i w myśl rozkazu personalnego Komendanta S ił Zbrojnych u Kraju został awansowany ze starszeństwem z dnia 10.III.4Qw ?• w Obrodzi o Fil do stopnia ai erz./mchm.ogn/. plutonowy P Ł O M I E Ń Kom» Obwodu

Za zgodność:

jj/ fj / / ,

TnsP» /-/Sawie:

/-/ T a t r a

tyciąg s Rozkazu Personalnego Insp. Hr 6 S polecenia A z dnia 8.11.46 i w myśl Rozkazu Personalnego .onendanta Sił Zbrojnych w Kraju, został odznaczony w Obwodzie F II PwSBRtnM KRZYŻEM ZASŁUGI z Mieczami sierż. P Ł O M I E Ń Za zgodność:

Kom. Obwodu ^

Insp. / - /

i a wi c z

/-/Tatra

Ujawnił się w ramach amnestii 1947 r. Aresztowany przez UB w 1953 r. Przebywał w więzieniu ponad rok bez procesu. „Płomień ” był dowódcą oddziału WiN operującego na terenie powiatu radzyńskiego. W czasie akcji na Radzyń, oddział „Płom ienia” szturmował koszary KBW. Ujawnił się w ramach amnestii w 1947 r. Aresztowany przez UB 22 sierpnia 1947 r. Skazany na karę śmierci i zamordowany 7 czerwca 1948 r. na Zamku w Lublinie.

1946 r. Żołnierze WiN z oddziału Leona Taraszkiewicza „Jastrzębia”. Stoją od lewej: Władysław Kobylański „Jeż”; Mieczysław Sawicki „Kruk”; Tadeusz Garłoch „Zimny” („Zimny” i „K ruk” zginęli w walce 22 lipca 1946 r., podczas wielkiej obławy zorganizowanej przez NKWD, UB i KBW po uprowadzeniu rodziny Bolesława Bieruta przez oddziały WiN „Jastrzębia” i NZW Stefana Brzuszka „Boruty”); N N „Bolek-Łapka”, agent UB. 3 stycznia 1947 r. zastrzelił swego dowódcę, Leona Taraszkiewicza „Jastrzębia”, w cza­ sie ataku na jednostkę KBW w Siemieniu. Zlikwidowany przez Stanisława Kuchcewicza „Wiktora” na rozkaz Edwarda Taraszkiewicza „Żelaznego”. 118

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ

i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

1946 r. Stoją od lewej: kpt. Jerzy Skoliniec „Kruk”, w czasie okupacji niemieckiej dowódca oddziału partyzanc­ kiego wchodzącego w skład 35 pp 9 Podlaskiej Dywizji AK. Po wejściu Sowietów nie złożył brom. 9 sierpnia 1945 r. pod wsią Czemierniki oddział „K ruka” rozbił grupę operacyjną UB i MO, przeprowadzającą aresztowania w tere­ nie. W walce zginęło 4 funkcjonariuszy UB i, 7 milicjantów. W WiN pełnił funkcję komendanta I rejonu w Obwodzie Radzyń. Wraz ze swoim oddziałem uczestniczył w ataku na Radzyń (31 grudnia 194611 stycznia 1947); Jan Janusz Tracz „Kłos”, żołnierz AK, w czasie okupacji niemieckiej szef łączności Obwodu A K Radzyń. Po wejściu Sowietów nie złożył broni. 4 marca 1946 r. otoczony przez grupę operacyjną UB, ranny w czasie próby ucieczki, dostał się do niewoli. W nocy z 23 na 24 marca 1946 r. odbity ze szpitala w Radzyniu. Uczestnik ataku na Radzyń. Leżą od lewej: Janusz Jędruszczak „Tramp”, uczestnik ataku na Radzyń; Wacław Stelmaszczuk „Marny”; Piotr Waszczuk „Rola ”; NN „Mewa”; Leon Sołtysiak „Grom”, „G aj”.

1946 r. Żołnierze z oddziału „Jastrzębia”. Od lewej: Eugeniusz Jarecki „Krogulee”; Stanisław Pakuła „Krzewina”; NN „Warszawiak”; NN; Adam Mielniczuk „Fryc”; Feliks Prucnał „Grunwald”; Leon Taraszkiewicz „Jastrząb”, zginął 3 stycznia 1947 r. w czasie ataku na jednostkę KBW w Siemieniu. Klęczą od lewej: Ryszard Jakubowski „Kruk”; Piotr Popielewicz „Tygrys”, zginął w walce z U B w lutym 1947 r.; Antoni Kowalczyk „Huragan” (później agent UB , rozstrzelany przez „Żelaznego” w 1947 r. ). Leżą od lewej: Stanisław Dębski „Bąk”; Zdzisław Kogut „Ryś”, poległ w walce z UB 24 grudnia 1946 r. 119

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

1947 r. Żołnierze WiN z oddzia­ łu Edwarda Taraszkiewicza „Żelaznego”. Stoją od lewej: wUp

fim

™ .y

i

i

m

^

t•

Henryk Wybranowski „Tarzan”, 6 listopada 1948 r.



5 * s ; ■; i / . ,

otoczony przez UB popełnił samobójstwo; Edward Taraszkiewicz „Żelazny”, poległ w walce z grupą opera­ cyjną UB i KBW 6 październi­ ka 1951 r. w miejscowości Zbereże; Mieczysław Małecki „Sokół”, poległ 11 październi­ ka 1947 r. w walce z grupą operacyjną UB; Stanisław Pakuła „Krzewina”, jesienią 1947 r. aresztowany przez UB, skazany na karę 15 lat więzienia.

Henryk Wybranowski „ Tarzan” (z siostrą). Żołnierz WiN z oddziału Leona Taraszkiewicza „Jastrzębia”, a po jego śmierci Edwarda Taraszkiewicza „Żelaznego”. 6 listopada 1948 i: otoczony przez UB popełnił samobójstwo.

Edward Taraszkiewicz „Żelazny”, żołnierz WiN z oddziału Leona Taraszkiewicza „Jastrzębia”, zastępca dowódcy. Po śmierci „Jastrzębia” w styczniu 1947 r. objął dowództwo oddziału. Zdecydowany przeciwnik ujawniania się w ramach amnestii, zwolennik kontynuowania walki zbrojnej. Jeden z najbardziej niezłomnych żołnierzy podziemia antyko­ munistycznego na Lubelszczyźnie. Przez cały czas oddział „Żelaznego” wykazywał dużą aktywność bojową, przeprowadzając szereg akcji lik­ widacyjnych. Zginął 6 października 1951 r. w Zbereżu, w walce z grupą operacyjną UB i KBW w czasie próby przebicia się z okrążenia. Wraz z nim poległ Kazimierz Torbicz „Kazik”. Do niewoli dostali się: Józef Domański „Znicz”, skazany na karę śmierci i zamordowany 12 stycznia 1953 r. na Zamku w Lublinie, oraz Stanisław Marciniak „Niewinny”. 120

ZRZESZENIE,

WOLNOŚĆ

i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Legitymacja WiN z 1950 r. wystawiona przez Edwarda Taraszkiewicza „Żelaznego” dla łączniczki oddziału Reginy Ozgi „Lilki”. „Lilka” została aresztowana przez UB w październiku 1951 r. Skazana na karę śmierci, zamienioną na karę dożywotniego więzienia.

Październik 1951 r. Dziedziniec PUBP we Włodawie (zdjęcie zrobione przez funkcjonariuszy UB). Leżą zabici: Kazimierz Torbicz „Kazik” i Edward Taraszkiewicz „Żelazny”. Siedzi (w ubraniu poszarpanym przez psy) Stanisław Marciniak „Niewinny”, przed amnestią w 1947 r. żołnierz w oddziale Józefa Struga „Ordona”. Skazany na karę śmierci, zamordowany 29 stycznia 1953 r. na Zamku w Lublinie.

1946 r. Żołnierze WiN z oddziału Józefa Struga „Ordona”. Siedzą od lewej: Józef Domański „Znicz”, po śmierci „Ordona” w oddziale Edwarda Taraszkiewicza „Żelaznego”. W czasie ostatniej walki od­ działu 6 października 1951 r. ranny, dostał się do niewoli. Skazany na karę śmierci, zamordowany 12 stycznia 1953 r. na Zamku w Lublinie; Stanisław Marciniak „Niewinny”, po śmierci „Ordona” w oddziale Edwarda Taraszkiewicza „Żelaznego”. W czasie ostatniej walki oddziału 6 października 1951 r. dostał się do niewoli. Skazany na karę śmierci, zamordowany 29 stycznia 1953 r. na Zamku w Lublinie; Eugeniusz Harasimowicz „Mongoł”, poległ w walce zJJB w 1946 r.; NN; Józef Strug „Ordon”, dowódca od­ działu WiN operującego na terenie powiatu chełmskiego. Od 1940 r. w konspiracji. Od jesieni 1944 r. dowódca oddziału samoobrony AK, następnie WiN. Oddział „Ordona” współpracował z oddziałem „Jastrzębia", później „Żelaznego”. Do najbardziej udanych wspólnych akcji należy zaliczyć rozbicie 21 października 1946 r. PUBP we Włodawie. Józef Strug „O rdon” poległ w walce z grupą operacyjną UB i K B W 30 lipca 1947 r.

1947 r. Żołnierze WiN z Lubelszczyzny. Od lewej kpt. Zdzisław Broński „Uskok”, od września 1947 r. dowódca zbrojnych oddziałów WiN walczących na Lubelszczyźnie. 21 maja 1949 r. otoczony przez UB popełnił samobójstwo; Serafin Kamilewicz „Wydra”, żołnierz z oddziału Józefa Struga „Ordona”. Po śmierci „Ordona” w patrolu Stanisława Kuchcewicza „W iktora”. Aresztowany przez UB 12 sierpnia 1948 r. i skazany na karę śmierci. Zamordowany 16 października 1948 r. na Zamku w Lublinie; Ludwik Szmydke „Czarny Janek ”, żołnierz oddziału Józefa Struga „Ordona”. Aresztowany przez UB pod koniec lipca 1947 r. i skazany na karę śmierci. Zamordowany 2 września 1947 r. na Zamku w Lublinie; Józef Strug „Ordon”, dowódca oddziału WiN. Zginął 30 lipca 1947 r. w walce z grupą operacyjną UB i KBW. 122

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ

i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

1947 r. Żołnierze z oddziału WiN pot: Mieczysława Pruszkowskiego „Kędziorka”. Oddział „Kędziorka” wchodził w skład zgrupowania WiN dowodzonego przez mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zaporę”. Nie ujawnił się w ramach amnestii 1947 r. W ostatnim rozkazie, z 12 września 1947 r. mjr „Zapora” mianował „Kędziorka” dowódcą oddzia­ łów zbrojnych WiN walczących na terenie południowej Lubelszczyzny (dowództwo nad całością objął Zdzisław Broński „Uskok”). Stoją od lewej: NN „ Włóczęga ”, NN „Janka”, Mieczysław Pruszkowski „Kędziorek”, ranny w walce z UB w 1951 r., został dobity przez swojego żołnierza Waleriana Tyrę „Walerka” (w chwilę później „Walerek” popełnił samobójstwo); NN; Mikołaj Malinowski „Mikołaj”, do grudnia 1948 r. w oddziale „Kędziorka”. Aresztowany przez UB we wrześniu 1950 r., skazany na karę 15 lat więzienia; Tadeusz Szych „Biały”, do amnestii 1947 r. w oddziale Stanisława Łukasika „R ysia”. 8 kwietnia 1954 r. ranny w czasie samotnej kilkugodzinnej walki z grupą operacyjną UB i KBW w Motyczu, dostał się do niewoli. Skazany na karę śmierci, zamordowany 27 października 1955 r. w Chełmie.

Tadeusz Szych „Biały”, żołnierz WiN, zamordowany 27 października 1955 r. w Chełmie. 123

1947 r. Żołnierze WiN z oddziału por Mieczysława Pruszkowskiego „Kędziorka”. Stoją od lewej: Stanisław Wojtowicz „Iwan”; Edward Kalicki, dowódca pododdziału podlegającego „Kędziorkowi”. Przed amnestią 1947 r. walczył w oddziale WiN Kazimierza Woźniaka „Szatana”. 27 stycznia 1951 r. ranny w walce z grupą operacyjną UB we wsi Pietrzakowizna, popełnił samobójstwo (w walce tej dostał się do niewoli - ciężko ranny - zastępca Kalickiego, Edward Bukowski, skazany na karę śmierci, zamordowany 12 stycznia 1954 r. w więzieniu na Zamku w Lublinie); Mikołaj Malinowski „Mikołaj”; Wacław Czempiński „Zbyszek”; Mieczysław Pruszkowski „Kędziorek ”.

Żołnierze kpt. Zdzisława Brońskiego „Uskoka” z patrolu Walentego Waśkowicza „Strzały”. Stoją od lewej: Jan Belcarz „Dżym”; Jabłoński (imię nie­ znane) „Bąk”; Marian Puchacz „Kubuś”. Wszyscy zginęli w walce z grupą opera­ cyjną UB 18 maja 1947 r. W głębi leży Jerzy Marciniak „Sęk ”, zginął w walce z grupą operacyjną UB w styczniu 1948 r. 124

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ

i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Walenty Waśkowicz „Strzała”, w czasie okupacji niemieckiej żołnierz AK. Po wejściu Sowietów kontynuował walkę w szeregach WiN. Dowodził patrolem w oddziale kpi. Zdzisława Brońskiego „U skoka”. Zwolennik prowadzenia walki do końca. Zginął w walce z grupą operacyjną UB 1 kwietnia 1949 r.

Ostatni dowódcy podziemia antykomunistycznego na Lubelszczyźnie. Od lewej: Stanisław Kuchcewicz „Wiktor”, zginął 11 lutego 1953 r., i kpt. Zdzisław Broński „Uskok”, 21 maja 1949 r. otoczony przez UB rozerwał się granatem.

125

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Prawdopodobnie 1947 r. Żołnierze z patrolu Walentego Waśkowicza „Strzały”.

126

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ

i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Prawdopodobnie 1948 r. Stoją od lewej: Walenty Wańkowicz „Strzała”, dowódca patrolu w oddziale kpt. Zdzisła­ wa Brońskiego „Uskoka”. Zginął 1 kwietnia 1949 r. w walce z grupą operacyjną UB; Stanisław Kuchcewicz „Wiktor”, żołnierz NSZ ze zgrupowania mjr. Mieczysława Pazderskiego „Szarego”. Po rozbiciu zgrupowania przez NKWD 10 czerwca 1945 r. w kilkugodzinnym boju pod Hutą, znalazł się w oddziale NSZ sierż. Stanisława Walewskiego „Zem sty”, a następnie NZW Stefana Brzuszka „Boruty”. W drugiej połowie 1947 r. podporządkował się kpt. Zdzisławowi Brońskiemu „Uskokowi”. Dowódca jednego z patroli „Uskoka”. Zginął zastrzelony przez funkcjonariusza MO 11 lutego 1953 r. w czasie akcji na kasę Gminnej Spółdzielni w Piaskach; Józef Franczak „Lalek”, żołnierz AK-WiN. 16 czerwca 1946 r. aresztowany wraz z grupą żołnierzy przez grupę operacyjną UB. W czasie konwojowania do Lublina aresztowani żołnierze WiN obezwładnili funkcjonariuszy UB, a następnie pięciu z nich zlikwidowali. Potem w oddziale kpt. Zdzisława Brońskiego „U skoka”. Najdłużej walczący partyzant II Rzeczpospolitej. Oddał ostatnie strzały Antykomunistycznego Powstania. Otoczony 21 października 1963 r. przez grupę operacyjną SB i ZOMO w Majdanie, ranny w czasie walki, popełnił samobójstwo; Julian Kowalczyk „Cichy”, zginął w walce z UB w 1951 r.

Rok 1950 r. Jan Leonowicz „Burta”, żołnierz ZWZ-AK. Od 1940 r. stale w partyzantce. Po wejściu Sowietów dowódca oddziału WiN operującego na terenie Zamojszczyzny. Zginął 9 lutego 1951 r., zastrzelony przez grupę operacyjną UB w Nowinach. 127

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Jan Turzyniecki „Mogiłka”, żołnierz WiN z Obwodu Tomaszów Lubelski. Walczył w oddziale dowodzonym przez Jana Leonowicza „Burtę”. Po jego śmierci przejął dowództwo oddziału. 10 października 1953 r., po walce z UB - dwukrotnie ranny - dostał się do niewoli. Skazany na karę śmierci, zamienioną na karę dożywot­ niego więzienia.

Stanisław Samiec „Pasek”, żołnierz WiN z oddziału Jana Leonowicza „Burty". 30 września 1952 r. ciężko ranny w walce z grupą operacyjną UB. Zmarł w szpi­ talu więziennym w Lublinie 17 października 1952 r.

Edward Skalny, żołnierz WiN z oddziału Jana Leonowicza „Burty”. Zginął 30 września 1952 r. w walce z grupą operacyjną UB w Oseredku.

128

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ

i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Franciszek Lal (siedzi), żołnierz WiN z oddziału Jana Leonowicza „Burty”. Zastrzelony przez grupę operacyjną UB 30 grudnia 1949 r. w Przewodowie.

Jan Gorączka „Lont”, żołnierz WiN z oddziału Jana Leonowicza „Burty”. Otoczony przez grupę operacyjną UB, 16 marca 1952 r. popełnił samobójstwo.

Mjr Marian Bernaciak „Orlik”, „Dymek”, uczestnik kampanii wrześniowej 1939 r., w czasie obrony Włodzimierza Wołyńskiego przed Armią Czerwoną dostał się do sowieckiej niewoli. Uciekł z transportu wiozącego polskich żołnierzy do łagrów. Od 1940 r. w ZWZ-AK. Szef Kedywu podobwodu ,,A ’ (Dęblin-Ryki) w Obwodzie Puławy AK. Zdekonspirowany przez gestapo, jesienią 1943 r. objął dowództwo oddziału partyzanckiego O P I U 5 p p AK. Oddział „Orlika” przeprowadził wiele udanych akcji bojowych prze­ ciwko Niemcom. W czasie akcji „Burza” oddział liczył ok. 300 żołnierzy. Od marca 1945 r. dowód­ ca oddziału, a od jesieni zgrupowan ia WiN Inspektoratu Puławy, walczącego na terenie woj. lubelskiego. Zgrupowanie dowodzone przez „O rlika” w końcu 1945 r. liczyło ok. 200 żołnierzy, a na wiosnę 1946 r. ok. 140. Żołnierze „Orlika” przeprowadzili szereg udanych akcji przeciwko

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

aparatowi komunistycznego terroru: 24 kwietnia 1945 r. oddział „O rlika” rozbił PUBP w Puławach uwalniając 107 więźniów (w akcji zginęło dwóch jeg o żołnierzy), 1 maja 1945 r. pod miejscowością Annówka rozbił grupę operacyjną UB z Radzynia, liczącą ok. 60 osób. Zginęło 12 funkcjonariuszy UB, 24 dostało się do niewoli (zostali rozbrojeni, rozmundurowani i puszczeni wolno), reszta uciekła, 24 maja 1945 r. w Lesie Stockim zgrupowanie „Orlika” wspomagane przez oddział Czesława Szlendaka „M aksa” stoczyło jedną z największych bitew Antykomunistycznego Powstania. Ok. 170 partyzantów zostało zaatakowanych przez liczącą ok. 700 osób ekspedycję NKWD i UB. Do walki z partyzantami komuniści użyli samochodów pancernych i transporterów. Po całodziennym boju żołnierze mjr. „Orlika” odnieśli całkowite zwycięstwo. Zginęło 64 NKWD-zistów i 10 UB-eków, w tym naczel­ nik „Wydziału do Walki z Bandytyzmem” WUBP Lublin - Henryk Dereszewicz (bliski kolega Adama Humera), i zastępca szefa PUBP Puławy - Aleksander Ligenza, Po stronie polskiej poległo 8 żołnierzy (1 od „Orlika ”, 7 od „Maksa”), a 7 odniosło rany. Na wiosnę 1946 r. „O rlik” podzielił zgrupowanie na dwa pododdziały, którymi dowodzili Zygmunt Wilczyński „Z u k ” i Wacław Kuchnio „Spokojny”. Oddziały te przetrwały bez większych strat osobowych do amnestii 1947 r., kiedy to zdecydowana większość żołnierzy zgrupowania ujawniła się, zaprzestając działalności. Mjr Marian Bierniaciak „O rlik”, otoczony wraz z kilkoma żołnierzami osobistej ochrony 21 czerwca 1946 r. przez wielokrotnie większe siły KBW koło wsi Piotrówek, ranny w czasie próby przebicia się z okrążenia, popełnił samobójstwo.

Rok 1946 r. Żołnierze WiN ze zgrupowania mjr. Mariana Bernaciaka „Orlika”. Stoją od lewej: NN „Bocian”; Wacław Kuchnio „Spokojny”, przedwojenny saper, w czasie okupacji niemieckiej żołnierz oddziału dowodzonego przez „Orlika”. Po wejściu Sowietów zastępca „O rlika”. Ujawnił się w ramach amnestii w 1947 r. 6 czerwca 1948 r. zastrzelił próbujących go aresztować dwóch funkcjonariuszy UB. Dwa dni później, 8 czerwca 1948 r., przy następnej próbie aresztowania popełnił samobójstwo. W chwilę później taką samą śmiercią zginęła jego żona Zofia Kuchnio z domu Mączyńska; Stanisław Królik „Sosna”; Bolesław Mikuś „Żbik”; Brunon Kuchnio „Śmiały”. 130

Lato 1946 r. Żołnierze WiN ze zgrupowania mjr. Mariana Bernaciaka „O rlika” - pluton dowodzony przez Bolesława Mikusia „Żbika” (stoi pierwszy z prawej).

Rok 1946 r. V7 oddziałach partyzanckich podziemia antykomunistycznego służyli żołnierze z różnych pokoleń - tu ojciec i syn: Bolesław i Bronisław Kuchnio w oddziale mjr. „Orlika”.

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Mjr Franciszek Jerzy Jaskulski „Zagon”, „Zagończyk”, oficer AK, dowódca oddziału partyzanckiego „P ilot” (wchodzącego w skład 1 5 pp AK), operującego na terenie woj. lubelskiego. Przeprowadził szereg akcji przeciwko Niemcom, m.in. 28 maja 1944 r. oddział „Zagona” wykoleił niemiecki transport wojskowy na linii Warszawa-Lublin. Partyzanci zniszczyli ok. 80 samochodów wojskowych przeznaczonych dla żołnierzy niemieckich, walczących na froncie wschodnim. Oddział „Zagona” uczestniczył w akcji „Burza”, wyróżniając się walecznością przy zdobywaniu Puław. 21 lipca 1944 r. stoczył bitwę ze 150-osobową ekspedycja niemiecką mającą spalić Końskowolę. Pomimo trzykrotnej przewagi Niemców oddział „Zagona” odniósł całkowite zwycięstwo. Kilku Niemców zginęło, kilkunastu zostało rannych, a ok. 40 dostało się do niewoli. Oddział „Zagona ” został rozbrojony przez NKWD 30 lipca 1944 r. w Borysowie, a sam „Zagon” wkrótce potem został aresztowany i 6 stycznia 1945 r. skazany na karę śmierci, którą następnie zamieniono na karę 10 lat więzienia. We wrześniu 1945 r. dokonał brawurowej ucieczki w mundurze strażnika z więzienia we Wronkach. Dotarł do zgrupowania mjr. Mariana Bernaciaka „O rlika”, który polecił mu zorganizowanie struktur WiN na terenie ziemi radom­ skiej. Struktura zbudowana przez „Zagona” w ramach WiN nosiła nazwę Związek Zbrojnej Konspiracji. Podlegały mu wszystkie oddziały WiN walczące na terenie ziemi radomskiej - w sumie kilkuset żołnierzy. Oddziały te kilkakrotnie łączyły się w celu przeprowadzenia większych akcji, np. do opanowania Szydłowca czy Skaryszewa. Oddziały „Zagona” przeprowadziły wiele akcji likwidacyjnych, stoczyły kilka dużych bitew z grupami operacyjnymi NKWD, UB i KBW, m.in. w czerwcu 1946 r. pod wsią Błotne Górne. „Zagon” został aresztowany przez UB 26 lipca 1946 r. na skutek zdrady swojego żołnierza, który przyprowadził do niego funkcjonariuszy UB jako rzekomych oficerów centrali WiN. Skazany na karę śmierci i zamor­ dowany w przeddzień amnestii, 19 lutego 1947 r. w Kielcach.

Wrzesień 1945 r. Lasy Skaiyszewskie pod Wierzbicą. Koncentracja przed akcją rozbicia więzienia w Radomiu. Władysław Kozłowski „Orion”, od 1946 r. zastępca „Zagończyka” dis bojowych w Związku Zbrojnej Konspiracji. Bezpośrednio dowodził oddziałami zbrojnymi ZZK, liczącymi w połowie 1946 r. kilkuset partyzantów. Zginął w styczniu 1947 r. w nieznanych okolicznościach. 132

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ

i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Sierpień 1945 r. Koncentracja przed akcją rozbicia więzienia w Kielcach. Stoi por. Henryk Podkowiński „Ostrolot". Na pierwszym planie od prawej: Tadeusz (?) Barszcz „Piorun”; Marian Sadowski „Dzida”, we wrześniu 1945 r. uczestnik akcji rozbicia więzienia w Radomiu. W Związku Zbrojnej Konspiracji dowódca oddziału operującego na ziemi radomskiej. Ujawnił się we wrześniu 1946 r. razem ze strukturami ZZK. Dalsze losy nieznane - prawdopodobnie został zamordowany przez UB na początku 1947 r.

Sierpień 1946 e Kadra dowódcza Związku Zbrojnej Konspiracji (WiN), dowodzonego przez mjr. Franciszka Jerzego Jaskulskiego „Zagończyka”. Siedzą od lewej: Włodzimierz Kozłowski „Orion”, zastępca „Zagończyka”; Feliks Mazurek „Furmański”, szef sztabu ZZK; kpt. Czesław Niedbała „M arek”, Komendant Obwodu Iłżeckiego ZZK (w czasie okupacji niemieckiej ostatni Komendant Powiatu Kozienice NSZ-AK), po aresztowaniu „Zagończyka” wspólnie z „Orionem” kierował działaniami organizacji; Jerzy Buzon „Jur”, adiutant „Zagończyka”; Zenon Ochal „Jastrząb”; Tadeusz Bednarski (?) „O rzeł”. Leżą od lewej: Józef Zagożdżon „Kruk ” i NN „Orzeł”. 133

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Tadeusz Zieliński „Igła”.

Rok 1946 r. Z lewej Tadeusz Zieliński „Igła”, od 1943 r. w konspiracji, żołnierz AK. Po wejściu Sowietów nie złożył broni. Uczestnik rozbicia więzienia w Kielcach w sierpniu 1945 r. (zgrupowanie liczące ok. 200 żołnierzy AK, dowodzone przez kpt. Antoniego Hedę „Szarego”, opanowało miasto i rozbiło więzienie, uwalniając kilkaset osób). Od 1946 r. dowódca oddziału WiN, operującego na terenie ziemi radomskiej i Kielecczyzny. Oddział „Igły” wchodził w skład zgrupowania dowodzonego przez Franciszka Jaskulskiego „Zagona”, „Zagończyka”. Przeprowadził szereg akcji bojowych. Kilkakrotnie stoczył duże bitwy z oddziałami NKWD, UB i KBW, m.in. w czerwcu 1946 r. - wraz z kilkoma innymi oddziałami - pod wsią Błotne Górne. W bitwie tej zginęło ponad 20 żołnierzy Armii Czerwonej. 18 lipca 1946 r. pod Skaryszewem oddział „Ig ły” rozbił grupę żołnierzy Wojsk Bezpieczeństwa Wewnętrznego, ochra­ niającą ppłk. Alfreda Wnukowskiego, oficera Armii Czerwonej, dowódcę rzeszowskiego pułku WBW. Część grupy, na czele z ppłk. Wnukowskim została wzięta do niewoli, reszta uciekła. Ppłk Wnukowski i 7 żołnierzy bezpieczeń­ stwa z jego obstawy zostali rozstrzelani. Wbrew wersji rozpowszechnionej przez funkcjonariuszy UB, że rozstrzelano także żonę ppłk. Wnukowskiego, najprawdopodobniej zginęła ona w czasie walki. Mało znany jest też fakt, że ppłk Wnukowski został ujęty przez oddział „Igły” ju ż kilka miesięcy wcześniej. Za pierwszym razem - po udzieleniu stanowczego ostrzeżenia, aby zaprzestał działalności przeciwko niepodległościowcom - został zwolniony. Partyzanci nie wiedzieli wówczas, że Wnukowski - oficer sowiecki - był w okresie okupacji niemieckiej politrukiem sowieckiej Brygady im. 25-lecia Sowieckiej Białorusi, działającej na terenie Nowogródczyzny przeciwko oddziałom AK. Oddział „Igły” przeprowadził także szereg akcji likwidacyjnych. Ostatnią bitwę stoczył 14 czerwca 1948 r. pod wsią Dzieszkówek. Pomimo wielkiej przewagi liczebnej po stronie UB i KBW, „Igła” zdołał przebić się z okrążenia. W walce zginęli: Feliks Dębiec „W ilk”, zastępca „Ig ły”, Marian Frak „Kudejar”, Józef Budzyński „Żandarm”. 24 czerwca 1948 r. „Igła” został ranny w wyniku zamachu dokonanego przez żołnierza z jego oddziału (agenta UB). Nie chcąc dostać się do niewoli, popełnił samobójstwo rozrywając się granatem. Był jednym z najbardziej zdetermi­ nowanych w walce żołnierzy antykomunistycznego podziem ia na tym terenie. Swoisty hołd oddał mu płk UB Stanisław Wałach, który w swoich wspomnieniach z okresu „utrwalania władzy ludowej” nazwał „Igłę” nieugiętą bestią. Z prawej Jerzy Domagała „Mazur”. 134

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ

i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

Kwiecień 1946 r., Edwardów koło Skaryszewa. Żołnierze WiN z oddziału Tadeusza Zielińskiego „Igły”. Stoją od lewej: Tadeusz Zieliński (?) „Spalony”; Tadeusz Zieliński „Igła” i NN „Strzecha”. Leżą od lewej: Stanisław Oleś „Góral” i Mieczysław Brewczyński „Śmiały”. Klęczy NN.

Rok 1946. Żołnierze WiN z oddziału Tadeusza Zielińskiego „Ig ły”. Stoją od lewej: NN; Tadeusz Zieliński „Igła”; Edward Sochaczewski „Szyszka”; NN; Tadeusz Strzelecki „Synek”, aresztowany przez UB 20 maja 1947 e, skazany na karę śmierci. Zamordowany 3 października 1947 r. w Radomiu. Leżą: pierwszy od lewej Staniewski (imię nie znane), trzeci Jerzy Domagała „Mazur”.

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Wrzesień 1946 r., Radom. Żołnierze WiN ze Związku Zbrojnej Konspiracji mjr. Franciszka Jaskulskiego „Zagończyka”. Stoją od lewej: Kazimierz Borkowski „Szatyn” i Zygmunt Zatęcki. W środku siedzi NN „Tarzan”, z prawej Roman Pogodziński. Wszyscy zostali odbici z transportu więźniów z Radomia na Zamek Lubelski przez oddział ZZK Włodzimierza Kozłowskiego „Oriona". Zdjęcie zostało wykonane w zakładzie fotograficznym w Radomiu prawdopodobnie 3 września 1946 r., gdy żołnierze ZZK ujawniali się w ramach lokalnej amnestii, aby ratować swego dowódcę, mjr. „Zagończyka”, aresztowanego przez UB.

Prawdopodobnie 1948 r. Pierwszy z lewej Antoni Młyński „Drągal”, trzeci - Antoni Suliga „Wicher”. 136

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ

Prawdopodobnie 1948 r. Pierwszy z lewej stoi: Aleksander Młyński „Drągal”, w czasie okupacji niemieckiej żołnierz AK, od 1946 r. w oddziale NZW „Zygadly ”. Następnie podporządkował się mjr. Franciszkowi Jaskulskiemu „Zagończykowi Współdziałał z oddziałem Tadeusza Zielińskiego „Igły”. W październiku 1946 r. zlikwidował kpt. NKWD Wasilija Leśnikowa, który pełnił funkcję „doradcy” w PUBP Kozienice. Na przełomie lat 1947-1948 stanął na czele kilkuosobowego oddziału WiN. Oddział „Drągala” przez cały czas wykazywał aktywność bojową. Przeprowadził szereg akcji likwidacyjnych. „D rągal” zginął pod koniec września 1950 r. wraz z dwoma żołnierzami: Zbigniewem Ejnbergiem „Powstańczykiem” i Chmielewskim (imię nie znane) w wyniku prowokacji. Funkcjonariusze UB - podając się za partyzantów z Lubelszczyzny - przyłączyli się do oddziału, przyprowadzeni przez jego byłego członka, agenta UB Mariana. Bukałę „Zbycha”. Żołnierze WiN zostali zastrzeleni w czasie odpoczynku pod wsią Kolonia Wawrzyszów. Drugi od lewej stoi A ntoni Suliga „W ich er”, żołnierz WiN z oddziału Tadeusza Zielińskiego „Igły”. Od końca 1947 r. dowódca kilkuosobowego, samodzielnego oddziału. 10 października 1948 r. w walce z grupą ORMO-wców w miejscowości Gajówka Skrzewa został ranny. 23 października 1948 r. otoczony przez grupę operacyjną UB w Radomiu-Bieliszach, nie mając szans na ucieczkę, popełnił samobójstwo. 137

i NIEZAWISŁOŚĆ

(WiN)

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

RODACY! 22 sw ój

lip ca

1944

sła w etn y

«R a d z ie ck ie j 1.

z m o w ie

n ap ad

z e

Serdeczna

n ig d y

go

d ob rze

n iek tóre

z

na

W y n a ro d o w ie n ia )

N a rod ow i

P o lsk ę

M o lo w a ,

n a n o w o

n ie

P olsk iem u

akty

w e

w rześn iu

1939

r.

p o

że

P o ls k a — «ten

bękart

T rak ta tu

W e r­

p o w s ta n ie .

k o m u n is tó w

z

h itle r o w ca m i



d o

w y b u ch u

n im i.

4.

K atyń — w y m o r d o w a n ie

przez

5.

Z b ro d n icz e ,

p rz y p a try w a n ie

sza łk a

K om isa ria t

znane

n ich :

C z e rw o n e j

w sp ó łp ra ca

m ię d z y

(P o litb iu ro w sk i

S ta lin e m .

za p e w n ie n ie

sa lsk ieg o» —

w o jn y

ty lk o

A rm ii

H itle ra

U roczy ste

3.

PK W N

P op rzed ziły

P rzy ja źn i». O to

B a n d yck i

2.

r. w y d a ł

«M a n ifest».

ro z m y ś ln e

R ok ossow sk ieg o,

ja k

N K W D

N ie m cy

ty się cy

p olsk ich je ń c ó w

się

p a lą

w

1944

r.

W a r s z a w ę

w o je n n y ch .

«p o lsk ie g o »

I m o r d u ją

m ar­

jej

lu d ­

n ość. t>. T ę p i e n i e

p a trioty czn y ch

o ś r o d k ó w

p o lsk ich ,

a

p rz e d e w s z y s tk im

A rm ii

K ra jo w e j. S ied em m i

la t

b olszew icy

oku p an ta

d ob rze

P K W N -u

ro zu m ie

Jakżesz C o

N aród

c o

się

z

to sie d e m

tę r o c z n ic ę

la t

o k u p a cji

sow ieck iej 1 R od zi­

z m ia n y

oku pan ta

n ie m ie ck ie g o

P olsk i

L u d o w e j»,

na

P olsk i

b y ły

się « K o n s ty t u c ją

że

jest

w o ln o ści.

on e

się

p a p ie ro w y m i

w ie ,

lecz

N aród

P ol­

oznacza.

p rz e d sta w ia

je j

w szelk ich

R o sji

nazw ał on

op ła k a n ie

sta ło

pogrzeb O la

lu b e lsk ie g o ,

u ro czy ście

so w ieck ieg o!

M a n ife st ski

m a n ifestu

o b ch od zą

to

n a jh a n ie b n ie js z y

M ów ią

g w a r a n c ją ,

że

«K on sty tu cja »

ta

i je j

w y k on a n ie!

o b ie tn ica m i?

M u

to

P olsk a

akt

n a z w isk a

zosta n ie

zdrady,

że

tw ó r c ó w

w ydan a

w

d o k o n u je

tego

się

M a n ifestu .

n a jz u p e łn ie js z ą

n ie­

w o lę . M a n ifest

ob ie cy w a ł

o b ron ę

p rz e ciw

t w ó r c y i w y k o n a w c y w y d a l i n a s iv ł a p y słu ży ć

je j

sy jsk ich .

m a ją

ja k o

baza

Czeka

nas

n ow y

sow ieck ich

zaborczych

w yp a d ow a ro z le w

g erm a ń sk iem u

d la

k rw i,

napadu n ie

w

W

każdej

d z ie d z in ie

zep ch n ięci

S o ju sz

do

ż y cia

ro li

i sąsied zk ie

R osja

o sta tn ieg o

lo s ie !

narzuca z

u lep szon ej

satrapów . k on troli

M a n ife st

w sp ó łd z ia ła n ie

K ie ru je

n ią

i

R zek om o



zaś

p o lsk ie

u ja rzm ie n ia

m ów ił,

o b ron y

naszej

p olsk ie

teren ów

w o ln o ści,

a

w

r o ­ im ię

o

że

Ł o m o n o

sw ą

b ezw zg lę d n ą

w o lę .

Z o­

w y ra ż a ją

się

k o lo n ja ln y ch .

czym

m ów ił

ieck ich

przez



M a n ifest —

P o ls k ą

in teresów

Ź ród łem

w ła d ze

N arodu

K o m ed ia W y b o r ó w d a ła nam

nam

lu d ów

D y k ta te m S o w ie c k im ! W im ię S ta lin a i sow L e b i e d i c w y , S o b o l e w y , B i e r u t y i in n e P o/ > y . . . sow ie ck ich

Z ie m ie

in teresów !

L u d P o ls k i m ia ł sa m s ta n o w ić o sw y m r z ą d . o b c y n a m i n a s z y m i n te r e s o m ! sta liśm y

i p rze d p o le

o b ro n ie

J ego

im p e rja liz m o w i

Im p e r ia lis ty c z n e j R o s ji!

praw a

ty lk o

i

w ła d zy

o b łu d n y m

rząd zą

jest

w o la

n a rzę d zie m

R o sję !

L u d P o ls k i sa m b ę d z ie k ie r o w a ł G o sp o d a rk ą N a r o d o w ą ! so w i in n i s p e c e od w y z y s k u P o ls k ie g o Ś w ia ta P r a c y

i n a s z e g o m ie n ia ! U strój p o d a r c z ą !

n am

m a ło ro ln e m u w adzi

ca łą

ch łop u

w ie ś

M a n ifest tw a

i

ban ków ,

gosp od a rczego oraz

d o

ro ln a ,

to

w arsztat k o łch o zu

znaczy

przez

za stą p ion y

i

Jest w ię c

która

z a p o w ia d a ł

rz e m io s ło

został

n a rz u co n y

R eform a

pracy —

w

postaci

u n a rod ow ien ie s p ra w o w a n ie

handel

z o sta ły

stok roć

ty lk o

n ie w o lą

rozw ią za ć

sow ieck iej

sp ołeczeń stw o.

przez

n ie

m ia ła

p od zia łu

s a m o d z ie ln e g o

form y

T ym czasem

1 g o s ­

ziem

i dać

gospodarstw a,

p ro­

p a ń szczy zn y !

k lu czow y ch

zarządu

g a łęzi

i k on troli ca ły

u p a ń s tw o w io n e .

b a rd ziej

p o lity c z n ą , a le

p rob lem

p rz e m y słu ,

w

lej

p rz e m y sł,

D aw n y

g órn ic­

d z ie d z in ie g ó rn ictw o,

k a p ita lizm

n ie lu d z k i i t a r t a c z n y

ży cia banki

pryw atov

K a p ita liz m

Pań­

stw o w y I S p ó łd z ie ln ie , w is to ś ci cie m



gosp od a rczym S o w ie ck i

ani

je d n eg o

p ozb a w ion e

ro z d z ie ln ia m i, K ra ju

M o lo ch

ch arakteru

jeszcze w

m yśl

organ em

n ak azów

M oskw y.

b e z lito śn ie

gospodarstw a,

ani

sa m orzą d ow ego,

je d n y m

w y s y s a

je d n e g o

siły

sta ły

k on troli

i

g o s p o d a rc z e

p rze d się b io rstw a ,

się

w

rzeczy­

d y ry g ow a n ia

N arodu .

k tóreb y

n ie

ży­

N ie m a p ła ciło

Ulotka podziemia antykomunistycznego z 1951 r.

138

ZRZESZENIE WOLNOŚĆ

cię ż k ie g o praw ki

h araczu

w

naszym

P la n ie

p olsk ieg o . . .

n o w y m

S z e ścio le tn im

d e cy d u je

o

n ich

g u b ern a torom

n ie



I

U sta w iczn e

s p o w o d o w a n e

sow ieck ie

dyk tan do 1

p rz e m ia n y

p otrzebam i

P rogram

i NIEZAWISŁOŚĆ

i

p o ­

sp ołeczeń stw a

tego

P la n u

licz y

się

je d y n ie , i w y ł ą c z n i e z g o s p o d a r c z y m i i w o js k o z u y m i i n t e r e s a m i Ź i o i ą z k u R a d z i e c ­ k ie g o ! S z k o ln ic tw o cza n ie

z o sta ło

g a rd ę

d la

tyk i,

z

d n ia

jest

sa m ow ola

to

lu te g o

m ia ła

g w a ra n cja

k a cy k ó w

N ad

i

p o d z iw

1947

r .,

S z k o ła

zaś

i

rów n ości

w yższy

n azw an a

g w a ra n tow a ć

p o ls k ie j w p a ja

m ło d z ie ż y .

w

n a sze

b e z k r y ty c z n e

jest

rządy

in teres

szu m n ie

ró w n o ść

w o b e c

s p r a w u ją cy c h

p r a w o

s o w te ty z a c ji

k ła m s tw ie .

N au ­

d zieci

p o ­

u w ie lb ie n ie

d la

t

22

O b y w a telsk ich » że

n a rz ę d z ie m

fa łs z u

n a r o d o w e j,

R o s y js k ie g o

U sta w a

się

na

p r z e s z ło ś c i

Im p e riu m

ności

sta ło

o p a rte

b e z p ra w ia I

n ie

z

w o li

P a rtii,

«D e k la ra cją

w o b e c

praw a.

N ad

k ażdym

N arod u

która

jest

P ra w

i W o l­

W ie m y z

z

nas

p rak ­

z a w isła

P olsk ieg o. p o d p o rą

i

n a rzęd ziem

u cisk u I C zy cji

itd .,

i w

n iety k a ln ość

m oże

p rze szło ści Czy

osob istą ,

u szan ow ać

w

n ig d y

im ię

i

ich

n ie

je d y n ą C zy

w in ą

w ła śn ie

g w a łty i g r o i b y S o w ie c k a S z k o ły ,

ani

cn ót

im ię

o sob istej im ię

d w a gę

że

ch cą

m ie n ia , która

osadza

w o ln o ś ci

m y śle ć słu ży ć

w o ln o ś ci

stosunku

n a ro d o w a

przed

m a

w

ta je m n icę

sam a

k ore sp o n d e n ­

s w o b ó d

tych

się



liz u ń stw a

b y le

b y ć . . .

C zym

zna

w ię z ie n ia c h i ła g r a c h m o r d u je s ię w lo c h a c h

w

su m ie n ia

in a czej

n iż

sw o je m u

su m ie n ia

i

to

K rem l

n a k a z u je ,

a

k tó­

n a r o d o w i?

w y zn a n ia ,

reżym

d z ik ie

sto s u je

g w a łc i

su m ie n ia ,

n ie

s z cz ę d z i,

ani

R o d z in y ,

w e d łu g

k o n ce p cji

i zdrady.

p o litru k ie m ,

D z ie r ty ń s k i,

cie szą cy m

ju t

który

b olsz e w ick ich

S zczytem

w

się

cn ót

za u fa n iem

1920

r.,

siep a czy

n a ro d o w y ch

m a

M oskw y.

gotow a ł

ani

jest

w o ln o ść

słow a ,

k ied y

k ry ty k ę m o ż n a

n a jlże jszą



m a

b y ć

się

b icie

W z o re m

P o lsce

tych

za g ła d ę!

C zym j e s t ta g w a ra n cja w o l n o ś c i p r a s y , j e ś l i n a te r e n ie c a łe g o u k a z u je s ię a n i je d n o p is m o n i e z a l e ż n e o d a d m in is tr a c ji p a ń s t w o w e j ?

c ie m

n ic

D u c h o w ie ń s tw a K a to lic k ie g o i W ie r n y c h ?

d o

B iu ro k ra cja

aw an ga rd ą

cz o łe m

w

w

to,

i

R o sja ,

K o ścio ła i

K u ltu ra stać

je st

ż y cia

nam

zn a ła 7

n iety k a ln ości

d z ie s ią tk i ty s ię c y łu d z i ? C z y B e z p iek i t y c h , k t ó r z y m a j ą o rych

o ch ro n ę

za p ew n ić

K r a ju

n ic

p r z e p ła c ić t y ­

lu b l a t a m i w i ę z i e n i a ? K om u

d zić

się,



p r ó c z

P Z P R -u

m a n ife sto w a ć

i

o rg a n iz a cji

p u b licz n ie ,

za k ła d a ć

k o n ce sjo n o w a n y ch



w o ln o

g ro m a ­

s to w a r z y s z e n ia ...?

C zy r e ż y m o w i w y d a je się w r e s z c ie , Ż e R o b o tn ik , C h ło p i P r a c o w n ik U m y ­ s ł o w y z a p o m n i e l i o ty m , t e w W o l n e j R z e c z y p o s p o l i t e j m o g l i b r o n i ć p r a w s w o i c h S t r a jk i e m ? N a c a ł y m b o w i e m ś w i e c i e — p r ó c z Ilo sji S o w ie ck ie j i k r a jó w «D e­ m o k r a c j i L u d o w e j » — S tr a jk j e s t le g a ln ą o b r o n ą p r a w Ś w ia ta P r a c y ! R eżym P ła ce tw em d o

g w a ra n tu je g ło d o w e

w y n isz cz a

n a jcię ż sz y ch B e z p ie k a

zaś

zd ro w ie

ty lk o

p ra w o

ok reśla

d o

p racy I

sa m ow oln ie.

i z a b ija

ro b o tn ik a .

N orm am i

M atkę,

p ra cy

której

i

w sp ó łz a w o d n ic­

o b ie ca ł

op iek ę,

zagnał

rob ót I fa b ry k u je

so lid a rn o ść

i

en tu z ja z m

;

m a

ona

ku

tem u

o d p o w ie d n ie

środki l

S p o ł e c z e ń s t w o P o ls k ie n ic m a ją c ż a d n y c h m o tliz u o ś c i w y r a ż a n i a s w o j e g o p o g l ą d u n a r z e c z y w i s t o ś ć s t w o r z o n ą p r z e z r e ż y m , p o ś w i ę c i ł o w s z y s t k i e sw e. s i ł y o d b u d o w ie i p r z e b u d o w ie g o s p o d a r c z e j. O s i ą g n i ę c i a n a s z e n a ty m p o t u r e ż y m

a fis z u je ja k o s w o j e !

N i e c h s i ę n i e ł u d z ą c i, k t ó r z y o t r z y m a l i r o z k a z z M o s k i u y z a m i e n i e n i a w s ta d o p o s ł u s z n y c h b o r a n ó w , t e ce lu s w e g o d o p ię li I

nas

NARÓD POLSKI ŻYJE I TRWA W OPORZE! ŻYJE ZEPCHNIĘTA W PODZIEMIE MYŚL WOLNA I NIEZALEŻNA I M in ę ły O ch rana n iej

i

K a jz e r y

G estapo.

to ta ln e j

i

B iałe

S koń czy

dyk tatu ry I Na

G ary. się

je j

P rz e m in ie

ró w n ie ż

gruzach

i

B e z p ie k a

C ar i

C zerw on y.

N K W D .

p o z o s ta n ie P o ls k a

S k oń czy ła

N a d e jd z ie

kres

się

ostat­

W o ln a i S p r a w ie d liw a I

NIECH Ż Y JE NARÓD POLSKI ! NIECH ŻY JE W O L N A I N IE Z A W IS Ł A R Z E C Z P O S P O L IT A !

139

(WiN)

10 lipca 1954 r. Józef Bednarczyk „Olcha” (zdjęcie pośmiertne, wykonane przez funkcjonariuszy UB). W czasie okupacji niemieckiej żołnierz AK, po wejściu Sowietów nie złożył broni. Uczestniczył w akcji rozbicia więzienia w Kielcach (z 3 na 4 czerwca 1945 r.) oraz w akcji rozbicia więzienia w Radomiu (z 8 na 9 września 1945 r.). Następnie walczył w szeregach ZZK w oddziale Tadeusza Zielińskiego „Igły”. Ujawnił się w ramach lokalnej amnestii we wrześniu 1946 r. Zagrożony aresztowaniem wrócił do podziemia, ponownie znalazł się w odtworzonym oddziale „Igły”. 10 lipca 1954 r. otoczony przez grupę operacyjną UB, zginął w czasie próby przebicia się z okrążenia,

140

NARODOWE ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE 1945-1956 edną z największych powojennych organizacji antykomu­ nistycznych było Narodowe Zjednoczenie Wojskowe

J

(NZW), które powstało po rozwiązaniu AK, choć przygo­ towania do jego powołania trwały już od listopada 1944 r. W skład

NZW weszły struktury Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW), włączone do AK od listopada 1942 r., Narodowych Sił Zbrojnych (NSZ), włączone do AK od marca 1944 r., a także lokalnie siatki konspiracyjne AK (m.in. na Białostocczyźnie i Mazowszu), w tym wywiadowcze, które nie podjęły działalności w organizacjach wyk­ ształconych na bazie AK (NIE-DSZ-WiN, ROAK, KWP itp.). NZW tworzone było jako zaplecze wojskowe konspiracyjnego Stron­ nictwa Narodowego - najsilniejszej partii politycznej polskiego podziemia niepodległościowego. SN przeciwne było akcji „Burza” , polegającej na zbrojnym wystąpieniu przeciwko wycofującym się Niemcom i ujawnianiu sił AK wobec Sowietów. Partia ta uważała, że przyczyni się to jedynie do dekonspiracji żołnierzy przed NKWD i doprowadzi do dalszej, dramatycznej eksterminacji najbardziej ideowych elementów. Mimo to, oddziały NOW-AK oraz NSZ-AK, wypełniając lojalnie umowy scaleniowe z AK, wzięły udział w „Burzy” i przede wszystkim w Powstaniu Warszawskim. Ich wkład był znacznie większy niż to dotychczas podawano w historiografii tego okresu. Struktury NOW-AK i NSZ-AK nie były ujawniane przed wkra­ czającymi na ziemie polskie wojskami sowieckimi, na skutek czego w mniejszym stopniu zostały rozpracowane i zinfiltrowane przez NKWD, a także przez działające agenturalnie oddziały partyzan­ tki komunistycznej (sowieckiej i PPR-owskiej). W dotychczasowej historiografii powojennego podziemia naro­ dowego wyróżniano błędnie kilka organizacji: NZW, NOW i NSZ, w dodatku NZW posługiwało się także inną nazwą, która zresztą w większości okręgów nie przyjęła się na trwałe: Narodowy Związek Zbrojny (NZZ). Faktycznie istniały tylko dwie organiza­ cje tego kierunku ideowego: NZW i NSZ. Narodowe Siły Zbrojne jako organizacja samodzielna, będąca kontynuacją tej części NSZ, która nie scaliła się z AK, działały jednak tylko przez kilka mie­ sięcy 1945 r. Zostały rozbite i zdezorganizowane aresztowaniami UB między lipcem a październikiem 1945 r. i faktycznie przestały istnieć. Na przełomie lat 1945/1946 ich resztki zostały podporząd­ kowane Komendzie Głównej NZW. Nieporozumienia wokół ist­ nienia kilku odrębnych organizacji narodowych po wojnie wzięły się natomiast stąd, że niektóre lokalne struktur)' NZW działały pod nazwami wywodzącymi się z okresu okupacji niemieckiej: część okręgów używała nowej nazwy (NZW), były jednak i takie, które do końca działalności występowały pod nazwą Narodowej Organizacji Wojskowej (np. Okręg Rzeszów, część Śląska) lub Narodowych Sił Zbrojnych (Lublin, Podlasie, Radom). Oprócz pionu zbrojnego istniały jeszcze inne struktury Stron­ nictwa Narodowego w konspiracji - Hufce Polskie (działały do po­ łowy 1948 r.), Młodzież Wielkiej Polski (grupująca młodzież szkół średnich) i Młodzież Wszechpolska (mająca zaplecze w młodzieży akademickiej) - funkcjonujące również do połowy 1948 r. 141

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Wydawały one własną prasę konspiracyjną i prowadziły działal­ ność ideowo-polityczną. Komendantem Głównym NZW został ppłk Albin Walenty Rak „Lesiński” (do kwietnia 1945 r.), następnie ppłk Tadeusz Dani­ lewicz „Kossak”, „Doman” (do listopada 1945 r.), a po jego wyjeździe na zachód funkcję tę pełnił przejściowo (do lutego 1946 r.) kpt. Włodzimierz Marszewski „Gorczyca” (równolegle był on kierownikiem Wydziału Wojskowego SN). Ostatnim Komen­ dantem Głównym był płk Bronisław Banasik „Stefan” (do aresz­ towania w styczniu 1948 r.). Szefem sztabu był ppłk Tadeusz Danilewicz „Kuba” (do czerwca 1945 r.), następnie kpt. Jerzy Pilaciński „Lech” (od listopada 1945 r. - do listopada 1946 r.) i mjr Józef Drelichowski „Hen” (do stycznia 1948 r.). Szefem I Oddziału (organizacyjnego) był por. Lechosław Roszkowski „Tomasz” (jako pełniący obowiązki - do kwietnia 1945 r. ), por. Kazimierz Mirecki „Kazimierz”, „Zmuda” (do aresztowania w sierpniu 1945 r.) i ponownie por. Lechosław Roszkowski „Tomasz” (do aresztowania w kwietniu 1946 r.). Szefem II Oddziału (wywiadowczego) był kpt. Tadeusz Zawadziński

Ppłk Tadeusz Danilewicz „Kuba”, „Kossak”, „Doman”. Oficer służby

„Wojciech” (do aresztowania w kwietniu 1946 r.). Przejściowo, przez kilka miesięcy w 1945 r., funkcję tę pełnił mjr „Józef”

stałej WP. W konspiracji od 1939 r., początkowo w Narodowo-Ludowej

(NN). Szefem III Oddziału (propagandy) został por. Witold Borowski „Witold” (do aresztowania w kwietniu 1945 r.), po nim kpt. Jerzy Pilaciński „Lech” (do jesieni 1945 r.) i por. Jan Gołka

Organizacji Wałki, a od maja 1940 r. w Narodowej Organizacji Wojskowej. Od lipca 1941 r. zastępca szefa Oddziału

„Klemens” (do aresztowania w kwietniu 1946 r.). Szefem IV Oddziału (Pogotowia Akcji Specjalnej - PAS) był mjr Włodzi­ mierz Kozakiewicz „Barry” (do aresztowania w kwietniu 1945 r.), po nim kpt. Jan Morawiec „Henryk”, „Remisz”, „Rębacz” , „Tajfun” (do aresztowania w marcu 1946 r.). Wydziałem łącz­

Organizacyjnego Komendy Głównej NOW. Od września 1942 r. szef Oddziału Ogólno-Organizacyjnego Dowództwa NSZ. Po scaleniu NSZ z AK

ności kierowała ppor. Ruta Czaplińska „Ewa” (do aresztowania

(7 marca 1944 r.) szef sztabu KG

w kwietniu 1946 r.). Istniała ponadto Narodowa Organizacja Wojskowa Kobiet (NZWK), a jej Komendantką była Maria

NSZ-AK. Uczestnik Powstania Warszawskiego. Po utworzeniu Narodowego Zjednoczenia Wojskowego do maja 1945 r. pełnił funkcję szefa

Mirecka „Marta” (do wyjazdu na Zachód w listopadzie 1945 t). W listopadzie 1945 r. zostało utworzone Biuro Informacji KG, które pełniło funkcje organizacyjnego szefostwa sztabu,

sztabu tej organizacji. Od 1 czerwca 1945 r. Komendant Główny NZW. Zagrożony aresztowaniem, w grudniu 1945 r. przedostał się za granicę.

z kpt. J. Pilacińskim „Lechem” na czele. Podział terenowy NZW ustalony został rozkazem specjalnym nr 1 z 26 kwietnia 1945 r. Cały kraj został podzielony na Obszary

Koienda Główna NZW. L . dz. 2 0 4 /1 /4 5 .

Mp. 11 maje 1915.

nomenda Okręgu NSZ Nr. X III na ręce k o l. K alin y. Na skutek rozwiązania przez Prezydenta Rzeczypospolitej p o ls k ie j Raczkiewicza A.K. w m iesiącu lutym 1945 r . -wszystkie s i ­ ł y wojskowe S.N . /StronnlctWB Narodowego/ a to NOW i NSZ przeszły do d a lsz e j d z ia ła ln o śc i konspiracyjn ej, tworząc Jedną organizację pod nazwą NZW /Naród. Zjed. W o js k ./. W związku z powyższym nakazuję wszystkim siłom NOW 1 NSZ natychmiastowa połączen ia s i ę , tworząc wspólnie Komendę Ok­ ręgu, Komendy Powiatowe i oddziały wojskowe. Komendantem Okręgu NZW Nr. X I II z o s ta ł mianowany k o l. U le c z .

S z e f Sztabu Kmdy Głównej NZW. /-/ płk. Kuba

Informacja szefa sztabu KG NZW, ppłk. Tadeusza Danilewicza „Kuby” dla mjr. Wacława Nesterowicza „Kaliny”, Komendanta Okręgu XIII (Białostok) NSZ z 11 maja 1945 r. o połączeniu NOW i NSZ w ramach Narodowego Zjednoczenia Wojskowego.

142

NARODOWE

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

H>. u .im < 4 iu »

EoccłŁi Cłfea i.e«t2SVV+5*

noikaa eacaugôlny E r. a Ż o łn ie r z * .

E cu dsloń elu p l ç î l a t ton » Knréd Pol »k i , k t i r r co ok ro a la o tu l » t a i e j n ie w o li ro z p o ra «! organ lu om n l* t a n g o pużatwu, w m ryolpakioj Zatarto p o d H o n a u w ą O ijjorl p ie r o n » } próbę niujnzdu h ord b olesew lek ich c a Polokfc Ł Xurops,ra.taJao od n o g t o d j e h r t o io l-

Jrulsl'u ic iltu ro 1 cywilŁsaW e»

v z l e i t v M i r y * a l f tan Cod aaoł f i a t a dokonała ja k o n *Jvioleosa wyżarzania w żalejaU h «¿radowanego kabatem o anraxenlu iSolntcmyBoatoi c i f d la n as fiw lftm narodowym, S w ifta « ¿ o t n ls ia a Po la k i oî» . m o d a los t^ p ią t o r o o s n io f lalfO lrgr w warunkach s zoso-

»

. __ _

opy.Ear

oa n o s rand « ło ż o n y s o anrolah agontdw, z a lo r z a js o y n lo ty lk o do r tal uzależnię J oego go u z a le ż n ie n ia ca s 1 po4peż«dkowunlu obcemu n ocu ritm i, lo e s ta y’ o , c h o ć innymi ja k wdworaa metodami. do cegłedyr naaznj O hraeśoljiîK k ie J k u ltu ry do b o la zo w ls a o ji k ra ju . D z iś . edy znowu Jek w roku 1920 ffarńd t^ lo z y .c h o i Inny­ mi źród ła m i, n a ibałrd i ż y c ia a holaawwizmon o Onłośź i aunoronaoid Państwu , o t r a ł <5 dudhow% narodowego tyola«w ln nlżay atworzyd ta wa» ranki »k tors wźwozao pomogły nam do oa ią g n lęola sw yolfstw sroałkow ita z jcon oosa a ie imroau »ryacjsio n a p ię cie ideowo re liciln e .zro zu m ie n ia «raczenia t a j wralkl d la loaźw Kraju 1 Europy. W willo o t e j niech krzep i nao jayil ,4 e ula Jeatedry d z l O 3ocotaleaiiw w alca,. p o l i tyczn ej m m y cpr^ymlerzoóoźw w narodach żrod walca ikowej B u ropy.aajdujooych e l f w tym samym położen iu i w lanych,ktźryu ia ?o ri«ii«a a ,w walca duohowaj duchowej potężnego aprsyalurzan ap: zagraża sowrecKi sow iecki im p eria lleauw ca w postaci K o ś c io ła Kat o l i ck i ego »k ieru j ąc ego odwiaosnysd n i , toosĘcymi s i ę m iędzy pogańskir. im t o r i ni izmem a ehrzeeoi, otjańatwo Łonr.ndont Łłiwny / - / Kossak Komenda. Oicrpgu if “Chrobry L

Mp. da. £ 0 -7 III-1 9 «3 r.

&

„Rozkaz szczególny N r 3” Komendanta Głównego NZW ppłk. Tadeusza Danilewicza „Kossaka” z 15 sierpnia 1945 r.

J

i

J łx Poleoam Koirondsntoa Powiatów sapo z and w osystkioh ż o łn ie r z y “Chrobry “ s t r e ś c i« n in ie jsz e g o rozkazu.

fi

i Okręgi, te zaś, zależnie od potrzeb i siły organizacji, dzieliły się na Powiaty. Przewidywano powołanie pięciu Obszarów, obsa­ dzone personalnie zostały jednak tylko trzy: Warszawski (I), Lubelski (II) i Pomorski (V). Każdy Obszar miał się składać z trzech Okręgów (Lubelski wyjątkowo z dwóch, ale już wkrótce wydzielono w nim dodatkowy Okręg Podlasie). Komendantem I Obszaru był mjr Mieczysław Grygorcewicz „Ostromir” (do aresztowania w październiku 1945 r.), następnie mjr Marian Kamiński „Rawicz” (do tragicznej śmierci w marcu 1946 r.). W skład tego Obszaru wchodziły Okręgi: I (Warszawa) - Komendanci: kpt. Zbigniew Kulesza „M łot” , „Grawicz” (do kwietnia 1947 r.), por. Józef Kozłowski „Las”, „Vis” (do aresztowania w czerwcu 1948 r.) i pchr. Henryk Borucki „Dąb” , „Babinicz” (zginął w sierpniu 1949 r.).; II (Olsztyn) - Komendanci: mjr Romuald Kozioł „Masław” , „Pojawa” (do aresztowania w październiku 1945 r.) i mjr Marian Kozłowski „Lech” , „Dąbrowa” , „Przemysław” (do ujawnienia części Okręgu w kwietniu 1947 r.); III (Białystok) - Komendanci: mjr Mieczysław Grygorcewicz „Miecz” (do września 1945 r.), mjr Jan Szklarek „Roja”, „Kotwicz” (do aresztowania w marcu 1946 r.), płk Władysław Zwański „Błękit” (zginął w sierpniu 1948 r.) i por. Kazimierz Zebrowski „Bąk” (do tragicznej śmierci w grudniu 1949 r.). 143

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Komendantem II Obszaru był ppłk Tadeusz Zieliński „Wujek” , „Dyzma” , „Zielonka” (do aresztowania w marcu 1946 r.), który równolegle dowodził Okręgiem IV (Lublin). W skład Obszaru II wchodziły Okręgi: IV (Lublin) - po ppłk. T. Zielińskim jego Komendantem był kpt. Anioł Kozłowski „Powron”, „Wron” (do sierpnia 1946 r.); V (Rzeszów) - Komen­ danci: mjr Kazimierz Mirecki „Kazimierz” , „Dominik” , „Tade­ usz” , „Zmuda” (do maja 1945 r.), prof. Józef Sałabun „Grom” (do października 1945 r.) i kpt. Piotr Woźniak „Wir” (do ujaw­ nienia części Okręgu w kwietniu 1947 r.). Wkrótce w składzie tego Obszaru wydzielono Okręg Podlasie, którym dowodził Wincenty Piec „Łaska” (do tragicznej śmierci w kwietniu 1946 r.), następnie mjr Karol Sęk „Rolka” , „Jakub” (do aresz­ towania w grudniu 1950 r.). Obszar III nie został zorganizowany. W jego skład wchodziły Okręgi: VI (Kiełce-Radom), którym dowodzili: mjr Stefan Figurski „Zenon” (do aresztowania w październiku 1945 r.) i kpt. „Romuald” (NN) - prawdopodobnie do jesieni 1946 r.; VII (Kraków), którym dowodził por. Jerzy Hass „Robert” (do aresztowania w kwietniu 1946 r.); VIII (Śląsk) - istniała tu tylko Komenda PAS (do marca 1946 r.). Obszar IV także nie został sformowany. Składał się z nastę­

Kpt. Włodzimierz Marszewski „Gorczyca”, „Graba”. Oficer rezerwy WP. Działacz

pujących Okręgów: IX (Łódź) - istniała tu tylko Komenda PAS z por. Antonim Kularskim „Magistrem” (Łódź była bowiem siedzibą Komendy Głównej) - do marca 1946 r.; X (Poznań) - Komendant mjr Leon Kłencner „Jan” ; XI (Opole) - Komendant kpt. dr Stanisław Józefowicz „Wit” , „Radwan” .

szef wywiadu Komendy Głównej NSZ-AK. Od lutego do czerwca 1945 r. szef wywiadu KG NZW. Po rozwiązaniu oficjalnej Delegatury Rządu na Kraj pełnił do października 1945 r. obowiązki Delegata Rządu z ramienia Rządu

Komendantem Obszaru V był mjr Franciszek Przysiężniak

Stronnictwa Narodowego, w latach 1944-1945

RP na Wychodźstwie. Od grudnia 1945 r.

„Marek” (do grudnia 1945 r.). W skład Obszaru wchodziły Okręgi: XII (Gdańsk) - Komendant mjr Stanisław Pietrasiewicz

do marca 1946 r. p.o. Komendanta Głównego NZW. Był współorganizatorem i przewodni­

„Orlicz” , „Orski” (do aresztowania w maju 1946 r); XIII (Pomo­

czącym Komitetu Porozumiewawczego

rze) - Komendanci: mjr F. Przysiężniak „Marek” (do grudnia 1945 r.) i mjr Stefan Jakubowski „Topór” (do aresztowania w czerwcu 1946 r.); Okręg XIV (Szczecin) - istniała tu tylko Komenda PAS do 1946 r., na jej czele stał „Henryk” (NN).

Organizacji Demokratycznych Polski

Powyższa struktura organizacyjna przechodziła pewne mody­ fikacje: w łatach 1946-1948 istniał Okręg XXIII (Zachodnie

Podziemnej, działającego od marca 1946 r. do stycznia 1947 r. W skład KPODPP wchodzili przedstawiciele Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość, Stronnictwa Narodowego, Narodowego Zjednoczenia Wojskowego,

Mazowsze). Jego Komendantem był por. Stefan Bronarski „Roman” (do aresztowania 26 września 1948 r.), a następnie por. Franciszek Majewski „Słony” (dowódca oddziałów party­ zanckich Okręgu, zginął w walce z grupą operacyjną UB

Stronnictwa Niezawisłości Narodowej i Niezależnej Polskiej Partii Socjalistycznej

28 września 1948 r.). Ponadto miasto Warszawa jako jednostka

memoriału Komitetu, opracowanego dla

wydzielona podlegało Komendzie Głównej. Komendantem NZW w Warszawie był ppor. Stefan Nowaczek „Wilk” (do aresz­ towania w grudniu 1945 r.). Na przełomie lat 1945/1946 Komendzie Głównej NZW podporządkowały się resztki NSZ-OP z jej przywódcami: ppłk. Stanisławem Kasznicą „Przeponą”

Organizacji Narodów Zjednoczonych, o sytuacji politycznej w Polsce pod okupacją sowiecką. Aresztowany przez UB 7 stycznia 1947 r., skazany na karę śmierci, zamordowany 10 marca 1948 r. w więzieniu mokotowskim

i mjr. Lechem Neymanem „Domaratem” , ale były to głównie pozostałości pionu wywiadu tej organizacji. Jesienią 1946 r. do NZW przyłączył się VII Okręg NSZ z dowódcą kpt. Henry­ kiem Fíame „Bartkiem” , rozbity na skutek prowokacji Urzędu

w Warszawie. Potajemnie pogrzebany

Bezpieczeństwa (w jej wyniku zostało aresztowanych, a następnie zamordowanych bez sądu około 200 żołnierzy NSZ).

144

oraz Polskiego Stronnictwa Demokratycznego. Włodzimierz Marszewski był współautorem

na Służewie w pobliżu kościoła św. Katarzyny.

NARODOWE

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

Cele istnienia NZW określały rozkazy Komendy Głównej. Ppłk T. Danilewicz „Doman” w rozkazie nr 312 z 22 lipca 1945 r. wyjaśniał je następująco: Rozwój działań wojennych przyniósł nam po okupacji niemieckiej drugą okupację - sowiecką. (...). Walka Narodu Polskiego o elementarne prawa bytu i rozwoju trwa nadal. Będzie ona ciężka i długa. Musi być prowadzona jak najskuteczniej i z najmniejszymi dla Narodu stratami. (...) Akcja zbrojna musi się ograniczyć do koniecznej samoobrony. Walka obecna będzie przede wszystkim walką polityczną, będzie się toczyć o to, co stanowi istotę Narodu: o kulturę, religię, tradycję, o niezawisłość myśli i ducha polskiego, będzie to walka z komunizmem i wpływami Wschodu. Walczyć będziemy o każdą komórkę gospodarczą, społeczną, wychowawczą, a w szczegól­ ności o duszę młodego pokolenia. W walce tej wszyscy musicie wziąć pełny udział. Nie oznacza to Waszego zwolnien ia z szere­ gów podziemnej armii narodowej. Wasze pogotowie zbrojne nie

Płk Bronisław Banasik „Zrąb”, „Stefan”. Oficer służby stałej WP. W konspiracji od 1939 r. W Komendzie Głównej NOW jako szef Wydziału Uzbrojenia, następnie jako szef Wydziału Organizacyjnego. Uczestnik Powstania Warszawskiego (szef sztabu 10 DP AK), po jego upadku znalazł się w oflagu w Murnau. Po powrocie do kraju od marca 1946 r. do stycznia 1948 r. Komendant Główny Narodowego Zjednoczenia Wojskowego. Aresztowany przez UB 14 stycznia

kończy się i trwa nadal. Wobec skomplikowania się dzisiejszej sytuacji wzywam Was do tym większej karności, zdyscyplinowa­ nia i wytrwałości w walce. Trwać ona będzie aż do uzyskania celów postawionych przed je j rozpoczęciem: stworzenia suweren­ nego Państwa Polskiego ze wszystkich jego ziem, z granicami poszerzonymi na zachodzie i północy, zdolnego zapewnić nieskrę­ powane warunki rozwoju dla Narodu Polskiego do realizacji program u Wielkiej i Sprawiedliwej Polski. We wszystkich rozkazach i dokumentach NZW sprawa odzyskania niepodległości była dobitnie podkreślana. Jednakże najbardziej lakonicznie i precyzyjnie formułował to kolejny rozkaz Komendanta Głównego (z 1 listopada 1945): 1. Walczymy o pełne wyzwolenie Polski spod okupacji i wpły­

1948 r. Skazany trzykrotnie na karę śmierci.

wów sowieckich zarówno bezpośrednich, jak i za pośrednictwem

Postanowieniem Najwyższego Sądu Wojskowego w styczniu 1949 r. wyrok ten zamieniono na karę dożywotniego więzienia. Zwolniony w 1957 r.

swoich agentów (grupa Bieruta). 2. Prowadzimy walkę o całość ziem wschodnich w granicach 1939 r. 3. Z walki o Wielką Polskę nie zrezygnujemy pod wpływem terroru Rosji Sowieckiej i je j agentur. Działalność NZW jest postrzegana głównie przez akcje zbrojne, które w wyniku rozwoju sytuacji wewnętrznej (nasycenie terenu Polski przez wojska sowieckie, w tym dywizje NKWD, przeznaczone do zwalczania polskiego podziemia niepodległościowego) prowadzone były, szczególnie w latach 1945-1947, na dużą skalę. Poszczególne oddziały NZW, grupowane głównie w pionie Pogotowia Akcji Specjalnej i docho­ dzące początkowo do liczebności 200-300 osób, toczyły zacięte walki z grupami operacyjnymi NKWD, UB, KBW, MO i ORMO, w mniejszym zaś stopniu z oddziałami wojska. Początkowo odnosiły nawet znaczne sukcesy. Do takich zaliczyć można choć­ by słynną bitwę zgrupowania oddziałów NZW Okręgu Rzeszowskiego pod dowództwem F. Przysiężniaka „Ojca Jana” pod Kuryłówką w dniu 6 maja 1945 r., w której poległo kilku­ dziesięciu żołnierzy NKWD. Operacje zbrojne na dużą skalę prowadziły oddziały partyzanckie NZW na Białostocczyźnie, na Północnym Mazowszu, na Lubelszczyźnie i Podlasiu.

145

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Na innych terenach, gdzie nie było tak sprzyjających warunków, istniały oddziały liczące od kilkunastu do kilkudziesięciu osób. Oddziały NZW starały się, podobnie jak inne organizacje, nie walczyć z wojskiem, wychodząc z założenia, że służą w nim żołnierze z poboru, tacy sami Polacy jak w oddziałach nie­ podległościowych. W tym celu wydawano specjalne odezwy i ulotki. Np. w jednej z nich, z terenu Białostocczyzny, w 1946 r. apelowano: Żołnierze! Nie bierzcie udziału w tzui. pacyfikacji. Hańbą okrywa Was skierowanie broni przeciwko Armii Pod­ ziemnej. Żądajcie innych mundurów dla resortu bezpieczeństwa. Mimo strat w ludziach na skutek walk i aresztowań, aż do końca lat 40-tych udawało się odtwarzać stan osobowy oddziałów, albowiem zaplecze organizacyjne i napływ ochot­ ników, a także ludzi „spalonych” na siatkach konspiracyjnych był znaczny. Mniejsze, kilku- i kilkunastoosobowe oddziały, głównie PAS, przetrwały do lat pięćdziesiątych, szczególnie w Okręgu Białostockim i na Mazowszu. W tych też Okręgach najdłużej utrzymały się Komendy Powiatowe, które trwały do początku lat 50-tych. Ostatnia z nich, Komenda Powiatowa NZW Bielsk Podlaski, ujawniła się w Warszawie dopiero jesienią 1956 r. Obok pionu zbrojnego NZW dobrze rozwinięte były siatki wywiadu, włącznie z „wtyczkami” organizacyjnymi w lokalnych instancjach bezpieki i MO, szczególnie w początkowym okresie: 1945-1946. Było to możliwe tam, gdzie „ludowa” władza nie cieszyła się istotniejszym poparciem społecznym i nie mogła liczyć na masową współpracę donosicieli. Bardzo istotną rolę, dziś niedocenianą przez historyków, pełnił pion propagandy. Jego rolą było wydawanie konspiracyjnej prasy, ulotek, rozpowszechnianie informacji niedostępnych w oficjalnej propagandzie reżimu bądź też podawanych w sposób tendencyjny. Prawie wszystkie Okręgi, a także niektóre Powiaty wydawały własne periodyki. Początkowo na ten wysiłek zdoby­ wały się też niektóre oddziały leśne. Istniała oczywiście prasa centralna, wśród której rolę wiodącą odgrywał początkowo tygodnik, następnie dwutygodnik „Walka” , mający nieprzer­ waną tradycję i ciągłość od wiosny 1940 r. Był to oficjalny organ centrali SN i NZW. O jego popularności może świadczyć fakt, iż niektóre ogniwa terenowe NZW wydawały pisma o takiej samej nazwie. Np. oficjalny organ SN i NZW Okręgu Białystok nazywał się też „Walka” , wychodził do kwietnia 1947 r. Tygodnik „Walka” wychodził również na Lubelszczyźnie przez cały 1945 r., a być może i dłużej. W NZW istniał również pion sądownictwa. Brak jest pełniejszych danych o jego funkcjonowaniu na szczeblu central­ nym, poza nazwą (Sąd Organizacyjny) i jednym zachowanym do dziś protokołem posiedzenia z 5 stycznia 1946 r. Sądownictwo było także zorganizowane na szczeblu Okręgów oraz Powiatów, w oddziałach partyzanckich zaś istniały wojskowe sądy doraźne, zajmujące się sprawami dyscyplinarnymi członków organizacji oraz sprawami konfidentów, zagrażających bezpieczeństwu orga­ nizacji. Z zachowanych oryginalnych dokumentów NZW z tego zakresu wynika, iż podstawą wydawanych wyroków były spisy­ wane zeznania świadków. W skład sądu wchodzili każdorazowo:

146

Por. Lechosław Roszkowski „Tomasz”. Aplikant

adwokacki. Uczestnik konspiracji w ramach NOW, następnie (od 1942 r.) w NSZ. Po scale­ niu NSZ z AK zastępca szefa Służby Oświatowo-Wychowawczej (propagandy) KG NSZ-AK. Uczestnik Powstania Warszawskiego w kompanii kpt. Kazimierza Leskiego „Bradla”, ciężko ranny w głowę podczas walk. W trakcie operacji nie usunięto mu tkwiącego w czaszce odłamka pocisku, ze względu na możliwość wystąpienia powikłań. Po upadku Powstania zbiegł z transportu do obozu jenieckiego. Ponownie w konspiracji jako szef kolpor­ tażu przy Oddziale Propagandy KG NSZ-AK. Od wiosny 1945 r. do aresz­ towania przez UB 6 kwietnia 1946 r. Szef I Oddziału (Organizacyjnego) KG NZW. Sądzony w procesie KG NZW, został trzykrotnie skazany na karę śmierci. Zamordowany 15 stycznia 1948 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie. Potajemnie pogrzebany na Służewie w pobliżu kościoła św. Katarzyny.

NARODOWE ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE 1945-1956

oficer, podoficer i szeregowiec. Sądownictwo NZW było obar­ czone szczególną odpowiedzialnością, musiało bowiem dbać o poziom moralny własnych członków, usuwając za drobniejsze przewinienia jednostki mniej subordynowane (odpowiednie dane z tego zakresu publikowane były w konspiracyjnej prasie, pseudonimy osób usuniętych z organizacji podawano w rozka­ zach); za najpoważniejsze przestępstwa stosowano kary śmierci (np. za brak rozliczeń z organizacją z przeprowadzanych akcji rozstrzelany został szef PAS jednego z Okręgów w stopniu majo­ ra). Podobnie było w przypadku osób spoza organizacji. I tu stosowana była gradacja kar: od grzywny na rzecz NZW aż po karę śmierci w przypadku rabunków i bandytyzmu, dokonywanego pod szyldem organizacji niepodległościowych. A była to plaga tamtych czasów. Informował o tym m.in. organ wojskowy Komendy Okręgu Białystok NZW, dwutygodnik „Polak” (nr 10 z 20 czerwca 1945 r.): (...) zdarza się, że jakieś nieznane, uzbrojone oddziały grasują w nocy po okolicach i w imię patriotyzmu, pod grozą śmierci, Kpt. Tadeusz Zawadziński „Wojciech”. W konspiracji w szeregach Narodowo-Ludowej Organizacji Walki, następnie (od 1942 r.) w Dowództwie NSZ, gdzie pełnił funkcję oficera do specjalnych zleceń. Od maja 1944 r. inspektor KG NSZ-AK. Współtwórca NZW. Od czerwca 1945 r. zastępca szefa II Wydziału (wywiadowczego) tej orga­

biciem nakładają na najlepszych Polaków wysokie kontrybucje lub grabią majątek rzekomo na cele podziemnej organizacji. Przy tym katują ludzi bijąc dzieci i łamiąc ręce niewiastom. Są to naj­ pospolitsze bandy zwyrodniałych opryszków, korzystające z tragicznych warunków narodowego życia, nie mające nic wspól­ nego z legalną Armią Podziemną. (...) Podobne fakty są ponurym i najniebezpieczniejszym zjawis­ kiem społecznym, które należy najradykalniej zlikwidować, jeśli nie chcemy popaść w chaos i najstraszniejszą anarchię.

nizacji, od jesieni tego roku do aresz­ towania przez UB 8 kwietnia 1946 r. p.o. szefa tego Wydziału. Sądzony w pro­

Zdezorientowane i sterroryzowane masy narodu, nie wiedząc jak

cesie KG NZW, został trzykrotnie

pragną i na co liczą Sowieci z komitetem lubelskim, a co może

skazany na karę śmierci. Zamordowany 15 stycznia 1948 r. w więzieniu

zgubić Ojczyznę. (...) Trzeba takie fakty natychmiast donosić odpowiednim czynnikom miarodajnym NZW, które potrafią użyć

mokotowskim w Warszawie. Potajemnie pogrzebany na Służewie w pobliżu kościoła św. Katarzyny.

swej mocy celem poskromienia wszelkiej kanalii. Każdego więc, kto działając na własną rękę, bez wiedzy, zgody lub orzeczenia legalnych władz podziemnych napada, terroryzuje, hańbi,

odróżnić prawdziwą akcję konspiracyjną od pospolitego bandy­ tyzmu, mogą odwrócić się od Armii Podziemnej, czego najwięcej

kompromituje, szkodzi zdrowiu, ograbia Polaków itd., należy karać najsurowiej jako największych zbrodniarzy według przepisów Kodeksu Doraźnych Sądów Wojennych. Ale też Sztaby Armii powinny pilnie czuwać i najsurowiej karać samych sędziów, którzy by pochopnie, bez rozwagi i gruntownych moty­ wów, na podstawie nieuzasadnionych oskarżeń wydawali niesprawiedliwe wyroki. Każdy rozumny i dobry Polak przyznaje, że trzeba tępić zdrajców i szkodników Narodu, ale też Akcja Podziemna musi zabezpieczyć w dzisiejszych czasach bytowanie dobrych Polaków, bez względu na ich przynależność partyjną. Tylko tą drogą można wprowadzić porządek i bezpieczeństwo w wewnętrzne życie Narodu. Od końca łat 40-tych poszczególne struktury NZW działały w rozproszeniu, pozbawione instancji kierowniczych, nastawia­ jąc się na przetrwanie. Początkowo działały jeszcze samodzielne Okręgi: Warszawski (Mazowsze) - do sierpnia 1949 r., Białosto­ cki - do grudnia 1949 r. i Siedlecki (Podlasie) - do grudnia 1950 r. Jeszcze dłużej istniały poszczególne Komendy Powiatowe:

147

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Maków Mazowiecki - do sierpnia 1950 r., Ciechanów - do kwiet­ nia 1951 r., Wysokie Mazowieckie - do marca 1952 r., Kolno (Łomża Płn.) - do kwietnia 1952 r., czy Bielsk Podlaski - do je­ sieni 1956 r. W ramach Powiatów istniał podział na plutony, kompanie i bataliony. Poszczególne jednostki organizacyjne wydzielały patrole Pogotowia Akcji Specjalnej (PAS), przezna­ czone do zadań specjalnych: ochrony organizacji i ludności cywilnej, przeprowadzania akcji zbrojnych i likwidacji naj­ groźniejszych konfidentów. Jesień 1956 r. była faktycznym kre­ sem istnienia NZW - do tego czasu poszczególne ogniwa tej orga­ nizacji zostały rozbite przez grupy operacyjne UB i KBW lub też zaprzestały prowadzenia jakiejkolwiek działalności. Po 1956 r. w terenie utrzymywali się - wyłącznie dzięki pomo­ cy siatek organizacyjnych i pomocy lokalnej ludności - ostatni partyzanci. Michał Krupa „Wierzba” (z oddziału por. Józefa Zadzierskiego „Wolyniaka” , a po jego rozbiciu partyzant oddziału Adama Kusza „Adama” , „Garbatego”) dotrwał w kon­ spiracji do lutego 1959 r. Andrzej Kiszka „Dąb” z tego samego oddziału ukrywał się w bunkrze kolo Huty Krzeszowskiej Kpt. Jerzy Pilaciński „Leszek ”,

do aresztowania 31 grudnia 1961 roku...

„Lech”. W konspiracji początkowo w szeregach Narodowo-Ludowej Organizacji Walki, od 1941 r. w NOW, szef propagandy w Komendzie Powiatowej Sochaczew. Od 1942 r.

Hp. d n .1 -7 1 1 1 -1 9 4 5 r .

Komenda Główna viTyd z i a ł propaganda

w NSZ, m.in. szef Służby Oświatowo-Wychowawczej (propagandy) w Komendzie Okręgu IA (Warszawa-

UJ STRUKC JĄ _ORGAK IZACTJIJA

dotyczy o r g a n iza cji wydz.propagandy w Kom.Okręgu i Kom.Pow. Zasady

Zmienione warunki p o lity c z n e wymagają zmiany zarówno typu jak

ogólno

j metod pracy k o n sp ira c y jn e j. Zasadniozym rysem obecnej pracy ta j$ nej musi byó ja k n a jg łę b sz e zakonspirowanio s ie c i i szc z u p ło śc i je j

sztabów. Pracy wydz.propagandy w ojsk/ musi byó ś c id lż powiązana z pra­

cami propagandy p o l it y c z n e j,

c z y l i zachowując odrębnośó organiza­

cyjną wiązaó s ię ś c i ś l e pod względem tr e ś c i i zad ad z propagandą p o lity c z n ą stanowiąc razem zharmonizowaną c a ło ś ó . Szof prop.KD

Zagadnienie to z o s ta ło rozwiązane w ton sposób, że S z e f prop. KO wchodzi w skład wyd z . propagandy p o lity c z n e j jak o kierownik I l l g re fe ra tu t . j e s t propagandy wojskowej. Szef wydz.prop.Komenda Okręg wapolega więc nadal o rg a n iza cy jn ie Komendantowi Okręgu i wydz. je c o jo s t &adajt 'j ednym z trze ch wydz.Komendy, b ie r z e on jednakże u d z ia ł w zebraniach p r o p .p o lit y c z n e j, kierowanej przez j e j a więc podlega mu pod względem tr e ś c i

sze fa

i zadait ogólnych.

S zef prop.KO j e s t więc jed n o cześn ie łącznikiem między kierow­ nictwem politycznym Okręgu a Komendą Okręgu. Rozwiązanie to je s t celowe ze względów kon spiracyjnych, dając je d n o cze śn ie n a leżyte zharmonizowanie prac prop.w te r e n ie . Wyd z . prop.KO

-województwo), następnie oficer do spec­ jalnych zleceń Dowództwa. Po scaleniu NSZ z AK zastępca szefa Służby Oświatowo-Wychowawczej KG, uczestnik Powstania Warszawskiego. Redaktor pisma konspiracyjnego „Wielka Polska”. Po utworzeniu NZW do kwietnia 1945 r. zastępca szefa IV Wydziału (propagandy) KG, następnie szef tego Wydziału. Od października 1945 r. szef Biura Informacji KG NZW. Zagrożony aresz­ towaniem, w grudniu 1946 r. przedostał się za granicę.

Wydz.prop.KO winien s ię składaó z s z e fa i je g o zastęp cy oraz dwóch komórek zasadniczych: 1 / k a n c e la r ii, se k re ta ria tu i 2 / Komór ki łą cz n o śc i i k o lp o rta rzu . K ancelaria /s e k r e t a r i a t / winaa byó zaopatrzona w maszynę do p is a n ia i pow ielacz.

Zadanie wyd 2 .

Zadaniem wydz.prop.KO j e s t przystosowani o m ateriałów propa­ gandy p o lity c z n e j do potrzeb w ojska, kolp orta rz wydawnictw, opra­ cowanie m ateriału własnego, wychowywanie drogą p r e le k c ji i . t . p . Redagowanie p ra sy , u lo te k i temu podobnie, n a le ży zasadniczo dowydz.propagandy p o l i t y c z n e j. W wypadku niefunkcjonow ania z j a ­ kichkolwiek powodów całego aparatu propagandy w te r e n ie to je s t propagandy p o lit y c z n e j, wydz.propagandy KO musi objąó c a ło ś ó pracy propagandy na danym te r e n ie .

Wyd z. p ro p .K .P . Uwaga.

Wydz.propagandy KP. J e st zorganizowany tak samo, jak wydz. prop.okręgow ej. In stru k cja t o , unieważnia w szystkie in s tr u k c je organizacyjne propagandy wydane poprzednio. Szef Wydziału Propagandy K.G.

„Instrukcja Organizacyjna” Wydziału Propagandy KG NZW autorstwa kpt. Jerzego Pilacińskiego „Lecha” z 1 sierpnia 1945 r.

148

NARODOWE

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

Kpt. Jan Morawiec „Remisz”, „Błażej”, „Tajfun”, „Rębacz”. W początkowym okresie okupacji związany z oddziałem mjr. Henryka Dobrzańskiego „Hubala”. Od 1940 r. w NOW, Komendant Powiatu Tomaszów Mazowieck i. Od jesieni 1942 r. oficer do specjalnych zleceń Dowództwa NSZ, w 1944 r. szef I Oddziału (organizacyjnego) w Komendzie Okręgu Lublin NSZ-AK. Sześciokrotnie aresztowany przez Niemców, za każdym razem dzięki niezwykłemu wysportowaniu zdołał zbiec. Jesienią 1944 r. pełnił funkcję szefa Kedywu Okręgu Lublin AK. Po raz pierwszy aresztowany przez UB w grudniu 1944 r. w Lublinie, zbiegł wyskakując przez okno z pierwszego piętra podczas przesłuchania. Od lutego 1945 r. był wiceprezesem Tymczasowej Narodowej Rady Politycznej Ziem Wschodnich (TNRP ZW), której podlegała Komenda Ziem Wschodnich NSZ. W lipcu 1945 r. został szefem III Wydziału (Pogotowia Akcji Specjalnej) w KG NZW. Podlegały mu wszystkie specjalne oddziały partyzanckie (PAS) NZW na terenie kraju. 13 marca 1946 r. zdołał wyrwać się z „kotła”, zastawionego przez funkcjonariuszy UB w Łodzi. Postrzelił przy tym dwóch UB-eków. Ponownie wpadł w zasadzkę UB 22 marca 1946 r. w Warszawie, ale i tym razem zdołał zbiec. Tego samego dnia został aresztowany na punkcie kontaktowym przy ul. Wołoskiej w Warszawie. Tym razem także podjął próbę ucieczki, ale zaciął mu się pistolet, ponadto został ranny w nogę. W więzieniu mokotowskim, mimo ciężkiego śledztwa i tortur, zorganizował wewnętrzną łączność z pozostałymi członkami KG NZW, osadzonymi w innych celach oraz z członkami KG, przebywającymi na wolności. Z więzienia przygotowywał akcję uwolnienia swych współtowarzyszy niedoli, ale kolejna próba ucieczki nie miała ju ż szans powodzen ia. W grypsie z więzienia do KG NZW napisał: Jestem aresztowany. Mam postrzeloną nogę powyżej uda. Czuję się kiepsko. O nas mało wiedzą. (...) Jest możliwość odbicia. Trzeba ludzi zdeterminowanych. Oddawca kartki może wyjaśnić dowódcy takiej grupy. Wiem, co mnie czeka. Gdyby nie noga, sam próbowałbym... W procesie Komendy Głównej NZW został siedmiokrotnie skazany na karę śmierci. Zamordowany 15 stycznia 1948 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie. Potajemnie pogrzebany na Służewie w pobliżu kościoła św. Katarzyny.

Ppor. Ruta Czaplińska „Ewa”. Kierowniczka łączności organizacyjnej KG NZW. Aresztowana w marcu 1946 r., w procesie KG NZW skazana na karę 10 lat więzienia, którą odsiedziała w całości. W trakcie trwania procesu KG NZW je j członkowie, stojąc w obliczu śmierci, wydali ostatnią odezwę dla swych podwładnych: Bogu posłuszeństwo, Narodowi wierność, a Polsce, wielkiej wartością człowieka - synowskie oddanie. Czwarte pokolenie ruchu narodowego roznieci brzask w światło nowego dnia, wówczas polski nacjonalizm zdejmie brzemię miecza walki i stanie się twórczym wkładem w życie zbratanych narodów wolnego świata. 149

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Por. Witold Borowski „ Wiktor Brzeziński”, „Witold”. W konspiracji od 1939 r., początkowo w NLOW, od 1941 r. w NOW. W 1942 r. przeszedł do NSZ, gdzie był zastępcą szefa Służby Oświatowo-Wychowawczej Dowództwa (do września 1943 r.), a następnie je j szefem. W KG NZW szef Wydziału IV (propagandy). W marcu 1945 r. aresztowany przez NKWD, osadzony w obozie koncentracyjnym w Rembertowie. Po jego rozbiciu przez oddziały niepodległościowe zbiegł wraz z grupą więźniów. Zginął w walce z grupą operacyjną UB koło Antonina (pow. Mińsk Mazowiecki) 2 czerwca 1945 r.

Mjr Włodzimierz Kozakiewicz „Barry”. W konspiracji od 1939 r. - w NOW, od 1942 r. w NSZ. Równolegle był dowódcą Batalionu Szturmowego „W kra” Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa (PKB) w Warszawie, który podlegał Delegaturze Rządu na Kraj. Uczestnik Powstania Warszawskiego, dowódca zgrupowania „Barry” na Statym Mieście, od września 1944 r. w zgrupowaniu „Sosna” w Śródmieściu. Od lutego 1945 r. w KG NZW jako szef III Wydziału - Pogotowia Akcji Specjalnej. Aresztowany przez NKWD w kwietniu 1945 r., osadzony w obozie koncentracyjnym w Rembertowie. Po akcji podziemia i uwolnieniu części więźniów ukrywał się, do konspiracji ju ż nie wrócił. Ponownie aresztowany przez UB, zmarł wkrótce po wyjściu z więzienia.

Por. Kazimierz Mirecki „Tadeusz”, „Żmuda” (zdjęcie przedwojenne). W konspiracji od 1939 r., Komendant Okręgu Rzeszowskiego NOW, następnie NZW. Od kwietnia 1945 r. szef Wydziału I (organizacyjnego) KG NZW. Aresztowany przez UB w sierpniu 1945 r., po kilku tygodniach został wykupiony z więzienia w Krakowie. Zagrożony ponownym aresztowaniem, w grudniu tego roku przedostał się za granicę.

150

[NARODOWE

ZJEDNOCZENIE

WOJSKOWE

Kaaaa«>* Paw latu ■ B a łtyk "

1945-1956

* .p .

10 ■ • j* 1945 raku

P r z a a y ła * ka a l a k a a a i e l Dawókaów 1 ¿ a ł a l a r s y ra a k a z Nr. 1626 ■ ta O kręgu Narakawaga Z J a k a a a ta a la « a ja k a w a g a . K aaaakaat Paw latu / - / Kawa N Kewaaka Okręgu "C h r a b ry " Uk. 10. I V .L 946. Raakaa Nr.

1626.

Dawókey i Z e ł a l a r a a N.Z.W. Z b l l £ a j ą e y a l ę k a a l a a w aja y aa aa e h ak al a a ak aa uj a aaa w a a j k r ó t a z y a e a a a l a a f a r a a w a a l a kab ar aw aj a r a l l . T a k ą a l a j ę J a a t a k a l . a p a k j ą ć t y ł k a Narakewa Z j a k a a a z a a l a Wajakawa. Pa r a a w l^ a a a iu A r a l l K r a ja w e j p r a s a P r s z y k a a ta R a aa kl aw la c a i a w a l a l a a l u a p r a y p i ę g i ¿ s t a l a r z y A. K. p r s s z Dewókeę S i ł Z b r a j a y e h w Kraju a a a t ą p l l s psłąeesala kwóefe b r a t a i e h a r g a a l a a a j l aarękawyeh NON. i NSZ. w j a k a « e r g a a l z a e j ę wajakawą pak aaawą H.Z .N . Keaaakaataa Głćwaya NZW a a a t a ł alaaewpay pu ł k e w al k L e a l ń a k l . W awląaku a t y a r e z k a z u j ę K eaa akaataa pewlatów ka p a k j ę e l a wzajaaayah k e a t a k t ć w , a t w e r z e a l a w a p ó l a y e h kaaaaé pawlatawyah 1 a k k z l a ł ó n pak a a z * ą NZW. Dawćkoy 1 Z a ł a l a r a a NZW. W t a j t r u k a e j k i a Nareku P a l a k l a g a a h w l l i wzywa* «aa aa w y t ę z a a l a Wa­ s z y c h a l ł w k l a r u a k u z k y a a y p l i a a w a a l a s z a r a g ó w ,w y a a k a la a la 1 z ae he w aa la oaxw ag lę k a a j t a j i a a l a y x k a a a p l r a e j l . K a p i t u l a c j a NI w a l e c a l e p r a y a l a a l a aaa u p r a g a l a a a j w e l a a i e l . b e w l e a y , « e e k w la aa ay wróg Waeheku e h t e kakaaaó p l ą t a g a r e t b l e r u P a l a k l 1 z a l s z c z y ć k e s a s z ę t a l a . tttya a a l u R a a ja Sawlaaka c t w a r z y ł a Tyasasaawy Raąk PKWN aa aaa ła aa a a s ay al a k r a j a a w l , a b y ar aa ll aa w af i a t a l l a a w a k l a p l a a y . D l c t a g e w y a lc a e a a ją a a j l a p a t y a h syaów O j e a y a a y prawa a r a a a ta w a a l s , w y w a £ a a i a wgłąb R a c j i , b y g l a ę *

11 1

0

*ł *wą "•* T*‘ > r u k l . . , l l . . t . - . » t a .

2jpfr:rá* 1 R*‘ u *

1 * u,tr63

f f c l c a y a y a aa a a ą N l e p a k l e g ł e ś ć . J a a t ta a a l e a ł a g a Nareku, w klar uak u któregeka* k t ' r e g c k e a c a a t r u j e a y c a ł ą a a s t ą a a a r g l ę . Obak a l a g a * a * y Jaa zas a j a k a a a a l - r a a l l a a w a a l a i k a l aarak awa j a p a r t a j aa z asa ka ch katalleyaau s pr aw i a k i i w e f t c l 1 w a l a a á e l .

Kpł. Maria Mirecka „Marta ” (zdjęcie z 1943 r.). W konspiracji od 1939 r. - w SN i NOW. Komendantka Narodowej Organizacji Wojskowej Kobiet na Okręg

Razkaz t a a p a l e e a a a k a z y t a ó wa w aa y a t k l o h a k k a i a ł a e h NZW ka kr uf ya y w łączała. Kaaaakaat Okręgu / - / Mlecz

Rzeszów. Po scaleniu N OW z A K zastępczyni Komendantki Wojskowej Służby Kobiet A K w tym Okręgu. W 1945 r. Komendantka Narodowego Zjednoczenia Wojskowego Kobiet. Zagrożona aresztowaniem, w grudniu 1945 r. przedostała się za granicę.

Rozkaz Komendanta Powiatu „Bałtyk” (Białystok) NZW, ppor. Emiliana Rybołowicza „Raw y” z 10 maja 1945 r., rozprowadzający na terenie tego powiatu „Rozkaz Nr 1625” Komendanta Okręgu, mjr. Mieczysława Grygorcewicza „Miecza” o utworzeniu NZW.

Mjr Mieczysław Grygorcewicz „Bohdan”, „Morski”, „Miecz”, „Ostromir”. W konspiracji od 1939 r. WrKG NOW od 1941 r. do sierpnia 1943 r. Komendant Podokręgu Nowogródek. Od października 1943 r. Komendant Okręgu Białystok NOW-AK. W lipcu 1944 r. aresztowany przez NKWDJesienią 1944 r. zdołał zbiec z aresztu w Białymstoku i powrócił do konspiracji. W kwietniu 1945 r. mianowany Komendantem Okręgu Białystok NZW funkcję tę pełnił do września tego roku, następnie został Komendantem Obszaru I (Warszawa). W październiku 1945 r. aresztowany przez UB w Warszawie pod fałszywym nazwiskiem Mieczysław Ostrowski. Skazany na karę śmierci, zamienioną na karę dożywotniego więzienia. Zwolniony w 1956 r.,po ujawnieniu prawdziwych danych personalnych w prokuraturze powrócił do swego nazwiska.

151

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Komenda Okręgu "Chrobry" :.:p. dnia 28.7-1945" Zatv/ierdze.iie. 3 dniem 28.7-1945" uatalara skład' Komendy Powiatu "Bałtyk" Komendant powiatu § ppor- Hcrra Szef Y/ydz. organiz - plut.pdch* Ziemowit " wywiadu - ppor- Pora " operao. - vacat " " zaopatrz- plut.pdch Tęcza

Rozkaz Komendanta Okręgu NZW „Chrobry” (Białystok) z 28 maja 1945 r., zatwierdzający skład Komendy Powiatu „Bałtyk ” (Białystok-powiat).

Ppłk Tadeusz Zieliński „Dyzma”, „Wujek”, „Stanisław Uherski”. Oficer służby stałej WP. W konspiracji od 1939 r., m.in. w Armii Narodowej i Związku Walki Zbrojnej. Od 1942 r. w NSZ, Komendant Powiatu Chełm. W 1944 r. Komendant Okręgu NSZ-AK, od lutego 1945 r. Komendant Ziem Wschodnich. Od lipca 1945 r. do marca 1946 r. Komendant Obszaru II (Lublin) NZW. Aresztowany przez UB 18 marca 1946 r., skazany dwukrotnie na karę śmierci, zamienioną na karę piętnastu lat więzienia, Zwolniony w 1956 r.

Por. Michał Galej „Żuraw” (zdjęcie więzienne, zrobione po aresztowaniu przez UB). Oficer służby stałej WP. W konspiracji w ZWZ-AK na Wileńszczyźnie, oficer III Wileńskiej Brygady AK. Od jesieni 1945 r. zastępca Komendanta Obszaru I (Warszawa) NZW. Aresztowany przez UB 13 kwietnia 1946 r., w grudniu tego roku skazany na karę śmierci, zamienioną na karę dożywotniego więzienia. Zwolniony w 1956 r.

152

NARODOWE ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

mOZAóOWA Ba RwS Wa ¿ aDA P O LITYC ZN A

1945-1956

».• #• 4 l u t - * l . ' 45r .

Z i K*. YliOK. Di. -H l.K a . 1/45 Os *>1 ** i Uft

U -'sv.fci . i I * w Z t i A B D D w ^ J J

1(9

'ot 1. ¿ 4.1S 1 S*'ii8

Ka DY a wLIYYoLNLO Z li* .

W&OHvW..iCK a; * t * ł ¿I»1«* ł 3. ¡****a»jr >.t. ł'*n.tti*ati. v«.r-łfcu X V I . JS.S.8 .

I łłiic i^ t

X V I j » e a itfa o ź iii*

¿ « ł a i « jt ł.ils y .»

h i» a*, i iC»*tnA«ttti.

' *Wlk4*3»tt<* lc**»»&4 S * ic r e t

a(L

Nominacja Tymczasowej Narodowej Rady Politycznej Ziem Wschodnich dla ppłk. Tadeusza Zielińskiego „Stanisława Uherskiego” na p.o. Komendanta Okręgu XVI NSZ-AK (Lublin) i p.o. Komendanta Ziem Wschodnich z 4 lutego 1945 r. Podpisali ją : zastępca prezesa TNRPZW kpt. Jan Morawiec „Błażej Remisz” i kpt. Władysław Żwirek „G all”.

Mjr Franciszek Przysiężniak „Ojciec Jan”, „Marek”. Oficer służby stałej WP. W konspiracji od 1939 r. - w NOW, od 1942 r. dowódca samodzielnego oddziału partyzanckiego NOW-AK. W 1945 r. Komendant Oddziałów Leśnych Okręgu Rzeszowskiego NZW. 6 maja 1945 r. osobiście dowodził zgrupowaniem oddziałów NZW w walce z NKWD pod wsią Kuryłówka. Była to jedna z największych bitew Antykomu­ nistycznego Powstania. Siły NKWD zaangażowane w walce oceniane są na kilkuset żołnierzy. Po stronie NZW w bitwie brały udział oddziały: Józefa Zadzierskiego „Wołyniaka”, Bronisława Gliniaka „Radwana”, Franciszka Szarka „Lisa” i Stanisława Pelczara „M ajki” - łącznie ok. 200 żołnierzy. Zgrupowanie dowodzone przez mjr. Franciszka Przysiężniaka odniosło całkowite zwycięstwo. NKWD wycofało się, pozostaw­ iając na polu bitwy co najmniej 56 zabitych. Zagrożony aresztowaniem, latem 1945 r. przeniósł się na Pomorze, gdzie został Komendantem Obszaru V (Pomorskiego) NZW, pełniąc tę funkcję do grudnia 1945 r. Aresztowany przez UB w maju 1946 r., skazany napięć lat więzienia. W 1947 r. na mocy amnestii zwolniony, ponownie aresztowany we wrześniu 1948 r. W więzieniu przebywał do grudnia 1954 r.

153

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Janina z Oleśkiewiczów Przysiężniakowa „Jaga”, żona mjr. Franciszka Przysiężniaka „Ojca Jana”, „Marka ”. W kwietniu 1945 r. aresztowana przez UB, była wówczas w siódmym miesiącu ciąży. Miała 23 lata. Po całonocnym przesłuchaniu i torturowaniu, zawieziono ją do Kuryłówki. Pozwolono je j wysiąść z samochodu i udać się do domu rodziców. Po przejściu kilkunastu metrów została zastrzelona serią z pepeszy w plecy przez funkcjonariusza UB z Niska, Został on zlikwidowany w lecie 1945 r. podczas rozbrajania posterunku MO w Kamieniu.

ife

Kpt. Zbigniew Kulesza „Grawicz”, „M łot”, „Oleśnicki”. W konspiracji w NSZ na Bialostocczyźnie, w 1945 r. w Komendzie Okręgu. Od sierp­ nia 1945 r. Komendant Okręgu Warszawskiego NZW. Ujawnił się w kwietniu 1947 r. Aresztowany w listopadzie 1947 r. wraz z żoną Genowefą „Barbarą”, która była łączniczką NZW, został skazany na karę dożywotniego więzienia. Zwolniony w 1956 r.

Pchr. Henryk Borucki „Dąb”, „Babinicz”. Od wiosny 1946 r. żołnierz oddziału NZW na północnym Mazowszu pod dowództwem ppor. Mariana Kraśniewskiego „Burzy”. Od połowy 1946 r. dowódca drużyny w oddziale szefa Pogotowia Akcji Specjalnej Okręgu Warszawskiego, por. Józefa Kozłowskiego „Łasa”. Zdecydowany przeciwnik korzystania z amnestii w 1947 r., pozostał w konspiracji. Po rozbiciu Komendy Okręgu w czerwcu 1948 r. przez grupę operacyjną UB, objął funkcję p.o. Komendanta Okręgu Warszawskiego. Oddziały przez niego dowodzone zostały rozbite przez UB 1 czerwca 1949 r. w czasie kilkugodzinnej bitwy pod wsią Mamino. „Babinicz” zginął 19 sierpnia 1949 r. w walce z UB koło miejscowości Amelino. 154

NARODOWE

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE 1945-1956

Mjr Romuald Kozioł „Łużyca”, ”Maslaw”, „Pojawa”. W konspiracji w ZWZ-AK w Okręgu Białostockim, dowódca struktury pod nazwą „Pomorze Wschodnie” (POWE), nastawionej na pracę polonizacyjną wśród ludności Mazur. Wydawał tygodnik „Echo Bałtyckie” (częściowo redagowany w gwarze mazurskiej). Od wiosny 1944 r. w NSZ, m.in. szef sztabu Komendy Okręgu NSZ-AK Białystok. W NZW do października 1945 r. był Komendantem Okręgu Olsztyń­ skiego. Aresztowany przez UB, w lipcu 1946 r. skazany na karę śmierci zamienioną na karę dziesięciu lat więzienia. Zwolniony w 1950 r.

Od lewej - mjr Jan Szklarek (cel Florian Lewicki) „Lis”, „Kotwicz”, „Roja”. Oficer służby stałej WP, w latach 1927-1937 kierownik placówki wywiadu w Kownie na Litwie (obok: Urszula Pogorzelska). W konspiracji początkowo na Wileńszczyźnie, od kwiet­ nia 1943 r. w NOW w sztabie Okręgu Białystok, w 1944 r. zastępca Komendan ta Okręgu. Od kwietnia do września 1945 r. szef sztabu Komendy Okręgu NZW Białystok, następnie do aresztowania przez UB w marcu 1946 r. Komendant Okręgu. Skazany na karę śmierci 13 grudnia 1946 r. (pod fałszywym nazwiskiem Florian Lewicki). Odmówił napisania prośby o ułaskawienie. Zamordowany w styczniu 1946 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie. Nie figuruje w oficjal­ nych wykazach wykonanych kar śmierci. Nie jest znane miejsce jego pochówku. Płk Władysław Żwański „Iskra”, „Błękit”. Oficer służby stałej WP. W konspiracji w NSZ, m.in. Komendant Powiatu Ostrów Mazowiecka. Jesienią 1944 r. zgłosił się do WP, został m.in. Komendantem RKU Ciechanów. Na tym stanowisku pomagał żołnierzom AK i NSZ, zagrożonym dekonspiracją. Wkrótce sam zagrożony aresztowaniem, zaczął się ukrywać. Od kwietnia 1945 r. szef sztabu Komendy Okręgu Białystok NZW, a od kwietniu 1946 r. został Komendantem Okręgu. Przeciwnik akcji ujawnieniowej w kwietniu 1947 r. Zginął 1 lipca 1948 r. we wsi Tworki pow. Wysokie Mazowieckie w wyniku zasadzki, przygotowanej przez grupę operacyjną UB i KBW, podającą się za rozbity oddział niepodległościowego podziemia. Razem z płk. „Błękitem ” zginął żołnierz NZW „Zawisza” (NN), zaśppor. Czesław Tymiński „Mściwy” i „Bim bo” (NN) zdołali się uratować. Funkcjonariusz UB, który dowodził tą akcją, ścigany przez NZW, został przeniesiony na kurs MBP do Legionowa. Zginął pół roku później w zasadzce przygotowanej w pociągu przez por. Zbigniewa Zwańskiego „N oc”. Ppor. Czesław Tymiński „Mściwy” był dowódcą oddziału PAS (po śmierci ppor. Feliksa Łuniewskiego „Żbika”, Komendanta Powiatu Wysokie Mazowieckie i szefa PAS, który zginął 10 maja 1947 r. koło wsi Dąbrowa Wielka). „Mściwy” poległ w walce z UB 25 kwietnia 1949 r. koło wsi Godłowo-Boćki, pow. Ostrów Mazowiecka. 155

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Por. Kazimierz Żebrowski „B ąk” (fotografia wykonana tuż po ucieczce z sowieckiego lagru w 1945 rj. Od 1939 r. w kon­ spiracji. W ZWZ pełnił funkcję Komendanta placówki Szczepankowo. W czerwcu 1941 r. aresztowany przez NKWD wraz z całą rodziną. Zdołał zbiec z transportu na Sybir z 11-letnim wówczas synem Jerzym, który od tej pory był stale z ojcem w konspiracji. Od 1943 r. żołnierz NSZ. Uczestnik akcji „Burza”. Ponownie aresztowany przez NKWD pod koniec 1944 r. (pod fałszywym nazwiskiem) i zesłany do łagru. Po kilku miesiącach podjął udaną próbę ucieczki. Natychmiast po powrocie na Białostocczyznę wstąpił w szeregi NZW. Początkowo dowodził kompanią, a następnie batalionem NZW, działającym na terenie powiatu Łomża. Od września 1947 r. Komendant Powiatu Wysokie Mazowieckie, a od kwietnia 1948 r. również Powiatu Łomża. Wspominając „Bąka ”, Teofil Lipka, żołnierz NZW, powiedział: To był jeden z najtwardszych Polaków. Mówił, że broni nie złoży, dopóki komuna w Polsce. „Bąk” nie ujawnił się w czasie amnestii 1947 r. W lipcu 1948 r., po śmierci płk. Władysława Żwańskiego „Błękita” (który poległ 1 lipca 1948 r.) „B ąk” stanął na czele Komendy Okręgu Białystok NZW. Poległ śmiercią bohaterską 3 grudnia 1949 r. w walce z grupą operacyjną KBW i UB w okolicznościach, w porównaniu z którymi nawet antyczna tragedia wydaje się plaska i pozbawiona głębi... Ostatnie chwile życia „Bąka” i jego syna „Konara ” tak wspo­ minał Teofil Lipka, w którego zabudowaniach ukrywali się obaj żołnierze NZW: Wybiegli z tej słomy na klepisko koło mnie. „Bąk” miał dwa pistolety, a jego syn „Konar” żelazny automat, naboje na piersi. I biegną za stodołę. Dopiero zaczęła się strzelanina! (...) Patrzę: moja stodoła już się fajczy i sąsiada stodoła też zaczyna. „Bąk” z synem biegną w kierunku olszyny. Ci z podwórka grzeją do nich. „Konar” zachwiał się i krzyknął: „Tato! Jestem ranny” - i zwalił się na ziemię. „Bąk” zaraz wrócił, ukląkł przy głowie syna, przeżegnał się, przystawił mu pistolet do głowy i dwa razy strzelił. Ubowcy krzyczeli, żeby przestał się bić. „Bąk” strzelił sobie w głowę. Bój się skończył. W oficjalnym raporcie z tej akcji mjr Tomczakówski, dowódca II Brygady KBW, która przeprowadzała na niego obławę, szczegółowo opisał ich śmierć: Obaj bandyci wybiegli tylnym wejściem ze stodoły. Ostrzelani przez grupę szturmową i linię obstawy biegli do skraju stodoły, gdzie bandyta „Konar” został ciężko ranny serią z RKM-u i upadł. Obok niego przebiegł „Bąk” , który następnie wrócił i dobił go strzałem z pistoletu. W trakcie tego został postrzelony serią z automatu przez Dowódcę Brygady. Gdy bandyta „Bąk” ranny biegł w dalszym ciągu - został ostrzelany przez żołnierzy z obstawy i trafiony wieloma pociskami, upadł na skraju zabudowań; bandyta „Bąk” leżąc zdołał się jeszcze dobić.

156

NARODOWE

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

Jerzy Żebrowski „Konar”, żołnierz NZW z Okręgu Białystok. W konspiracji od 1941 r., od momentu ucieczki z transportu na Sybir wraz z ojcem, Kazimierzem Zebrowskim „Bąkiem ”. 3 grudnia 1949 r. ciężko ranny w czasie próby przebicia się z ubeckiego okrążenia. Dobity przez swojego ojca. Gospodarz, u którego się ukrywali, wspominał, że często wraz z ojcem rozmawiali, co robić w przypadku braku możliwości wydostania się z „kotła”. Zawsze powtarzali, że w takiej sytuacji nie dadzą się wziąć żywcem. Wiedzieli, że nie ma dla nich odwrotu, a w przypadku aresztowania, nim zostaną zamordowani, czekają ich okrutne tortury, podczas których mogą wydać osoby udzielające im pomocy. Słowa dotrzymali...

Kpt. Anioł Kazimierz Kozłowski „Powron”,

Mjr Stefan Figurski „Rokita”, „Zenon”.

„Wron”. W konspiracji od 1939 r., początkowo w Służbie Zwycięstwu Polski (następnie ZWZ) w Okręgu Lubelskim, od połowy 1940 r.

Oficer służby stałej WP. W konspiracji w NOW na Lubelszczyźnie, od 1942 r. w NSZ, m.in.

na Kielecczyźnie. Od połowy 1945 r. był prezesem Zarządu Okręgu Lubelskiego konspiracyjnego Stronnictwa Narodowego. W marcu 1946 r. objął funkcję Komendanta Okręgu Lublin NZW. Aresztowany przez UB 12 listopada 1946 r., skazany na karę ośmiu lat więzienia. Zwolniony w listopadzie 1950 r.

157

jako szef sztabu Okręgu Częstochowa NSZ-AK. W NZW Komendant Okręgu Kielce-Radom do aresztowania przez UB 19 listopada 1945 r: Skazany na karę 10 lat więzienia.

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Mjr Karol Sęk „Jakub”, „Rolka”. Przed wojną m.in. szef ekspozytury kontrwywiadu w Wilnie i Siedlcach. W konspiracji od 1939 r. w Tajnej Armii Polskiej, szef wywiadu i kontrwywiadu Okręgu Siedlce tej organizacji, następnie w Konfederacji Zbrojnej. Od 1942 r. w NSZ, szef II Wydziału (wywiadu) w Komendzie Okręgu Podlasie. W grudniu 1944 r. aresztowany przez NKWD, wywieziony do łagru w Stalinogorsku. Po zwolnieniu we wrześniu 1945 r. wrócił do konspiracji. Od grudnia 1945 r. zastępca Komendanta Okręgu Podlasie NSZINZW, od sierpnia 1946 r. Komendant tego Okręgu. Aresztowany przez UB 2 grudnia 1950 r., skazany na karę śmierci. Zamordowany w więzieniu mokotowskim w Warszawie 7 czerwca 1952 r.

Por. Jerzy Hass „Burski”, „Robert”. Dr medycyny. W konspiracji w wywiadzie NOW Okręgu Lwowskiego. Od marca 1945 r. do aresztowania przez UB 10 kwietnia 1946 r. Komendant Okręgu Kraków NZW. W listopadzie 1947 r. został skazany na karę ośmiu lat więzienia. W wyniku ciężkiego urazu kręgosłupa, doznanego podczas okrutnego śledztwa, na rozprawę sądową wnoszony był na noszach.

Mjr Jan Klencner „Zawisza”, „Jan”. Oficer służby stałej WP. W konspiracji w latach 1939-1941 oficer Komendy Głównej Komendy Obrońców Polski, następnie oficer inspekcyjny Komendy Okręgu Warszawa Związku Jaszczurczego. Od 1942 r. w NSZ jako zastępca Komendanta Powiatu Siedlce, w latach 1944-1945 Komendant Powiatu. W lipcu 1945 r. wyznaczony na stanowisko Komendanta Okręgu Poznań NZW. Uniknął aresztowania, ukrywając się przez wiele lat. 158

NARODOWE

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

Mjr Stefan Jakubowski „Topór”. Dr medycyny. W konspiracji w NOW, następnie od 1942 r. w NSZ w Okręgu Lubelskim. Od wiosny 1945 r. do aresztowania przez UB we wrześniu 1946 r. Komendant Okręgu Pomorskiego (Bydgoskiego) NZW. Skazany na 5 lat więzienia.

Por. Stefan Bronarski „Liść”, „Stefan”. W konspiracji od 1939 r. w Tajnej Armii Polskiej, następnie od 1942 r. w NSZ. Od lipca 1944 r. (po scaleniu NSZ z AK) do stycznia 1945 r. szef Kedywu Obwodu Płock AK. Następnie w NZW, od 1946 r. Komendant Okręgu XXIII (Zachodnie Mazowsze). Aresztowany przez UB 26 września 1948 r., skazany pięciokrotnie na karę śmierci. Zamordowany w więzieniu w Warszawie (na Pradze) 18 stycznia 1951 r.

Por. Franciszek Majewski „Mściciel”, „Słony”. W czasie okupacji niemieckiej żołnierz AK. Po wojnie walkę z komunistami prowadził w szeregach ROAK i NZW. Dowódca oddziału partyzanckiego operującego na zachodnim Mazowszu. W 1948 r. Komendant Okręgu Mazowsze Zachodnie NZW. Odniósł wiele zwycięstw w potyczkach z UB, MO i KBW, m.in. 12 lipca 1947 r. pod miejscowością Okalewo osobiście dowodził atakiem partyzantów na grupę operacyjną UB-MO, która została całkowicie rozbita. W walce zginęło 14 funkcjonariuszy UB i MO. Żołnierze „M ściciela” podkreślają jego determinację i niezlomność w prowadzonej walce. Ostatni bój stoczył 28 września 1948 r. Otoczony przez UB i KBW w miejscowości Węgrzynowo, na wezwanie do poddania odpowiedział ogniem. W czasie walki jego kryjówka zaczęła płonąć. On sam, ciężko ranny, nie chcąc oddać się żywym w ręce UB, wybrał śmierć w płomieniach. 159

Por. Józef Czuchra „Mnich ”, „Orski”. W konspiracji od stycznia 1941 r. W NOW był dowódcą specjalnego oddziału dywersyjnego. W lutym 1943 r. aresztowany przez gestapo, poddany ciężkiemu śledztwu, zdołał zbiec. Od czerwca 1943 r. dowódca oddziału partyzanckiego NOW-AK na terenie Inspektoratu Jasio. Po wejściu Armii Czerwonej otoczony 4 listopada 1944 r. przez NKWD w domu rodzinnym, w trakcie ucieczki zastrzelił kapitana NKWD, zaś drugiego funkcjonariusza ciężko ranił. Ponownie w konspiracji, jako dowódca oddziału partyzanckiego NZW. Aresztowany 31 marca 1945 r. przez UB w Rzeszowie. Podczas przesłuchania w więzieniu WUBP odebrał oficerowi UB pistolet i zastrzelił go, ranił także jednego ze strażników. Zginął w trakcie brawurowej ucieczki, zastrzelony podczas próby sforsowania bramy więziennej. Miejsce jego pochówku nie jest znane.

Patrol NZW z Okręgu Mazowsze (Powiat Płock), 1945 r. Stoją od lewej: Stanisław Barski „Orlik”, Zdzisław Kisielewski „Olcha”, por. Franciszek Majewski „Słony” i Józef Boguszewski „Lew”.

160

Ppor. Jerzy Tkacz „Oskalp”. Podczas okupacji niemieckiej żołnierz AK. W NZW szef oddziału organizacyjnego Pogotowia Akcji Specjalnej Okręgu Warszawa. Aresztowany w 1946 r., skazany na karę więzienia.

NARODOWE

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

Kazimierz Czlowiekowski „Niemsta”, żołnierz NOW, a następnie Kedywu AK rejonu Krosno. Partyzant z oddziału OP-11, dowodzonego przez por. Józefa Czuchrę „Orskiego”. Aresztowany przez NKWD jesienią 1944 r., dwa lata spędził w sowieckim lagrze. Wrócił do Polski w 1947 r. Szykanowany przez UB i zagrożony aresztowaniem, od 1949 r. ukrywał się. Utrzymywał kontakt z oddziałem Józefa Cieśli „Topora”. Ciężko ranny w czasie obławy UB koło Korczyna, zmarł 19 kwietnia 1954 r.

Kpt. Romuald Rajs „Bury”. Od 1940 r. w konspiracji ZWZ-AK na Wileńszczyźnie. W 1943 r. rozpoczął swój szlak bojowy w szeregach III Brygady AK, dowodzonej przez mjr. Gracjana Fróga „Szczerbca”. W lipcu 1944 r. brał udział w walkach o Wilno. Po aresztowaniu „Szczerbca” przez Sowietów objął po nim funkcję dowódcy III Brygady. Wkrótce też, po ukryciu broni, rozwiązał oddział, sam natomiast zgłosił się do WP (występując pod fałszywym nazwiskiem Jerzy Góral). Wojskowym transportem przedostał się do Białego­ stoku. W styczniu 1945 r. objął funkcję dowódcy plutonu w batalionie Ochrony Lasów Państwowych w Hajnówce. Tam nawiązał z nim kontakt mjr Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka”, wydając mu rozkaz dołączenia do VBrygady AK, reaktywowanej na terenie Białostocczyzny. „Bury” 9 maja 1945 r. wraz z 29 żołnierzami swojego plutonu zameldował się w Brygadzie „Łupaszki”. Objął dowództwo 2 szwadronu. W szeregach V Brygady walczył do 7 września 1945 r., do momentu je j rozwiązania przez mjr. „Łupaszkę” na rozkaz przełożonych. Nie godząc się z zaprzestaniem walki, „Bury” wraz ze swym szwadronem podporządkował się Komendzie Okręgu Białystok NZW i został dowódcą III Wileńskiej Brygady Narodowego Zjednoczenia Wojskowego. W rozkazie z 16 września 1945 r. tak wyjaśniał żołnierzom zmianę szeregów organizacyjnych: III Wileńska Brygada, która weszła w skład NZW, była zawsze wierna Narodowi, nie złoży swej broni i będzie walczyć dotąd, dopóki Ojczyzna nie odzyska pełnej niepodległości w swoich dawnych granicach. Śmierć wrogom Ojczyzny! 22 września 1945 r. „B ury” został wyznac­ zony na szefa Pogotowia Akcji Specjalnej w Komendzie Okręgu Białystok NZW. Podlegały mu wszystkie oddziały zbrojne NZW działające na Białostocczyźnie. Ponadto w dalszym ciągu osobiście dowodził III Brygadą - największą jednostką partyzancką NZW na tych terenach. Stan liczebny Brygady wynosił od 80 do 100 żołnierzy, a w lutym 1946 r. doszedł do stanu 180 żołnierzy. W listopadzie 1946 r. otrzymał urlop od Komendanta Okręgu płk. Władysława Zwańskiego „ B łę k ita N ie ujawnił się w 1947 r. Aresztowany 17 listopada 1948 r., po pokazowym procesie, który odbył się w sali kina „Ton” w Białymstoku, skazany na karę śmierci. Zamordowany 5 stycznia 1950 r. w więzieniu w Białymstoku. 161

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Białostocczyzna, rok 1945. Stoi kpt. Romuald Rajs „Bury”. Zgrupowanie kpt. „Burego” przeprowadziło w styczniu 1946 r. kontrowersyjną akcję w kilku wsiach w powiecie bielskopodlaskim, zamieszkałych przez ludność białoruską. Tereny, na których działała III Wileńska Brygada NZW, były mieszane narodowościowo. Polscy partyzanci mieli oparcie we wsiach polskich, natomiast ludność białoruska - której część wypowia­ dała się nawet za przyłączeniem tych terenów do ZSRS, popierająca władzę komunistyczną - odnosiła się do nich wrogo. Wg komunistycznego historyka [Tomasz Lubieński „Z walk przeciwko zbrojnemu podziemiu 1944-1947” pod red. Marii Turlejskiej, Warszawa 1966]: na tym terenie powstały pierwsze po wyzwoleniu komórki PPR. Stąd rekrutowała się znaczna część pracowników białostockiego Urzędu Bezpie­ czeństwa i Komendy Milicji Obywatelskiej oraz innych ogniw aparatu państwowego. (...) Ludność od pierwszych dni po wyz­ woleniu stanęła w szeregach walczących o umocnienie władzy ludowej. Istniał więc silny antagonizm, między ludnością polską i białoruską. W tej atmosferze doszło do tragedii. W jednej z tych wsi zakłuto widłami kilkuosobowy patrol żywnościowy Brygady, w innej padły strzały w kierunku żołnierzy NZW (ludność białoruska była uzbrajana przez UB w celu samoobrony przed polską partyzantką). W wyniku akcji odwetowej, podczas której zastosowano bardzo rzadko stosowaną przez żołnierzy antykomunistycznego podziemia zasadę odpowiedzialności zbiorowej - w czterech białoruskich wsiach zginęło prawdopodobnie 46 osób. Na miejscu pozostaw­ iono ulotki o następującej treści: Za strzelanie do żołnierzy polskich i oddziałów partyzanckich. Śmierć wrogom Ojczyzny! Oprócz tego rozstrzelano 28 furmanów z grupy 50 osób, ujętych w Puszczy Białowieskiej na nielegalnym wyrębie drewna. Ustalenie wszystkich faktycznych okoliczności tych wydarzeń jest dziś trudne (istnieją np. rozbieżności co do pełnej liczby ofiar i sposobu przeprowadzenia akcji odwetowej). Komenda Okręgu NZW uznała, że kpt. „B ury” znacznie przekroczył

¿racja Delegata Sit Zbrojnych Obszaru Centralnego A. K. o wyjśćiu z Konspiracji sio»urłkOw m)9<łzyr!virr}o<

iiv .n l

tonny, miiiiifli w k on sB k w on cJ i rtcpfO w UO Ntąciu potB kl*0O W UonOyMM*. O f»*

ol N«fo
¡¡.ar.:

swe kompetencje, Komendant Okręgu odłożył jednak sprawę do wyjaśnienia i wyciągnięcia konsekwencji na okres późniejszy, w wolnej Polsce.

-£¥r r«t<*>•»> dii **»j

kił» Rif«< frJ P lfoiw.i n.

Jlftl

»*»*'iOSM SIHRt •««•»»ł a■E»WH4f;|M Obuoii«* a mu

VlqMłdi

\*«*»*<4aM* taMfO
Obatti*wW iwIM a|*o v W «ypAdk. buka t»«ooUi • w.<

Deklaracja Komendanta Obszaru Centralnego Delegatury Sił Zbrojnych, płk. Jana Mazurkiewicza „Radosława”

( ) RkESSŁAW pik.

(ttw ta itc ze ni e M i a i s b a

W

. a e ń s t w a P u bl i c z n eg o

( M U t M i a pH i. l U t O O S O I » * • w f t * ¿— o I p o rflo «ty a »« m u km m órm h m k o n o » t r o c )< nm mmmmAmch p r * a y t o c * o r jc > ł prnmm| 18 p u n k t ó w _ » k c o p t o wa n a w J r t w © » ą * ł « * o ł I 8 l u t o U r » ł » o B *sp < * a * M tw a P v b l l a x n « * « }.j * r. ■ o n — 1« g r m r a o * l — — togpt "

z 4 września 1945 r., wzywająca do wyjścia z konspiracji, z osobistą adnotacją kpt. Romualda Rajsa „B urego”:

Z By t » a

t n

l i t r «

I s U c z M b o tw * F u b tlc z n * « o

Dyrektor Gabinetu Ministra

Śmierć zdrajcom Ojczyzny!

» « § . » « i.

162

|

<-) MROZEK r "

NARODOWE

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

Dowództwo III Brygady NZW, Białostocczyzna, 1945 r. Od lewej: por. Kazimierz Chmielowski „Rekin”, kpł. Romuald Rajs „Bury”, por. Mikołaj Kuroczkin „Leśny”. Por. Kazimierz Chmielowski „Rekin” od 1944 r. był żołnierzem III Brygady Wileńskiej A K dowodzonej przez mjr. Gracjana Fróga „Szczerbca ”. Od maja 1945 r. pełnił funkcję inspektora szkoleniowego w 2 szwadronie V Brygady AK mjr. „Łupaszki”. We wrześniu 1945 r. wraz z całym szwadronem, dowodzonym przez kpt. „Burego” przeszedł do NZW. W III Wileńskiej Brygadzie NZW pełnił funkcję zastępcy kpt. „Burego”. Często osobiście dowodził działaniami Brygady. W październiku 1946 r., po rozwiązaniu Brygady, dowodził patrolem PAS NZW. Ujawnił się w kwietniu 1947 r. i podjął studia na Politechnice Śląskiej. Aresztowany przez UB 3 grudnia 1948 r. Sądzony wraz z kpt. „Burym ” w pokazowym procesie w Białymstoku, został skazany w pierwszej instancji na karę dożywotniego więzienia. W wyniku apelacji prokura­ tora sąd II instancji zmienił wyrok, skazując „Rekina” na karę śmierci. Por. Kazimierz Chmielowski „Rekin” został zamordowany 1 kwietnia 1950 r. w więzieniu w Białymstoku. Por. Mikołaj Kuroczkin „Leśny”, „Polus”, od maja 1945 r. zastępca dowódcy 2 szwadronu V Brygady A K mjr. „Łupasz­ k i”. We wrześniu 1945 r. wraz z całym szwadronem przeszedł

Żołnierze III Brygady NZW, Białostocczyzna, 1945 r. Od lewej: por. Kazimierz Chmielowski „Rekin”, kpł. Romuald Rajs „Bury”, NN, por. Włodzimierz Jurasów „Wiarus”. W czasie okupacji niemieckiej „W iarus” był żołnierzem III Brygady Wileńskiej. Od maja 1945 r. w V Brygadzie AK, w 2 szwadronie dowodzonym przez kpt. Romualda Rajsa „Burego”. We wrześniu 1945 r. przeszedł do NZW. W i l l Wileńskiej Brygadzie NZW pełnił funkcję dowódcy 1 plutonu. Zginął 16 lutego 1946 r. pod Orłowem w bitwie stoczonej przez Brygadę z grupą operacyjną NKWD i UB.

do NZW. Początkowo pełnił funkcję zastępcy kpt. „Burego”, następnie został Komendantem Powiatu Łomża. W grudniu 1945 r. mianowany szefem PAS w Komendzie Okręgu Śląskiego NZW. Aresztowany przez UB 11 maja 1946 r., skazany w grudniu tego roku na karę śmierci. Zamordowany w styczniu 1947 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie. Nie figuruje w oficjalnych wykazach wykonanych kar śmierci. Nie jest też znane miejsce jego pochówku .

163

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Kwiecień 1946 r. Spotkanie żołnierzy 111 Wileńskiej Brygady NZW kpt. Romualda Rajsa „Burego” oraz VI Brygady Wileńskiej por. Lucjana Minkie­ wicza „Wiktora” i por. Władysława Łukasiuka „M łota”. Oddziały te miały ubezpieczać spotkanie przedstawicieli N Z W i W i N Okręgu Białostockiego. Do spotkania jednak nie doszło. Wkrótce po zrobi­ eniu tego zdjęcia, 27 kwietnia 1946 r. oddział „B urego” w okolicy wsi Osse-Bagno rozbroił kilkunastu milicjan­ tów, a następnie pluton MO, który próbował przyjść im

i NKWD; np. 30 listopada 1945 r. oddział „Burego” stoczył kilkugodzinną walkę z 60-osobową grupą żołnierzy KBW. Żołnierze poddali się partyzantom

z odsieczą. Dzień później, 28 kwietnia 1946 r. w okoli­ cach wsi Brzozowo-

i zostali przez nich rozbrojeni. Podobnie III Brygada postąpiła z 50 żołnierzami WP, broniącymi posterunku w miejscowości Sokoły - miało to miejsce 1 stycznia

-Antonie i Brzozowo-Mużyły doszło do kilkugodzinnej walki połączonych oddziałów „B urego”, „W iktora” i „M łota” z grupą operacyjną UB, MO i KBW. Grupa ta, licząca 65 funkcjonariuszy, dokonywała aresztowań w okolicznych wsiach. Wedle zachowanych relacji walka była niezwykle zacięta. O zwycięstwie partyzan­ tów zadecydowała szarża kawalerii „B urego”, pod

1946 r. Wymieniając inne akcje III Brygady, należy przypomnieć także rozbrojenie 40 żołnierzy KBW po potyczce, która miała miejsce 16 stycznia 1946 r. w okolicach Tykocina, oraz rozbrojenie 21 stycznia 1946 r. kilkudziesięciu żołnierzy jadących pociągiem relacji Olsztyn - Białystok. Akcja ta miała miejsce

dowództwem sierż. Antoniego Cylwika „Szczygła”.

na stacji Czerwony Bór.

18 kawalerzystów „Burego” kwaterowało w rejonie wsi Dworaki (ok. 1 km od miejsca bitwy). Atak kawalerii

Wszystkie opisane wyżej akcje były wynikiem koncepcji kpt. „Burego”, który uważał, że należy operować

spowodował panikę w szeregach grupy operacyjnej,

dużymi jednostkami partyzanckimi. Nie bez znaczenia

a w konsekwencji je j całkowite rozbicie. Zginęło 9 żołnierzy KBW, a około 40 członków grupy opera­ cyjnej dostało się do niewoli. Zostali oni rozmundurowani, rozbrojeni, a następnie puszczeni wolno. 17 funkcjonariuszy UB i MO na rozkaz kpt. „Burego” rozstrzelano. Dwa dni po tym sukcesie, 30 kwietnia

były jego wcześniejsze doświadczenia z okresu walk z Niemcami na terenie Wileńszczyzny - III Brygada

1946 r., w rejonie Śliwowa zgrupowanie partyzanckie zostało okrążone przez wielokrotnie większe siły KBW, MO i UB. Do walki z partyzantami użyto artylerii. Po zaciętym boju zgrupowanie przebiło się przez pierścień obławy, zostawiając na polu bitwy 25 poległych. W czasie przebijania się tyły zgrupowania osłaniali żołnierze III Brygady NZW z drużyny dowod­ zonej przez Władysława Dernowskiego „Ładunka ”. Cała jego drużyna - 12 żołnierzy - zginęła. Ranni dobijali się sami. Dzięki ich desperackiej obronie reszta zgrupowania mogła oderwać się od przeciwnika. Ponadto do niewoli dostało się 9 partyzantów, którzy wkrótce - w trybie doraźnym - zostali skazani na kary śmierci i zamordowani. Była to ostatnia duża potyczka z udziałem żołnierzy III Podlaskiej Brygady NZW. Wcześniej jednostka ta

Wileńska AK, w której „Bury” dowodził 1 kompanią szturmową, w czerwcu 1944 r. liczyła kilkuset żołnierzy. Taka taktyka „Burego” pozwalała odnosić spektaku­ larne zwycięstwa, ale niosła w sobie także niebez­ pieczeństwo rozbicia Brygady w jednej dużej bitwie. Choć to się komunistom nie udało, to jednak dwukrot­ nie zadali Brygadzie ciężkie straty - 30 kwietnia 1946 r. pod Śliwowem, a wcześniej, 16 lutego 1946 r., pod Orłowem. W bitwie pod Orłowem Brygada starła się z przeważającymi siłami grupy operacyjnej NKWD i UB. W wyniku walki zginęło kilkunastu żołnierzy Brygady, w tym dowódcy 1 i 2 plutonu - por. Włodzi­ mierz Jurasów „W iarus” i por. Jan Boguszewski „Bitny”. III Brygada NZW była elitarną jednostką partyzancką. Trafiali do niej najlepsi żołnierze NZW z Okręgu Białystok. Dowództwo Brygady stanowili żołnierze pochodzący z Wileńszczyzny. Ich doświad­ czenia, zdobyte w kontaktach z Sowietami w latach 1943-1944, skutkowały zawziętością i determinacją w walce prowadzonej na Białostocczyźnie.

kilkakrotnie toczyła równie duże bitwy z UB, KBW, MO 164

NARODOWE

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

Por. Jan Boguszewski „Bitny” (zdjęcie przed­ wojenne). Żołnierz PAS NZW Powiat Bielsk Podlaski. Od sierpnia 1945 r. dowódca oddziału PAS, działającego na terenie tego powiatu. Oddział przez mego dowodzony składał się głównie z żołnierzy walczących wcześniej w oddziale por. Zbigniewa Zalewskiego „Drzymały”, który poległ 17 maja 1945 r. w walce z NKWD we wsi Bodaki.

Żołnierze III Podlaskiej Brygady NZW kpt. „Burego”. Od lewej: Piotr Grabowski „Bajan” (młodszy brat Lucjana Grabowskiego „L ota”, dowódcy batalionu NZW w Powiecie Łomża). Aresztowany przez UB 28 czerwca 1946 r., w trybie doraźnym skazany na karę śmierci. Zamordowany 31 sierpnia 1946 r. w więzieniu w Białymstoku; obok niego „Tęcza” (NN).

Od listopada 1945 r. por. „B itny” pełnił funkcję szefa PAS w Komendzie Powiatu Bielsk Podlaski NZW. W styczniu 1946 r. jego oddział został włączony w skład III Wileńskiej Brygady NZW, dowodzonej przez kpt. Romualda Rajsa „Burego”. W III Brygadzie „B itny” pełnił funkcję dowódcy 2 plutonu. Zginął 16 lutego 1946 r. pod Orłowem w bitwie z grupą opera­ cyjną NKWD i UB.

Por. Adam Kotowski „Kłos”. W konspiracji członek NOW, dowódca kompanii w powiecie Wysokie Mazowieckie. Od listopada 1945 r. p.o. Komendanta Powiatu Ostrów Mazowiecka NZW. Pełniąc tę funkcję osobiście dowodził oddziałem PAS. Przeprowadził wiele udanych akcji, m.in. rozbroił posterunki MO w Zawadach, Tykocinie i Trzciance. W marcu 1946 r. został łącznikiem Komendanta Głównego NZW. Aresztowany przez UB 3 kwietnia 1946 r. w Warszawie, w grudniu skazany na karę śmierci. Zamordowany w styczniu 1947 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie. Nie figuruje w oficjalnych wykazach wykonanych kar śmierci. Nie jest też znane miejsce jego pochówku. 165

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Styczeń 1947 r. Por. Zbigniew Żwański „Noc”

Rok 1948. Por. Zbigniew Żwański „Noc”.

(syn płk. Władysława Zwańskiego „Błękita”, Komendanta Okręgu Białystok NZW). Od grudnia 1946 r. do kwietnia

Kuracja postrzelonej nogi.

1947 r. szef PAS w Komendzie Powiatu Ostrów Mazowiecka NZW, następnie (do kwietnia 1948 r.) w Komendzie Powiatu Wysokie Mazowieckie. Od kwietnia 1948 r. do wiosny 1949 r. szef PAS Powiatu Łomża. Aresztowany przez UB 4 sierpnia 1951 r., skazany na 15 lat więzienia. Zwolniony w 1956 r.

Lato 1946 r. Oddział PAS NZW z Powiatu Ostrów Mazowiecka. Stoi ppor. Władysław Kornełewicz „Orlicz”, od marca 1946 r. Komendant Powiatu Ostrów Mazowiecka NZW. W październiku 1946 r. aresztowany przez UB i zamordowany w PUBP Ostrów Mazowiecka. Z lornetką - pluł. Stanisław Zamęcki „Zagłoba”, do września 1946 r. szef PAS tego Powiatu, następnie dowódca batalionu Wąsewo. Leżą - pierwszy od lewej: Edward Bartosik „Zemsta”; trzeci od lewej: Stanisław Ościłowski „Tur”; trzeci od prawej: Feliks Predeł „W ilk”. 166

NARODOWE

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

Rok 1946. Pchr. Tadeusz Zamęcki „Czarny”,

Styczeń 1947 r. Ppor. Zdzisław Witkowski „Płomień”,

żołnierz PAS NZW Powiatu Ostrów

oficer PAS NZW Powiatu Ostrów Mazowiecka.

Mazowiecka. Dowódca drużyny w oddziale por. Zbigniewa Zwańskiego „N ocy”. Aresztowany przez UB w końcu 1946 r., skazany na karę śmierci 17 stycznia 1947 r. Zamordowany 27 stycznia 1947 r. w więzieniu w Białymstoku.

Styczeń 1947 r. Żołnierze PAS NZW Powiatu Ostrów Mazowiecka. Na pierwszym planie od lewej: por. Zbigniew Zwański „Noc” i ppor. Zdzisław Witkowski „Płomień”.

167

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

____________ Styczeń 1947 r., pow. Ostrów Mazowiecka. Żołnierze z oddziału PAS NZW por. Zbigniewa Żwańskiego „N ocy”. Od lewej: Lucjan Pieńkowski „Kruk”, Stanisław Zaręba „Panienka”, Zygmunt Dębkowski „Łuna”, Zdzisław Witkowski „Płomień”, Jerzy Kulesza „Żbik”, por. Zbigniew Żwański „Noc”, Henryk Dychurski „Dymek”, Czesław Bieńkowski „P ik ”, Zygmunt Zaręba „Śmiały”.

Styczeń 1947 r., pow. Ostrów Mazowiecka, Żołnierze z oddziału PAS NZWpor. Zbigniewa Żwańskiego „N ocy”. Od lewej: por. Zbigniew Żwański „Noc”, Jerzy Kulesza „Żbik”, Henryk Dychurski „Dymek”, Zygmunt Zaręba „Śmiały”, Zygmunt Dębkowski „Łuna”, Lucjan Pieńkowski „Kruk”, Zdzisław Witkowski „Płomień”, Stanisław Zaręba „Panienka”, Czesław Bieńkowski „Pik”. 168

NARODOWE

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

Styczeń 1947 r., pow. Ostrów Mazowiecka. Żołnierze z oddziału PAS NZWpor. Zbigniewa Żwańskiego „N ocy”.

169

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Ppor. Eugeniusz Stempkowski „Beniowski”. W latach

Por. Stanisław Janczak „Gliwic”, „Krych”,

1944-45 szef Oddziału V (łączności) w Komendzie Okręgu Białystok NSZ. Uczestnik Powstania Warszawskiego.

„Zawisza”. Od grudnia 1945 r. do września 1946 r. Komendant Powiatu Łomża NZW. Aresztowany przez UB, skazany na wieloletnie

Od wiosny 1945 r. w szeregach NZW. Od września 1945 r. Komendant Powiatu Białystok NZW. Aresztowany przez UB koło Dobrzyniewa 28 kwietnia 1946 r., skazany w trybie doraźnym na karę śmierci. Zamordowany 26 czerwca 1946 r. w więzieniu w Białymstoku.

więzienie.

Walentyna Stempkowska „Platerówka”, „Żabka” (siostra

Bogdan Śleszyński „Łoś”. Dowódca batalionu

ppor. „Beniowskiego”). Łączniczka Komendy Okręgu NSZ Białystok, 30 grudnia 1943 r. aresztowana przez gestapo,

NZW Jedwabne-Stawiski na terenie Powiatu Łomża. Aresztowany 5 sierpnia 1946 r.

po bardzo ciężkim śledztwie zesłana do obozu koncentracyjnego Rauensbriick. Po powrocie z obozu w listopadzie 1945 r. została łączniczką Komendy Okręgu do Komendy Głównej NZW. Aresztowana przez UB w Białymstoku 9 kwietnia 1946 r.

przez funkcjonariuszy MO podczas próby odbicia go przez podkomendnych. Uciekający

We wrześniu 1946 r. skazana na 6 lat więzienia.

Został pochowany na cmentarzu we wsi Poryte. 170

w pobliżu Orlikowa Dużego, zamordowany

przed pościgiem milicjanci porzucili jego ciało.

St. sierż. Lucjan Grabowski „Wybicki”, „L ot”.

Ppor. Czesław Maleszewski „Jaw”.W czasie okupacji

Żołnierz PAS Powiatu Wysokie Mazowieckie, Okręg Białystok NZW. Od października 1946 r. dowódca batalionu NZW na terenie Powiatu Łomża (następca zamordowanego przez MO

niemieckiej żołnierz NOW, od 1945 r. dowódca batalionu NZW na terenie Powiatu Wysokie Mazowieckie. W październiku 1946 r. aresztowany przez UB. W trybie doraźnym skazany na karę śmierci. Zamordowany w więzieniu w Białymstoku

Bogdana Śleszyńskiego „Ł osia”). Korzystając

. (prawdopodobnie 17 października 1946 r.).

z amnestii, „L ot” ujawnił się w kwietniu 1947 r. Aresztowany przez UB w grudniu 1952 r., skazany na 10 lat więzienia. Zwolniony w czerwcu 1955 r.

Organ Uhjakowy

ii RH I A

Komendy

O B O ZU

Okręgu

«Chrobry®,

N AROEOWSGO.

Tfojnn d z i s i e js z a stw orzyła, specyficzno warunki wmlkŁ z -wrogiem «TJ oiem r. jścitaciii k o n s p ir a c ji po wstawały rozmaiti psaudo-mo jskowe org a n iza cje słu żące a,La cz ę sto nieznanych, ciemnych zakulisrwych, p o lity cz n y ch m achinacji.. Kasz nich narodowy, k tó ry od czasu rozwiązań a Obozu W ielk iej JZołsisti u le g ł drobnear. caŁ nbieciu przez rozdamy Oer.ercwskie rep rezen tu je ob ecn ie w łaściw ą s i ł ę '¿a/.-odu, U:., co g ł o s i l i na szyld a ch «RodkalizirfJ wypwicoweTły wr «zfeywnu-ch -dolctry•r.skich programach, w praktyce cz ę s to r e t a l i s i ę z ssanycyjnymi rządami,, &d?>~ ty s ię m ogło, że te k i stan rzeczy otfrw ierciedll s i ę tak affatno w obecnym BZtałtownniu s ię podziemnych o r g a n iz s c .i,

Pierwsza strona konspiracyjnego pisma „Polak”, organu wojskowego Komendy Okręgu NZW „Chrobry” (Białystok). 171

Lipiec 1945 r. Ppor. Augustyn Dobrowolski „ Kruk ”, żołnierz Wileńskiego Okręgu AK, dowódca plutonu w VI Brygadzie AK. Po operacji „Ostra Brama” i aresztowaniu przez Sowietów dowódców A K na Wileńszczyźnie, „K ru k ” wraz z grupą żołnierzy VI Brygady przedarł się na tereny woj. białostockiego. Od kwietnia 1945 r. w szeregach NZW, w oddziale por. Zbigniewa Zalewskiego „Drzymały” jako jego zastępca. W czasie bitwy z NKWD w miejscowości Bodaki (17 maja 1945 r.) wyprowadził z okrążenia pozostałych przy życiu partyzantów „Drzymały”. We wrześniu 1945 r. otrzymał bezter­ minowy urlop. Nigdy nie ujawnił swojej działalności przed władzami komunistycznymi. Uniknął aresztowania.

Por. Zbigniew Zalewski „Drzymała” (zdjęcie ślubne z okresu przedwojennego). W czasie okupacji niemieckiej oficer informa­ cyjny i gospodarczy Powiatu Bielsk Podlaski NSZ. Od wiosny 1945 r. dowódca oddziału PAS NZW, operującego na terenie tego Powiatu. Oddział liczył ok. 50 żołnierzy. 17 maja 1945 r. w miejscowości Bodaki oddział „Drzymały” został otoczony przez wielokrotnie większe siły NKWD. W nierównej, czterogodzinnej walce zginęło ponad 20 partyzantów - w tym „Drzymała” (po walce ranni żołnierze NZW zostali dobici przez Sowietów).

Por. Jerzy Klimaszewski „ Grom”, „Ikar”, „Chmura”. W czasie okupacji niemieckiej w NOW, od lipca 1944 r. Komendant Powiatu Zambrów NOW-AK. W NZW Komendant Powiatu Grajewo. W czasie amnestii w marcu 1947 r. upozorował własną śmierć, aby zmylić UB, następnie ukry­ wał się. Aresztowany w 1959 r., skazany na karę 10 lat

Lech Borszewski „Zgrzyt”, zastępca szefa IV Oddziału (kwatermistrzowskiego)

więzienia.

w Komendzie Powiatu Bielsk Podlaski NZW. 172

NARODOWE

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE 1945-1956

Stanisław Niedźwiecki (ur. 1927 r.), żołnierz

Henryk Kowalewski (ur. 1928 r.), żołnierz

PAS Powiatu Grajewo NZW. Aresztowany przez UB w grudniu 1946 r. Skazany na karę śmierci 14 stycznia 1947 r. Zamordowany 23 stycznia 1947 r. w więzieniu w Białymstoku.

PAS Powiatu Grajewo NZW. Aresztowany przez UB w grudniu 1946 r. Skazany na karę śmierci 14 stycznia 1947 r. Zamordowany 23 stycznia 1947 r. w więzieniu w Białymstoku.

Józef Dąbrowski „Prędki” fur. 1927 r.), żołnierz PAS Powiatu Grajewo NZW. Aresztowany w 1946 r. W trybie doraźnym skazany na karę śmierci. Zamordowany w więzieniu w Białymstoku.

173

Antoni Drozdowski (ur. 1928 r.j, żołnierz PAS Powiatu Grajewo NZW. Aresztowany w 1946 r. W trybie doraźnym skazany na karę śmierci. Zamordowany w więzie­ niu w Białymstoku.

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Ppor. Jerzy Karwowski „Newada”. Od 1943 r. żołnierz NSZ w oddziale Akcji Specjalnej kpt. Mariana Kozłowskiego „Lecha”. Od wiosny 1945 r. w szeregach NZW. Od września 1945 r. w ochronie zastępcy Komendanta Okręgu Białystok NZW, kpt. Bolesława Kozłowskiego „G rota”. Od stycznia 1946 r. szef PAS w Komendzie Okręgu Olsztyn NZW. Korzystając z amnestii, ujawnił się w marcu 1947 r., mimo to został aresztowany przez UB w 1948 r. Skazany 22 czerwca 1949 r. pięciokrotnie na karę śmierci zamienioną na karę dożywotniego więzienia. Zwolniony w 1955 r. Na zdjęciu - siedzi na zgliszczach domu spalonego przez UB.

Pchr. Tadeusz Karwowski „Jeleń”, dowódca oddziału PAS NZW Okręgu „Bałtyk” (Olsztyn). Zagrożony aresztowaniem, jesienią 1946 r. przedostał się za granicę. Na terenie tego Okręgu działały także inne oddziały: PAS Szczepana Ostrowskiego „Lipki” (skazany wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Olsztynie jedenastokrotnie na karę śmierci) oddział ochrony Komendy Okręgu i oddział Czesława Konopki „Bociana” („Bocian” był więziony od maja 1940 r. do 22 czerwca 1941 r. w NKWD w Łomży za działalność konspiracyjną Wyrokiem WSR Olsztyn 19 czerwca 1947 r. został skazany na karę 15 lat więzienia).

g .,

|ii I /V'r M\!L*. ffc f i-*?;?. Iw iłi= - ’□ucxxxx_ccLxxxxx:ucixxxjuucxxxx: ¿ J .X X X X X

XXJCXXXXXXX5L^i9^3fA

xX X X X X X X X X X X X X X X XXXX^5Li i .

C 7J D Z M t A B T f

n

-¿ a

sm /

ML

y u

,

I C H f

S T A I I

A.

Cl>ryotun Zmartwychwstał!~ Dnch odniósł zwyel cntwo nad Bator' T psychikę przeciętnego człowieku uderzył ^roeu Jektc? ~c?y to cożliw o ?- Ccy m arły scźe ożyc?-Ttalo 3iQ cos przeciwnego lo gice, cos niewiarogodnego. .-.Jednak to prawda*- ?akt ZrAartry^hwatanla Boga-czlowieka watrnaen&I v posa­ dach «aaaterlalŁzowsay ewlat. CEHTSTU3 ZWltZTL' - Paniczny lęk cpaAy*aT Je^?j przeciwników. Cplwtny, z e l z w , znasakrowony i ukrzy­ żowany r ' - * Twórca chrystlanl:. . — poi.cn 4 ‘ «-Jerd, wykaerJ. beze i 1 swych wrogr*. Sprawiedliwości st sio zadość*- Radość ogarnę Za ceJLy uczciwy g -l a t . ALLELUJA - rosepie' sic usta wiernych wyznawców ' Boga Prawdy. — -liaród Belski, Mesjasz Narodów obe. nie znajduje alwe również w przed -i dniu owego martwy chnstania, w pr \ ''<•£. denni u zwycięstwa nad wrazyn,bols. •wlokira okupantca. -Hi e pierwszy to bodzie cud w dziełach nanwe-t nim.-.

174

Pierwsza strona konspiracyjnego pisma „Naród w walce”, organu Komendy Powiatu Grajewo NZW.

NARODOWE

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

-TT

Żołnierze PAS NZW, lato 1946 r. Od lewej: Henryk Czyż „Dzik”, dowódca patrolu PAS NZW Powiat Łomża. Aresztowany przez UB po walce 15 sierpnia 1950 r. (w czasie starcia zginęło 2 żołnierzy z patrolu „Dzika”). Dalsze losy nieznane. Jerzy Karwowski „Newada”, szef PAS w Komendzie Okręgu Olsztyn NZW.

Rok 1946. Żołnierze PAS NZW z oddziału Antoniego Fryszkowskiego „Rysia”. Por. A. Fryszkowski „Ryś” stoi pierwszy z lewej.

175

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

B

I

U

L

E

T

Y

N

k

h

b

s

ł»k T .N r .6 .

o

w

y

Cena« 20 c ł .

Rok 1946. Por. Antoni Fryszkowski „ Ryś”, dowódca oddziału PAS NZW, działającego na terenie pow. Aleksandrów Kujawski, Rypin i Włocławek. Aresztowany przez UB w sierpniu 1947 r. Skazany na karę śmierci. Zamordowany 10 lutego 1948 r. we Włocławku. Po jego aresztowaniu dowództwo oddziału przejął Stanisław Matuszewski, który na cześć swego poprzednika przyjął pseudonim „Mściciel Rysia”. Poległ w walce z UB 3 grudnia 1947 r. Pierwsza strona konspiracyjnego pisma „Biuletyn Kresowy”, wydawanego w Krakowie przez Komitet Ziem Wschodnich, powołany przez Stronnictwo Narodowe w 1943 r. Celem KZW w latach 1945-1947 było utrzymywanie więzi z okupowanymi przez Sowiety Kresami Wschodnimi i propagowanie polskości tych ziem, świadczenie pomocy pozbawionym środków do życia przesiedleńcom i członkom ich rodzin, którzy pozostali na Ziemiach Zabranych. W latach 1945-1947 w wyniku aresz­ towań przez UB kilkudziesięciu działaczy KZW znalazło się w więzieniach. Zamęczono w śledztwie wybitnego anglistę, prof. Władysława Tarnawskiego.

Kpt. Ludwik Więcław „Śląski”, „Kłos” (zdjęcie z 1934 r.). Komendant Inspektoratu „H anka” w Okręgu NZW Rzeszów. Szef Pogotowia Akcji Specjalnej tego Okręgu. Ujawnił się w kwietniu 1947 r. Aresztowany 31 maja 1949 r., skazany na karę śmierci. Zamordowany 5 września 1949 r. w Rzeszowie. 176

NARODOWE

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

Por. Tadeusz Gajda „Tarzan”. Od kwietnia

Sierż. Eugeniusz Tomaszewski „Kop”.

1945 do kwietnia 1946 r. dowódca ok. 50-osobowego oddziału PAS Okręgu Rzeszowskiego NZW. Od maja 1946 r. szef PAS NZW na powiaty Tarnobrzeg, Mielec, Dębica.

Partyzant NZW z oddziału PAS por. Tadeusza Gajdy „Tarzana”. Aresztowany przez UB 31 grudnia 1945 r., skazany na karę śmierci, zamordowany 18 lipca 1946 r. w Rzeszowie.

Aresztowany przez UB 7 sierpnia 1946 r. w Tarnowie. Skazany na karę śmierci. Zamordowany 14 października 1946 r. w więzieniu na Montelupich w Krakowie.

Lato 1946 r., wieś Iwkowa k. Tarnowa. Żołnierze PAS NZW Inspektoratu Tarnów podczas g iy w szachy. Od lewej: NN, Teodor Grabowski, NN, por. Tadeusz Gajda „Tarzan”, NN, ppor. Józef Gajda „Zawisza”.

177

Ppor. Józef Gajda „Zawisza”. Żołnierz PAS Okręgu Rzeszowskiego NZW. Walczył w oddziale dowodzonym przez jego syna, por. Tadeusza Gajdę „Tarzana”. Aresztowany przez UB 8 sierpnia 1946 r. w Mielcu. Skazany na karę śmierci. Przeżył swojego syna o miesiąc. Zamordowany 26 listopada 1946 r. w więzieniu w Rzeszowie.

Por. Stanisław Pelczar „Majka”. Od 1943 r. w oddziale NOWpor. Franciszka Przysiężniaka „Ojca Jana”. W kwietniu 1944 r. przydzielony do sowieckiego oddziału partyzanckiego pod dowództwem Mikołaja Kunickiego „Muchy”. W tym okresie „Majka ” przeprowadził wiele udanych akcji bojowych, m.in. dowodził wysadzeniem 5 wojskowych transportów kolejowych. W wyniku tych akcji zginęło kilkuset żołnierzy niemieckich. W marcu 1945 r. „M ajka” objął dowództwo 50-osobowego oddziału PAS NZW, działającego na terenie woj. rzeszowskiego. Wraz z oddziałem Józefa Zadzierskiego „Wołyniaka” stoczył kilka ciężkich walk z UPA, broniąc ludności polskiej przed Ukraińcami. 6 maja 1945 r. zgrupowanie oddziałów „Wołyniaka” (ok. 80 osób), Bronisława Gliniaka „Radwana”, Franciszka Szarka „Lisa” i „M ajki” stoczyło całodzienną walkę z NKWD pod wsią Kuryłówka. Na czele zgrupowania NZW stał wówczas dowód­ ca Oddziałów Leśnych Okręgu Rzeszów NZW, mjr Franciszek Przysiężniak „Ojciec Jan”. Bitwa pod Kuryłówką to jedna z największych bitew antykomunistycznego ruchu zbrojnego. Siły NKWD, które wzięły udział w tym boju, ocenia się na kilkuset żołnierzy. Polscy partyzanci odnieśli całkowite zwycięstwo. NKWD wycofało się pozostawiając na polu walki co najmniej 56 zabitych. Z zemsty, 8 maja 1945 r. (w tzw. „dniu zwycięstwa”) NKWD spaliło całą wieś Kuryłówka, Spłonęło ponad 200 gospodarstw. Zastrzelono 6 m ieszkańców wsi, 2 osoby zginęły w płomieniach. Pozostali uratowali życie uciekając w pobliskie lasy. „M ajka” został aresztowany przez UB 8 sierpnia 1945 r., skazany na 6 lat i 6 miesięcy więzienia. Zwolniony w lutym 1946 r., wrócił do konspiracji, Ponownie aresztowany 14 listopada 1946 r. Skazany na 15 lat więzienia. UB, a następnie SB nie darowało „M ajce” jego działalności. Cały czas szykanowany, schorowany, bez środków do życia, popełnił samobójstwo w 1976 r.

178

NARODOWE

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

Od prawej: por. Stanisław Pelczar „Majka”, dowódca oddziału PAS NZW Okręgu Rzeszów, i Henryk Kowalczyk „Lis”.

9

1945-1956

180

NARODOWE

Zgrupowanie oddziałów NZW w lasach koło Kuryłówki 3 maja 1945 r. Polowa Msza Św. w zgrupowaniu mjr. Franciszka Przysiężniaka „Ojca Jana”.

181

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

Po bitwie pod Kuryłówką, lasy Maleniska koło Leżajska, 10 maja 1945 r. Od lewej: pchr. Skarbimir Socha „Jaskółka” (zastępca por. „M ajki”) i Ferdynand Romaniuk „Klon”.

Ppor. Tadeusz Majer „Sylwester”, zastępca Komendanta i szef I wydziału (organizacyjnego) Inspektoratu „Hanka”, Okręg Rzeszów NZW. Aresztowany przez UB 23 sierpnia 1948 r., skazany na karę dożywotniego więzienia.

182

¡NARODOWE ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

Ppor. Bronisław Gliniak „Radwan ”, dowódca oddziału PAS NZW w Okręgu Rzeszów. Zagrożony aresztowaniem, jesienią 1946 r. przedostał się za granicę.

"HALKA" 11. P. 2 ; . I I . I/'"’ “

30

PUKKT I . - i .’. o ' i o -

Z li A 3

SUeCjnlny

r,

:.i -

¿5« I I .

l>

lii snuj e K o l. "ZAfci S Z ?" 9 . 0 . koms.n'&»»tn 6 bw,



"JUSTYNA"

"SUSilSA"

"

"OPIUKA"

"KIKA"

"

"BI EGACZA"

'ŁU C JA "

Przyjm uję gbwód "JUSTYNA" w skład In sp e k t*rztu "HANKA" . P rzyłączen i e s bwodu hjkkt i i

PUNKT I I I . ^

sztabę vr fikwodow

Org,

HJNKT IV , lieldunki

sytuac. PUNKT V. In stru k cja

Polec«m/ do dala 10.111,4-fe, skompletowac Sztaby flbwodow i z ło ż y ć meldunki a lo h stanle,podnJ ac psruda i stopnie wojskowe s z e fo w i dewedcow Pelecewprzedkładao dekadowe melduakl sytuacyjne z t e r e ­ nów swoich Sbwodew, lieldunki musza bye obszerne, ja sn e , i w yczerpujące,należy j e p r z e sy ła ć do "HANKI" I ,'i 0 ,l 2 0 . każdego m iesiacą W załączen iu In str u k c je dla k ier.w y d z. W.iK.W. Wzór doniesienia karnego Arkusze ewidencyjne personalne i b ro n i.

PUNKT V I. Odpowi edziałno sc

„Rozkaz specjalny” kpt. Ludwika Więcława

- otwśkowh. PUNKT V II . Obowiązki

„Kłosa”, Komendanta Inspektoratu „M aria” (Okręg Rzeszów NZW) z 25 lutego 1946 r. o reorganizacji Inspektoratu.

PUNKT V I I I . W yjaśnienie

Komendant Obwodu j e s t odpowiedzialny ze cnłośc pra­ cy na te r e n ie flbwodu przed Inspektorem a pociąga do odpow iedzialności podwładnych mu kierowników v.ydz.

1 / Szef k a n c e la r ji ( prowadzi odmimi s tr a c j ę ) 2 / O fic e r organizacyjny i "B " (przeprowadza organizację i reorganizację p o d le g łe g i sobie terenu na zasadach ś c i s ł e wojskowych. }/ O fic e r W i KW. (Obowiązki o k re śla In str u k c je ) 4 / Szef propagandy 1 wycliowania ideowego organ izu je: p r a s ę ,s ie c kolportarzu,nadsłruchy r a d io w e ,b ib ljo ts k i, pogadanki i odczyty.Pemage je. mu szefow ie wychowania ideowego placówek. 5 / S zef żendarmerji czuwa nad ładem lporządkiem własnych szeregów i zwalcza wszelkie przejawy bandytyzmu,ma do pomocy trzech żandarmów. Stan z a n d sm e rji u ra zie ko­ n ieczn ej potrzeby może być zwiększony, b / Lo.ezn.ik obowiązki znane. Wspomiare z a łą czn ik i w punkcie V. otrzyma tylko k o l. Zawisza inni otrzym ali p oczta z dnia. 2 , 1 1 . br.

(-) K Ł O S

183

Lato 1945 r. Oficerowie PAS Okręgu Lublin NZW. Leży: kpt. Jan Morawiec „Tajfun”, „Henryk”, „Remisz”, szef PAS KG NZW, zamordowany 15 stycznia 1948 r. w więzieniu mokotowskim.

Rok 1946. Żołnierze PAS Okręgu Lubelskieg NSZ(NZW) z oddziału sierż. Stefana Brzuszka „Boruty”. Pierwszy z prawej stoi Marian Lipczak „Doniec”, aresztowany przez UB 28 maja 1947 r. Skazany na karę śmierci 4 listopada 1947 r. Zamordowany 5 listopada 1947 r. na Zamku w Lublinie.

Sierż. Stefan Brzuszek „Boruta”, od początku 1945 r.

Kpt. Zygmunt Wolanin „Zenon”.

dowódca plutonu w oddziale Akcji Specjalnej NSZ ppor. Eugeniusza Zalewskiego „Zemsty” („Zem sta” ujawnił się w październiku 1945 r. w ramach amnestii.

W konspiracji od 1939 r. w NOW, następnie w NSZ. Szef Pogotowia Akcji Specjalnej NSZ(NZW) Obszaru II (Lublin). Aresztowany przez UB w lipcu 1945 r. Skazany na karę śmierci 19 marca 1946 r. Zamordowany w więzieniu mokotowskim 24 maja 1946 r.

Został zamordowany przez UB 3 grudnia 1945 r.). Od października 1945 r. „Boruta” był dowódcą tego oddziału. Stoczył wiele zwycięskich potyczek z grupami operacyjnymi UB i KBW. Zginął 16 sierpnia 1946 r. w walce z UB. 184

NARODOWE

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

Kpt. Władysław Żwirek „Wysoki”. W konspi­

Ks. ppor. Kazimierz Łuszczyński „Mateusz”,

racji od 1939 r., w NO W, od 1942 r. w NSZ, m.in. Komendant Powiatu Sandomierz i Chełm. W NZW szef oddziału 1 (organizacyjnego)

„Orzeł”, „Rosa”, szef oddziału V (łączności) Komendy Okręgu NSZ XVI, adiutant Komendanta Okręgu W NZW pełnił funkcję

Komendy Okręgu NSZ(NZW) XVI (Lublin). Aresztowany w lipcu 1945 r. Skazany na karę

szefa PAS na Powiat Lublin-Miasto. Aresztowany przez UB w lipcu 1945 r. Skazany

śmierci 19 marca 1946 r. Zamordowany 24 maja 1946 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie.

na karę śmierci 19 marca 1946 r. Zamordowany 24 maja 1946 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie.

żołnierz PAS Okręgu Lublin NSZ(NZW). Aresztowany w lipcu 1945 r. Skazany na karę

Proces Komendy Okręgu XVI (Lublin) NSZ. Pierwszy z prawej mjr Zygmunt Roguski „Feliks”, „Kacper”, „Perkuła”, szef sztabu Komendy Okręgu Lublin NSZ (NZW). Aresztowany

śmierci 19 marca 1946 r. Zamordowany 24 maja 1946 r. w więzieniu mokotowskim

w lipcu 1945 r. Skazany na karę śmiercil9 marca 1946 r. Zamordowany 24 maja 1946 r. w więzieniu mokotowskim

w Warszawie.

w Warszawie.

Pluł. Stanisław Kaczmarczyk „Detal”,

185

żołnierze

U-OjtnAsćłj £ /k' { O

wyklęci

C

/ro Z y 3

/ J y

n a , : . / , , //,, f c j /c w /,

&A

/> *

<1W

(.C tC U A J * C i i'( C r t /.C ;

/>' K sfrĆ ięU s

A , i•ić ¿o

J S f& J + U G j

/,u '

j i Z O / y / /.(•. 7Ć4 ,. /C — 7 V •• /ć&Ltc', tjAit 0jf-r& /ł,e*xU - c'ż /U ( / . • -7- / / A cA ó y y . oz-t.c *^ 7 ? ’ f z v - o / ¿ u :u y - e A -y c/ a ^ i,' cZ o & r-&Us -■< J g

¿¿./
e^i. ft a f t y ^

Ś /),,

/

>¿«0 *

6 v. Y j *> *f C^ri,

¿ y / y ) t , 1'

C/ZZ '

,r*<7 '.■

eźssś^T /¿lA (y/w^io Z^oy> rzy^ < ?~ !-rQjof¿tAuu\j oioŁ/Q a> /i ¿-oii.i'L o

Oio U/3& Wpyia.sCcu ¿¿, h yS -o (A ^ ~ / a /"£ 3,

¿ / j ,/

sru A os U t,i, SZQ s£y-y ^ Ł ^ -Ó -?'Y - 9 1^

^ tA U , *O \. :f

/J ^/aJ(J-bżf. Ll / w/oę&it cv./r.o ¿.S~~; \wLs>¿/,.~ syjWt/wf-(/-r-a. hy^oź-k^

t a / ', yx.

,r/? /¿/r -eń-ĄiŁ-ćt&j 4 ^ ^ * !

j ( a >y* kA j •■

/.Vh/

O u & k i.

/ 7 t *t,

< f£ 0 ^ °troA & y^

/'S y iT T

c A ri 3 // 7T gg- i ^s oit/A iJ- iA

r

(,>C^6-r ',

A r jy y o O iA / k - C K J x

/t-o - ^ h 4 -r O ^ Gććf^cectil ą, J M i.yjf-/ ifj./ iT / s s ,,,'/ o / P , / / / g o r y Ć r '0 .^ g y u-'-' r * 'g * 4 -< ~ 0 / r r s tA z M & ju ', z u ( ^ r o ł c t >’ *1 ‘a - , ^

,v-'; o y a 6

6bx

(y y ¿ V i-; ^

-e? » t

(3 lL i<. 0t O/ J/ j & O .,
S/ *V O Ji>

‘*^7®'*?>■■~?:"""/ " '

\ jf f t u i £ ! G fJ“*

J\0/^0 ¡ y J n tAtty\\ o to y , \ j j

s,>y, , ¿-; . -«

’/ >i.i\a T / o c'1 ł

! i

t / u cA w/c.ć>, ¿ol>- y t - K j • :■ / z-rz& i ________p '/ A t tj. , . . \

t ■

G
Z & tu o

’('?oZy ćoyj ^ irty g

J j y J t A '/ c/.0 (x J i

e-C/A\St1iy c^ _j
M Z>y

M/|'^A '^ '/X' U

^r

r t> U y o y y X / , c ł nz a^ JuJ: * " , ' , * * ¿¿ w

o /- c A ^ C Z ' J t y 7 Z Z

^

^

U c/a / J

(P-z-bo-ynyt t \ y

c

^<55

Z / y> 0-T U )'*rv^ ^ (^ z ia Z o o -i.,

J^<-
U o?y^

Z - t o i t w r^ yy

/ ^ ’yo<>cJ

j b y J o —-^o/c>

i c ---- tMzZ3 ‘
;p j ^ j

¿zz^ .^ / u u u i^

>c

u
y j£<- Sć) :■;,< i ’ #, ^

A-«-
f L Oo >V i^ -O.oAA fp iZ t- iSc^^ ^ .-Z j 7,,^ ^ k l o^ć>r r y'? ’,y %

t-t-K.-c-i C

,; -

S

A{ASSeC lIX t‘ ^n-y*7 # ^ :<^ / y

& a s6 * y y

¿ p tZ o/ yZ g ''ZtćL , i a u ^ Z c y j y y

( , d ć l , J l f C 'c ¿ ¿ ' / r t r , 'of^KrCL.<.

¿O

A yo/ y

fr .y f.,: ,e

Ó>-Zs>

A > « „ v /fe ...< c ■ - A . " ^ ’/.

)L u iU ■ ( » , .

do-u-G/u *^ Y -o '7 / ą

/ ^ ł r/ćH-łt-i.i > -^ Z

.A

7i tc

Z > - c , : ,c '



.

(/

. ^ . . - / / '/ . r A . ^ , .

Sądownictwo NZW - Powiat Maków. .Protokół zeznań świadków” o działalności terenowych konfidentów UB. 186



NARODOWE

/ u / ts l

1945-1956

Wyrok Sądu Wojskowego NZW z 14 października 1946 r., Powiat Maków.

fa "^

\//& M

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

( «1AxS S lf ' ¿'L

/c p -Uk/ / ą .is . y ^ y t-too*

sL

j '^ tis tP .y C

?/ Cis Ct ^^ iA cSiC

..cr& o-r-a cr>^. t^J- o / . ) / o k a r/.\r n t,^ y

< 9/ r £ i tOL.d>icęo (/o e/t o o/ 1rut. sA c^ o/ cu U v r j/ tO 7 jC j> 0

iy^^r-O /r <■(<<<.

J'A/Q cJ / c f 0 >' * f °

/ / / j z U y o ^ y a -r -s r ^ / a m ¿ o i. t tr*3 <

J lstP ^ ris. y j ./c i s Ł ..

J h AO.

/yt-t UJ l / i S y>

>

t?___ '

J ¡<22 c i i >,, spitz, / c a r * !> / > ,,e,c( ’ .* ^ j / j ^ <■/"<- fa b ic z /l

J z y ic e -A o ^ J łfa' /J/c/ a <,*.J /. /

l^iCUts/ci ¿/4T /Jc^t^d -£ <2
ęp r^ y

r ,Z

, ) ii / c ■

£ f/ic-n

j£ Ł

ićO łJ łJ t./ J fa r c J s i a t r " ):>r , e‘ ^ J ccu .c
b C f \/

Ppor. P iotr K osobudzki „B łysk a w ica ”. W konspiracji od 1939 r. w NOW w Wielkopolsce, od 1942 r. w NSZ na Podlasiu. Członek oddziału Akcji Specjalnej kpt. Jerzego Wojtkowskiego „Drzazgi” w rezerwacie Jata, uczestnik akcji „Burza” w NSZ-AK. Od 1945 r. w NZW, zastępca szefa wydziału organizacyjnego PAS Okręgu Łódź. Aresztowany 27 lutego 1946 r., skazany na karę 2 lat więzienia. W marcu 1947 r. zbiegł z transportu do Łodzi i ukrywał się do ponownego aresztowania w marcu 1950 r. 187

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Kpt. Stanisław Okniński „Bronisz”,

Kpt. Jerzy Wojtkowski „Drzazga”, uczestnik kampanii 1939 r., żołnierz NOW i NSZ na terenie Okręgu Podlasie. W latach 1943-1945 szef PAS Okręgu Podlasie NSZ. Jesienią 1944 r. aresztowany przez UB, w lutym 1945 r. zdołał zbiec z więzienia w Białej Podlaskiej i powrócił do konspiracji, odbudowując struktury terenowe NSZ(NZW). Ujawnił się w październiku 1945 r. W 1953 r. aresztowany przez UB, skazany na karę 7 lat więzienia pod zarzutem mordowania sowieckich partyzantów. W 1956 r. uniewinniony, gdy zostały

„Nałęcz”, „Zych”, w czasie okupacji niemieckiej żołnierz N OW i NSZ Okręgu Podlasie. Jesienią 1945 r. został szefem PAS Obszaru Lublin NZW. Aresztowany 3 października 1950 r., w lipcu 1951 r. skazany na karę śmierci. Zamordowany w więzieniu mokotowskim w Warszawie 7 czerwca 1952 r.

ujawnione okoliczności, że brał udział w likwidacji sowieckiej bandy kryminalnej, gwałcącej kobiety i rabującej polską ludość.

I M*P«, dn. 1~04—47r*

N .S.Z. Komenda P .A .S . • Okr. XII

/Tv ylk o do użytku wewnętrznego/ ___ . _____ ROZKAZ

Nr. 031 A ?

Rozkazem N r.031/4? z, dn. 1-04—47r.dotychczasow y p .o » d—c a Oddziału P .A .S. " Topór .,1 s i e r i . Wałek mianowany z o s ta je komendantem te g o od d zia łu . Zastępco jeg o mianuje kaprala Małego* k tó ry jed n ocześn ie obejmuje d-ctw o s e k c ji l e j . od d zia łu P .A .S . "Topór” Dowódca- s e k c ji I i - e j . po dokompletowaniu lu d z i» z o s ta je mianowany s t . s t r z e le c Z$b o Rozkaz n in ie js z y odczytać, prr.ed frontem w szystk ich p od legły ch mi oddzia/ów . S zef

sztabu

( - ) KOBRA. P .p o r.

D—oa P.A.S« (~ ) BRONISZ

Okr.

XXI.

p .p o r .

„Rozkaz Nr 031147” szefa Pogotowia Akcji Specjalnej Okręgu Podlasie NSZ(NZW), ppor. Stanisława Oknińskiego „Bronisza” z 1 kwietnia 1947 r.

188

Por. Tadeusz Moniuszko „Bej”, „M rok”,

Kpt. Jan Karol Dubaniowski „Salwa”, w czasie okupacji

w czasie okupacji niemieckiej żołnierz NOW i NSZ. Od 1946 r. dowódca oddziału PAS NZW w Okręgu Podlasie. Aresztowany 1 września 1950 r., w lipcu 1951 r. skazany na karę śmier­

niemieckiej żołnierz AK. Od 1945 r. dowódca ok. 50-osobowego oddziału PAS Okręgu Kraków NZW. Oddział „Salwy” odniósł wiele zwycięstw w walkach z grupami operacyjnymi UB

ci, zamienioną przez Najwyższy Sąd Wojskowy na karę 15 lat więzienia. Zwolniony w 1956 r.

i KBW. W czasie amnestii 1947 r. „Salwa” rozwiązał oddział i ujawnił się. UB zażądał od niego podjęcia współpracy, grożąc uwięzieniem. Odpowiedzią „Salwy” był powrót do konspiracji. Stanął na czele kilkunastoosobowego oddziału, składającego się z jego byłych żołnierzy. Zginął od kul UB 27 września 1947 r. w miejscowości Ruda Kameralna.

189

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Ppor. Józef Mika „Wrzos”, „Leszek” (ur. 1927 r.). W wieku 16 lat wstąpił do AK. W czasie okupacji niemieckiej kilkakrotnie odznaczany za odwagę na polu walki. Od początku 1945 r. w oddziale kpt. Jana Dubaniowskiego „Salwy”. Od 1946 r. pełnił funkcję zastępcy dowódcy. Wraz z całym oddziałem ujawnił się w czasie amnestii 1947 r. Zagrożony aresztowaniem przez UB, wrócił do podziemia wchodząc do odtworzonego oddziału „Salwy”, a po jego śmierci objął dowództwo oddziału. Walczył do chwili aresztowania przez UB w październiku 1950 r. Skazany na karę śmierci 12 maja 1951 r. Zamordowany 25 czerwca 1951 r. w więzieniu na Montelupich w Krakowie.

Oddział ppor. Józefa Miki „Leszka”, zdjęcie prawdopodobnie z 1949 r. W ostatnim, okresie walki, w latach 1949-1950 oddział „Leszka” składał się z 4 żołnierzy. Żaden z nich nie ocalał. Ppor. Józef Mika „Leszek” zamordowany 25 czerwca 1951 r. w więzieniu na Montelupich w Krakowie; Franciszek Mróz „Bóbr”, aresztowany przez UB w dniu 23 października 1950 r. 12 maja 1951 r. skazany na karę śmierci, zamordowany 25 czerwca 1951 r. w więzieniu na Montelupich w Krakowie; Emil Przeciszowski „Wyścig”, zginął w walce z UB 2 3 października 1950 r.; Tadeusz Lenart „Kancik”, zginął w walce z UB 23 października 1950 r. 190

NARODOWE

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

Por. Roman Dziemieszkiewicz „Adam”, „Pogoda”. W czasie okupacji niemieckiej Komendant Powiatu Ostrołęka NSZ. Po wejściu Armii Czerwonej kontynuował walkę w szeregach NSZINZW. W nocy Por. Adam Gomuła „Bej” (stoi w środku). W czasie okupacji niemieckiej żołnierz NOW i NSZ Okręgu Radom.

z 30 kwietnia na 1 maja 1945 r. dowodził rozbiciem aresztu PUBP w Krasnosielcu. W wyniku akcji odbito 42 więźniów polity­

W 1945 r. szef PAS Okręgu Radom NSZ (NZW). Zdjęcie zrobione we wrześniu 1945 r., w czasie koncentracji oddziałów partyzanckich w lasach skaryszewskich (k. Wierzbicy), przed akcją odbicia więźniów z więzienia

cznych, żołnierzy A K i NSZ. Zamordowany

w Radomiu. Akcję przeprowadził 9 września 1945 r. oddział AK por. Stefana Bembińskiego „Harnasia”, przy wsparciu

walizkę, a z zabitego ściągnęli marynarkę, płaszcz i buty.

oddziału NSZ(NZW) por. „B eja”. Zakończyła się ona pełnym sukcesem - odbito około 200 więźniów. Por. „B ej” został aresztowany w październiku 1945 r. W październiku 1946 r. skazany na 10 lat więzienia.

Sierż. Feliks Rybarczyk „Siekiera”, dowódca jednego z oddziałów NZW, działających na terenie Północnego Mazowsza (pow. Ciechanów, Maków i Pułtusk). Zginął w walce z UB jesienią 1947 r. 191

w październiku 1945 r. przez żołnierzy Armii Czerwonej w okolicach dworca PKP w Ciechanowie. Czerwonoarmiści zrabowali

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

O b w iesz cz en ie 5 f\ D

O K RĘG O W Y w

S IE D L C A C H ,

Wydział Doraźny, na Sesji W yjazdowej w Ostrowt-Mazow., wyrokiem z dnia 27 2 1946 r skazał na karę śmierci, utratę praw publicznyc i obywatelskich nonorowych na zawsze, oraz na konfiskatę całego mieni skazanego na rzecz Skarbu Państwa, za przestępstwo z art. 259 k. k t związku z art 2 ę I Dekretu z dnia 16 listopada 1945 r (za rabunki > napadzie, z bronią w ręku,) n a s t ę p u j ą c e , o s,o by: — i*

K ARBO W SKI 5 T A N IS ŁA W . a Bolesława, i Stanisławy, u r i 920 r. ram w węi Gasfw o. gm Sypn>«wo, pow. Maków. KOCOTA H E N R Y K A , s Wawrzyńca i Władysławy, „r. w SzcrecknicStaryr gm Sypniewo, po. Maków • 2 E J D Y 5 S T A N IS Ł A W . » Frsńciszka i Apolonii, zam. w Szczeglinie Mo\\yr gm. Sypniewo. po\v. Maków. 4. ŁA KO C IA B IL E 5 Ł A W A , s- Romana i Leokadii, ur. 1923 r zem w SzczegłiniPoduchownym, qm. Sypniewo, pow. M^ków. 5. M Y Ś L A K A E A U S T Y N R , «.I Jana i Kotarz>ny . ur. 1S20 r. zam w Sicz glnie-Stervrn, gm "Sypniewo, pow Maków. 6 L IP K Ę T A D E U S Z A , »• rdck^nuH* » M a ri*rn y, ur. .9 iC <. <<.<•■ - Ri.vL«'»w. gm Perzanowo, pow . Maków. ?. K O SS A KO W SK IEG O EU G EN IU S Z A , < Sts-vs>?>*- • G enó w -fy '»r \9?5 zam. we w.s' Z»łesie. gm. Peizanowo, pow. Maków. 8 B U C ZY Ń SK IEG O K A Z IM IE R Z A ,.* Ignacego i Heleny. u’JS-22 r. zen*. ►zechowie, gm 1 erzanowo. row Maków. 9 W IL K 0 W 5 K IE G 0 T A D EU SZ A , s MIcTiala i Faltksy. ur. 1909 r. r a n . Szcreglir'f*Nc wym. ęm.-Sypniewo, pyw, Mcków. 10 P S Z C Z O ŁĘ T A D EU SZ A , S Stanisława ł ’ Anastazji, ur. 19 5 r. it i t S zczeulime-Ncwym, pow. Maków. 11. S Z T O M B E R S K IE G O ’ JA R A . «. Antoniego i Ja niny, ur. 1924 r. z * r Gasewte, pow. Maków. Na kara w l«;*l«fila p r»*« la t łO (d ile*lę< ), n n i t i p u j ą c e o • o b y:— / 12 W I5 Z 0 W A T EG 0 EDMUNDA s Jana i Leokadii, ur. 1911 r. z u ti. w kawec gm Sypniewo, pr w MaKów 13. K O SA K O W SK IEG O JULIANA, J J a n . I C rtsla w y . ur, 1921 r. ruro. G o .rpow. Maków *4 B A R TC Z A K A B E N E D Y K T A , s. Jó ie fa i M arceli. u r.j9 0 8 r. zam. w gśleit —i cduchowr.ym, pow. M*ków. 2

W ST O SU N K U DO SK A Z A N YCH NA K A R Ę ŚM IERCI P R E Z Y D E N T . KRAJOWEJ R A D Y N A R ,. DO W EJ

R Z E C Z Y P O S P O L IT E J

R O LStC lE J Z PRAW A Ł A S K I

N IE

S K O R Z Y S T A Ł I W TRO t

Ś M IE R C I NA W T Ź E J W YM IENIONYCH, Z O S I N Y W YKO N A N E,

Sąd O krę go w y w

Sie d lc

W yd ział D oraźn y. dn:. | mtrca !t«ć r.

Zginęli za Polskę bez komunistów... Obwieszczenie o zamordowaniu 11 żołnierzy N Z W z Okręgu Mazowsze, Powiat Maków Mazowiecki. Skazani w trybie doraźnym 27 lutego 1946 r. przez Sąd Okręgowy w Siedlcach na kary śmierci: Ppor. Stanisław Karbowski „D ym ” (ur. 1920 r .) - w czasie okupacji niemieckiej zastępca Komendanta Powiatu Maków Mazowiecki NSZ. Uczestnik rozbicia aresztu PUBP w Krasnosielcu (w nocy z 30 kwietnia na 1 maja 1945 r.). Dowódca nieudanego ataku na PUBP w Makowie Mazowieckim jesienią 1945 r. Henryk Kocot „Brzezina” (ur. 1920 r.) - uczestnik rozbicia aresztu PUBP w Krasnosielcu. Stanisław Ejdys „D roga” (ur. 1923 r.) - od 1942 r. żołnierz NSZ w plutonie Stanisława Karbowskiego. Czesław Makoć „Olszyna” (ur. 1923 r.) - uczestnik rozbicia aresztu PUBP w Krasnosielcu. Faustyn Myślak „P ług” (ur. 1920 r.) - od 1942 r. żołnierz NSZ Powiatu Maków Mazowiecki. Uczestnik rozbicia aresztu PUBP w Krasnosielcu. Tadeusz Lipka „Drzewo” (ur. 1925 r.) - od 1944 r. żołnierz NSZ Powiatu Maków Mazowiecki. Eugeniusz Kossakowski „K os” (ur. 1925 r.) - od 1944 r. żołnierz NSZ Powiatu Maków Mazowiecki, uczestnik rozbi­ cia aresztu PUBP w Krasnosielcu. Kazimierz Buczyński „Sosna” (ur. 1922 r.) - uczestnik rozbicia aresztu PUBP w Krasnosielcu. Tadeusz Wilkowski „L as” (ur. 1919 r.) - od 1942 r. żołnierz NSZ w plutonie Stanisława Karbowskiego. Tadeusz Pszczoła „Żądło” (ur. 1915 r.) - od 1942 r. żołnierz NSZ, uczestnik rozbicia aresztu PUBP w Krasnosielcu.
NARODOWE

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

Franciszek Cieślak „ Szatan”, „Wilczur”, żołnierz AK, od 1945 r. w Ruchu Oporu AK w powiecie Mława, od lata 1946 r. w NZW. Dowódca licznych akcji przeciwko UB, KBW i MO. Ciężko ranny 24 listopada 1946 r., aresztowany na polu bitwy, 12 grudnia 1947 r. skazany na karę śmierci, zamienioną na karę dożywotniego więzienia. Zwolniony w 1956 r., powrócił do konspiracji. W 1958 r. zorganizował w pow. Mława młodzieżową organizację konspiracyjną, która m.in. zdobyła 14 sztuk broni palnej. Za ten czyn został skazany na karę 5 lat więzienia, którą odbył w całości. W 1964 r. zorganizował w Gdańsku grupę antykomunistyczną do walki zbrojnej i likwidacji działaczy państwowych i partyjnych, która m.in. rozsyłała listy z pogróżkami do aktywnych członków PZPR. Aresztowany we wrześniu 1965 r., 20 grudnia 1965 r. skazany na karę 12 lat więzienia, złagodzoną przez Sąd Najwyższy do 10 lat więzienia. Zwolniony w 1972 r. W więzieniach PRL spędził łącznie 21 lat i 6 miesięcy. Prześladowany przez władze PRL do 1989 r.

___ 'X&JLXffL

\gm

%.C£\ Si. ^ G T x 'o f i ; P r *i. «. / 1C Z Ą H - j l . 0O Ara A'tf .i-M lùr/i

" €r

<-i t ą

Ù M ,m c 2 1' iii - h<£ oh pect

¿ / ¿ J c & c f 'e .. W

F > t i h k ć *t é c n i ç . k f o a Ą %

t r t oz

vK &y

7 -3 .

*

Lt ■

/e ù t e L t~ *-

- - L *'

¿rćP A / C Ą .

* * vyy >*'i /? . ę•b« ,< ;£ . p o cA £ ,

&Kr«2tL

? ¿*

; *■'o i 1

A c o &

if.

ć

Meldunek, który dotarł do młodzieżowej organizacji antykomunistycznej „Młoda Polska ” (współpracu­ jącej z NZW) po rozbiciu Komendy Okręgu Mazowsze Północ NZW, dowodzonej przez por. Józefa Kozłowskiego „Łasa”. Komenda ta uległa rozbiciu 25 czerwca 1948 r. w wyniku operacji, przeprowa­ dzonej przez 40 plutonów KBW koło miejscowości Kadzidło, pow. Ostrołęka. Zginęło 4 NN członków NZW („T u r”, „Bohun”, „D ąb” i „W iatr”), a do niewoli zostali wzięci: por. Józef Kozłowski „V is”, „Las” (ranny); zastępca Komendanta Okręgu, st. sierż. Piotr Macuk „S ęp”; szef sztabu KO, sierż. Bolesław Szyszko „K lon”; Czesław Kania „N ałęcz”, „W itold”; Henryk Tkaczyk „Sęk” (ranny) oraz czterej żołnierze z ochrony sztabu: NN „Buber”, NN „Ster”, NN „S okół” i NN „Lew ”. Ujęto także 2 kobiety oraz dziecko por. Józefa Kozłowskiego Por. Marian Kraśniewski „Burza”, dowódca jednego z oddziałów NZW, działających w latach 1945-1947 na Północnym Mazowszu (Powiat Ostrołęka). Komendant Powiatu Ostrołęka. W 1947 r. ujawnił się, mimo to w 1951 r. został skazany na karę 15 lat więzienia. 193

„Ł asa”. 12 sierpnia 1949 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie zostali zamordowani: por. Józef Kozłowski „V is”, „L as”, st. sierż. Piotr Macuk „S ęp”, sierż. Bolesław Szyszko „K lon ” i Czesław Kania „N ałęcz”, „W itold”.

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

iułR O BO\'!zj

L '***' r*r~i n t J o i: ^ SB K om enda O k r ^ u

« -Ljij

TT*t*- T /^

k

L Z

O Vt H ^ 6

o awansowaniu st. strz. Edwarda Mierzejewskiego „Mewy I I ” do stopnia

**

Ho s k a z e m zosta ł

fc ^ a S a o T /a c y

.§ 4 .

Zaświadczenie

do

K c ie a d y

O k r^ rU L * 0 ^ 5 / 4 6

stop n i a

^ J n ^ l \ v 0>

7 .C 1

¡1 :

[

łs

V .V .

..........

^

s z e r e r r a c i i JUZW* kom endant / ^ . f s

kaprala, wystawione

*

przez Komendanta Okręgu „Mazowsze” kpt. Zbigniewa Kuleszę „Grawicza” 10 stycznia 1947 r.

O k r ^ r u .,

/

'< {/ Q jx ! /

c

z

„Zaświadczenie Komend« Okr<;.iji II.?..’*'.

awansowe” wystawione

H.r>. ?9 - VI -

29 czerwca 1947 r.

Białystok

dla sierż. z cenz. Henryka Sikorskiego

Z a ś w ia d c z e n ie « wanno v/o

„Gryfa”, awansowanego Rozkazom K .O . XV lir . 2 9 -V I -

10^7 r .

z o s t a ł minnnwnny

za wyróżniaj i d

"ł ) /i7 i filii.>?

1%. ł$M Z v.

do stopnia ...........

n ........... ' f 'P ^Z.lJ fz'} i f lo ........................... r.i •; r> U )'b , w :>z o r c g a c h I-. X. V.’•

VA

■ ■ to Km'

ICoraendant Okr-jgu

m

194

podporucznika, podpisane przez Komendanta Okręgu Białystok NZW, płk. Władysława Zwańskiego „Błękita”.

NARODOWE

hfldAN N . a .W .

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

N ied ziela 25 Kwietniu 1948 roku. uAZKTKś

R o U l

.

POL1TYCZKO - INJORkkCYJNi .

Nasz oel ; WIELKA, KIBKDłJDMLA,£A3KlLlCiU., POLSKA .

D ział p olityczn y . ^P o w o d y d ł u g i e j j . d i o l. i , Burza rozpętana w roku 1939 przez H itle ra i jep o ówczesnego s o ju sz ­ nika barbarzyńcy S ta lin a ,w y cisn ęła swe stra szliw e piętno,przew ażnie na tych N arodach,które na skutek p o ło ż e n ia reoPraf ioznePo,s<, w ciśn ięte w rozwarte paszcze dwóch nienasyconych smoków. N iektóre z tych Narodów po upadku N iem iec,R osja Sowiecka w łączyła Biić* w skład swych Republik,inne rządzone d ziś przez n ie lic z n e Vrupy zdrajców nasłanych z Moskwy,tańoz^oych w takt werblu „ oadiu szk i" S t a l i ­ na, przeżywają ozasy nienotowane w d z ie ja c h lu d zk oa oi. Doświadczamy tępo na własnej smarze, wi dżiny oo si<= d z ie je u nas w d z i s i e js z e j p olB ce. Kie trzeba być dypl oz a t k a n i p olityk iem ,żeb y mioć zrozumienie d la słó w ,które p o n iże j przytaczam y.„ Padstwa małe i sła b o , winny szukać op a roia w sojuszu z w ielk im i mooarstwami o wspólnyoh r r a nioa/ih ",P d yi mooarBtwa zamorakie,niPdy na czas n ie przyjdą nam z po­ mocy.Ted: rz e cz y w iś cie J Tak nakazuje lo
Pierwsza strona konspiracyjnego pisma „Głos z Podziemia”, wydawanego przez NZW na terenie Okręgu Białystok.

Podziękowanie za wierną służbę dla żołnierza „Kruka” (NN) wystawione przez Komendanta Okręgu „Tęcza” (Mazowsze Północne) NZW, pchr. Witolda Boruckiego „Babinicza”, 15 września 1948 r.

195

1945-1956

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Prawdopodobnie 1948 e Nierozpoznany oddział XXIII Okręgu NZW Północnego Mazowsza (powiały: Płońsk, Płock, Sierpc, Lipno, Rypin).

Legitymacja NZW wystawiona przez Vftcrnor
|’j Datn

arionie». ur.t OLręfU

os n ■

•..

. $

2;'»t.k uredeeela .. i U

i

..................... ' .......

r » « i i .AM .ir. .................. I B.

4.

„Babinicza” z datą 6 stycznia 1949 r.

i 8.0iltnaoa«TvLa t;ojakowe...... i f C•. ..... *

--------

L . ..

a \vstąFi*»ia uo lccncpi.

Komendanta Okręgu „Tęcza” (Północne Mazowsze) pchr. Witolda Boruckiego

«‘ cena fc e łn io r z a .. . .

Latu wstąpienie wł bz.................... 2T q ;J> •*, wtjakew« i:. 3. T?.................

.1 1 0 .L a l i w e tĄ p ię n la V ,.*»o re ę i

.i 5 . S t o p iła ro J d :c r ^ ................

. ' }

rtzoTrr; Y.Z.T. .ę.J. 1 ,’I o l ^ i a j -o avaneów .. . . . . . .

7 . S t e p i e 7. k o r u - y ir a c k i.. . •

yaini«Jaso oueałwscni»

u uh yurtrBaaofci o h . .,,........,j

.Uf HUi/H/.i'.. It/tlAtiC,. . MM-i; / . . < 6 { / . i A ........... ti..t.. ¿ni iiy>. ■ t . .................. ■........... " V

iZwclrien-. ........... r !: —

f ...................................

Ryngraf (awers i rewers) żołnierza NZW „Zrywa” (NN) z oddziału sierż. Mieczysława Dziemieszkiewicza „R oja”. Okręg Warszawski (Mazowsze) NZW.

z-x£x±qxa$c'. T td p lc

'sTrTmHo^ce^

196

NARODOWE

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

Sierż. Mieczysław Dziemieszkiewicz „Rój” (ur. 1925 r.). Młodszy brat por. Romana Dziemieszkiewicza „Adama”, „Pogody”, żołnierz PAS Okręgu Północne Mazowsze NZW. Uczestnik rozbicia aresztu PUBP w Krasnosielcu. Od 1947 r. dowódca oddziału PAS Okręgu Północne Mazowsze NZW. Po rozbiciu sztabu Komendy Okręgu (w czasie boju stoczonego 25 czerwca 1948 r. pod miejscowością Kadzidło) „R ój” podjął próbę odbudowy struktur NZW na szczeblu Komendy Okręgu. Podporządkował sobie kilka patroli PAS, liczących w sumie ok. 30-40 żołnierzy. Jeden z takich patroli, dowodzony przez Edwarda Dobrzyńskiego „Orzyca”, został rozbity 2 marca 1949 r. pod Gostkowem. 8 żołnierzy NZW z tego patrolu przez kilka godzin prowadziło walkę z grupą operacyjną KBW liczącą 984 żołnierzy. W wyniku walki zginęło 7 żołnierzy NZW (4 spłonęło żywcem), 1 ciężko ranny dostał się do niewoli. Patrole NZW podlegle „Rojowi ” do końca prowadziły akty­ wne działania bojowe - głównie akcje likwidacyjne. Sierż. Mieczysław Dziemieszkiewicz „R ó j” zginął wraz z Bronisławem Gniazdowskim „Mazurem” w walce z 264-osobową grupą operacyjną KBW 13 kwietnia 1951 r. w okolicach wsi S zyszki.

Oddział partyzancki NSZ(NZW) por. Zygmunta Jezierskiego „O rła” (rejon Mrozy, maj 1948 r.). W górnym rzędzie od lewej stoją: Józef Łukaszewicz „ Kruk ” , por. Zygmunt Jezierski „Orzeł”, NN, Czesław Gałązka „Bystry”; w rzędzie środkowym od lewej: Edward Markosik „Wichura”, Henryk Kwapisz „Ojciec”, Wiktor Zając „Hrabia”, Zbigniew Rożanowski „Marynarz”; w rzędzie dolnym od lewej: Czesław Grzywacz „Cygan”, Zdzisław Kozłowski „Dąb”, Jan Artur Kochański „Zośka”.

197

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Oddział NSZ(NZW) por. Zygmunta Jezierskiego „Orła” (1948 r.j. Oddział przeprowadził liczne akcje przeciwko UB i MO na terenie powiatów Mińsk Mazowiecki i Węgrów, m.in. 1 kwietnia 1948 r. koło miejscowości Trzebucza (na drodze Węgrów - Augustówka) dokonał odbicia 4 żołnierzy niepodległościowego podziemia, przewożonych do Warszawy. Ostatnią walkę oddział stoczył 3 czerwca 1948 r. z 70-osobową grupą operacyjną UB, KBW i MO w Grodzisku k. Mrozów. Ciężko ranny „O rzeł” zdołał się przebić przez pierścień obławy, ale zginęło 4 jego żołnierzy: Tadeusz Brzozowski „Czarny”, Czesław Kania „Skrzetuski”, Henryk Kwapisz „O jciec” i Wiktor Zając „Hrabia” (ciężko ranny, dobił się strzałem z pistoletu), a 5 dostało się do niewoli. Zygmunt Jezierski „O rzeł” aresztowany 19 stycznia 1949 r. w Łodzi. Na podstawie Wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie z 31 maja 1949 r. skazany na karę śmierci. Zamordowany 27 sierpnia 1949 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie. W tym samym procesie na karę śmierci skazany został Władysław Kurowski „Longin ”, maga­ zynier broni oddziału. Wcześniej, 14 maja 1949 r,. zostali zamordowani żołnierze „O rła”, ujęci po walce w Grodzisku: Edward Markosik „Wichura”, Józef Łukaszewicz „Kruk” i Czesław Gałązka „Bystry”. Inni zostali skazani na kary: Jan Artur Kochański „Zośka” - 12 lat więzienia, Czesław Grzywacz „Czarny” - 13 lat więzienia, Eugeniusz Patek „Koła”, Zdzisław Kozłowski „Dąb ” i Zbigniew Rożanowski „Marynarz” - po 15 lat więzienia. Wiosną 1948 r. aresztowano por. Mariana Gadomskiego „Niedźwiadka”, Komendanta NSZ(NZW) Rejonu Mrozy (któremu podlegał oddział „O rła”). Marian Gadomski został zamordowany w śledztwie w areszcie UB w Warszawie przy ul. Cyryla i Metodego.

Ksiądz K azim ierz Fertak, proboszcz parafii Mrozy, kapelan oddziału NSZ(NZW) por. Zygmunta Jezierskiego. Aresztowany 8 czerwca 1948 r. (wraz z ks. Wiktorem Lubińskim z parafii Kuflewo). W lutym 1949 r. obaj zostali skazani - ks. Fertak na 15 lat więzienia, a ks. Lubiński na 4 lata. Po wyroku Jerzy Waldorff napisał usłużnie w „Przekroju”: Za funty i dolary zostały dostarczone karabiny i ryngrafy, które święcił ks. Fertak. 198

NARODOWE

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

Żołnierze PAS Powiatu Kolno NZW, Okręg Mazowsze (prawdopodobnie 1950 r.). Od lewej: Marian Borys „Czarny”, od kwietnia 1952 r. dowódca oddziału PAS NZW, zginął w walce z UB w 1954 r.; Hieronim Rogiński „Róg”, Komendant Powiatu Kolno NZW, jednocześnie dowódca 15-osobowego oddziału PAS, zginął w walce z UB 17 kwietnia 1952 r. (po tej walce do niewoli dostał się szef PAS Powiatu, Stanisław Waszkiewicz „Piskorz”); Stanisław Śledzik „Huragan”. Wcześniej zginął w walce szef wywiadu Powiatu Kolno, Bronisław Chrzanowski „Ostry” (14 lipca 1949 r. wraz z trzema żołnierzami NZW). Kilku żołnierzy z patrolu PAS NZW na terenie tego Powiatu, z oddziału dowodzonego przez Stanisława Grajko „Mazura”, zginęło w walce z UB w kolonii Dudy Puszczańskie 11 listopada 1953 r. W tym samym roku na terenie Powiatu rozbity został oddział Edwarda Łebkowskiego „Bogdana” (była to kontynu­ acja oddziału Józefa Iwanowskiego „Błyskawicy”, utworzonego w 1948 r. z wcześniej ujawnionych członków NZW, zlikwidowanego w walce z UB 3 listopada 1950 r., oraz oddziału Hieronima Mioduszewskiego „D eski”, z którego kilku żołnierzy wraz z dowódcą zginęło w kwietniu 1952 r.). Do ostatniej, prawdopodobnie, walki NZW z UB na terenie Powiatu Kolno doszło 15 sierpnia 1955 r. Zginął Jan Rogiński, a Jan Filipkowski dostał się do niewoli.

Żołnierze PAS NZW Powiatu Kolno (Okręg Mazowsze). Prawdopodobnie 1950 r. Stoją od lewej: Stanisław Waszkiewicz „Piskorz” (szef PAS Powiatu) i Władysław Sadłowski „Twardy”, „Franek”. W drugim rzędzie od lewej: Marian Borys „Czarny” i Stanisław Śledzik „Huragan”. W dolnym rzędzie od lewej siedzą: Hieronim Rogiński „Róg” (Komendant Powiatu) i Stanisław Grajko „Mazur”.

Żołnierze PAS NZW Powiatu Kolno (Okręg Mazowsze). Prawdopodobnie 1950 r. Od lewej stoją: Stanisław Waszkiewicz „Piskorz”, Władysław Sadłowski „Franek”, „Twardy”, Stanisław Śledzik „Huragan”, Hieronim Rogiński „Róg”, Marian Borys „Czarny”, Stanisław Grajko „Mazur”.

Żołnierze PAS Okręgu Mazowsze Północ Od lewej: Marian Borys „Czarny”, Stanisław Śledzik „Huragan ”.

200 A

NARODOWE

5 lipca 1953 r. Żołnierze NZW z oddziału por. Wacława Grabowskiego „Puszczyka”, polegli w boju z 1300-osobową grupą opera­ cyjną UB i KBW w Niedziałkack powiat Mława. W nierównej walce zginęli wszyscy żołnierze oddziału „Puszczyka ”. On sam, dwukrotnie ranny podczas próby przebicia się z obławy, popełnił samobójstwo.

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

Leżą od lewej: Henryk Barwiński „August”, Kazimierz Żmijewski „Jan” (ciężko ranny, zmarł po przewiezieniu do szpitala w Mławie), Lucjan Krępski „Jastrząb”, Feliks Gutkowski „Gutek” (ciężko ranny, zmarł po przewiezieniu do szpitala w Mławie), Piotr Suwiński „Stanisław”, por, Wacław Grabowski „Puszczyk”, Antoni Tomczak „Malutki”. Takie pośmiertne zdjęcia ofiar robili funkcjonariusze UB.

St. sierż. Wiktor Stryjewski „Cacko”. Dowódca oddziału partyzanckiego ROAK działającego na terenie Mazowsza. Od 1947 r. dowódca oddziału PAS NZW. Jeden z najbardziej bezkompromisowych partyzantów walczących z komunistami na Mazowszu. Oddział „Cacki” przeprowadził wiele udanych akcji bojowych, m.in. 12 lipca 1947 r. pod miejscowością Okalewo przeciwko grupie operacyjnej UB i MO. W wyniku walki grupa ta została całkowicie rozbita. Zginęło 14 funkcjonariuszy UB i MO. W 1949 r. oddział „Cacki” liczył jeszcze 20 żołnierzy. 8 lutego 1949 r. „Cacko” wraz z 6 żołnierzami NZW został otoczony przez grupę operacyjną UB i KBW. W czasie walki zginęło 3 żołnierzy NZW, w tym Elżbieta Kazanecka „Basia”. Pozostali poddali się. Trzy dni później, 11 lu tego 1949 r. druga grupa żołnierzy z oddziału „Cacki” w sile 10 osób została okrążona przez 1053 żołnierzy KBW. W walce zginęło 6 partyzantów, a 4 dostało się do niewoli. „Cacko” skazany został za poszczególne akcje na 38 kar śmier­ ci, Jest to zapewne największa liczba kar śmierci, orzeczonych wobec żołnierza antykomunistycznego podziemia. Wiktor Stryjewski „Cacko” został zamordowany 18 stycznia 1951 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie. 201

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Żołnierze NZW z oddziału st. sierż. Wiktora Stryjewskiego „Cacki”. „Cacko” stoi pierwszy z lewej.

Sierpień 1950 r. Oddział PAS NZW Okręgu Rzeszów, dowodzony przez Adama Kusza „ Garbatego W kilka dni po zrobieniu tego zdjęcia oddział został otoczony przez grupę operacyjną UB i KBW. W czasie próby przebicia się zginęło 6 żołnierzy NZW. Od lewej: Tadeusz Haliniak „Opium”, zginął 19 sierpnia 1950 r. w walce z grupą operacyjna UB-KBW; Adam Kusz „Garbaty”, zginął 19 sierpnia 1950 r. w walce z grupą operacyjną UB-KBW; Michał Krupa „Wierzba”, 19 sierpnia 1950 r. przebił się z okrążenia. Aresztowany 11 lutego 1959 e, skazany na 10 lat więzienia; Andrzej Kiszka „Dąb”, 19 sierpnia 1950 r. przebił się z okrążenia. Aresztowany przez SB 31 grudnia 1961 r. Skazany na karę dożywot­ niego więzienia, zamienioną później na 15 lat więzienia (zwolniony dopiero w sierpniu 1971 r. j; Wiktor Pudełko „Wiktor”, „Smutny”, zginął 19 sierpnia 1950 r. w walce z grupą operacyjna UB-KBW; Józef Kłys „Rejonowy”, 19 sierpnia 1950 r. przebił się z okrążenia. W 1952 r., otoczony przez UB popełnił samobójstwo; Stanisław Łukasz „Siew”, „Marciniak”, do września 1946 r. żołnierz NZW w oddziale NZW Okręgu Lublin rtm. Tadeusza Lachowskiego „Nałęcza” (który wszedł w skład

202

NARODOWE

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

zgrupowania WiN, dowodzonego przez mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zaporę”), następnie w oddziale Stanisława Jasińskiego „Samotnego”. „Samotny” ujawnił się 1w ramach amnestii w kwietniu 1947 r. Nękany przez UB, powrócił do konspiracji, dołączając do oddziału „Garbatego”. Podczas walki 19 sierpnia 1950 r. przebił się z okrążenia. W 1952 r. otoczony przez UB, ranny, popełnił samobójstwo; (NN) „Cichy”; Tadeusz Pary lak „ Czarny”, 19 sierpnia 1950 r. przebił się z okrążenia; (NN) „Ponury”. 19 sierpnia 1950 r. w walce zginęli ponadto: Andrzej Dziura „Stryj” i Władysław Ozga „B ór”. Oddział „Garbatego” składał się z żołnierzy walczących wcześniej pod rozkazami Józefa Zadzierskiego „Wołyniaka”, który dowodził kilkudziesięcioosobowym oddziałem PAS NZW Okręgu Rzeszów. Oddział „Wołyniaka” odniósł wiele zwycięstw w walkach z grupami opera­ cyjnymi UB i KBW oraz NKWD, m.in. 6 maja 1945 r. pod wsią Kuryłówka (w walce zginęło kilkudziesięciu żołnierzy NKWD). Jesienią 1946 r. w czasie walki z KBW

Żołnierze z oddziału NZW Adama Kusza „Adama” (lato 1949 r.). Stoją od lewej: Witold Pudełko „Smutny” i Michał Krupa „Wierzba”. Siedzą od lewej: Tadeusz Haliniak „Opium” i Adam Kusz „Adam”.

„Wołyniak” został ranny w rękę. Na skutek braku możliwości leczenia szpitalnego w ranę wdała się gangrena. Nie chcąc być ciężarem dla swoich żołnierzy, w nocy z 31 grudnia 1946 r. na 1 stycznia 1947 r. popełnił samobójstwo. Dowództwo nad resztą żołnierzy przejął Adam Kusz „Garbaty”.

-----------

Oddział „Garbatego” został rozbity na skutek ubeckiej prowokacji. W szeregi oddziału wprowadzono dwóch agentów UB. Przedstawili się jako łącznicy WiN z zagranicy. Mieli ze sobą radiostację, za pomocą której rzekomo utrzymy­ wali kontakt z Wojskiem Polskim na Zachodzie. Prawdopodobnie w ten sposób przesiali sygnał

------- J--—

do ataku grupie operacyjnej. Jeszcze przed rozpoczęciem walki zostali zlikwidowani przez żołnierzy NZW.

____/ż-AŻi

Ż ż>

|,/t^

1 .

)

jV 4 ń

7

ł/<[

i

"

Prośba oddziału Adama Kusza „Adam a” z 28 lutego 1950 r. do członków siatki konspiracyjnej NZW o dostarczenie ciepłych ubrań, obuwia i bielizny dla 12 osób.

-----

'U;

»M y *_ o

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Zdjęcia wykonane 11 lutego 1959 r. przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa podczas aresztowania Michała Krupy „Wierzby”, „Pułkownika” z oddziału Adama Kusza „Adam a”. „Wierzba” po 1956 r. zaprzestał działalności, ubyw ając się w leśnych bunkrach i u najbardziej zaufanych członków siatki kon­ spiracyjnej NZW w okolicach Kuryłówki. Ostatniego dnia wolności ukrywał się w Kulnie, u rodziny z dwojgiem małych dzieci. Otoczony przez grupę operacyjną SB, MO i ORMO poddał się bez walki, nie chcąc narażać domowników na pewną śmierć w płomieniach, dowódca grupy operacyjnej SB zagroził bowiem podpaleniem domu. Jak wyni­ ka z SB-eckiego opisu, broń cały czas utrzymy­ wał w należytym stanie: Gdy „Pułkownik” opuszczał ręce, na których za chwilę miały zacisnąć się kajdanki, odruchowo jakoś chwycił palcami za wiszącą na pasie brezentową torbę. Jak się później okazało, miał w niej „tylko” 350 sztuk amunicji i 2 siekańce - niemieckie granaty obronne. Z kieszeni (...) kurtki wyciągnęliśmy mu pięknego, zadbanego „Visa” z kompletem naboi w magazynku, a z pleców zdjęliśmy nie mniej starannie wyczyszczony pistolet maszynowy. Tak, „Pułkownik” umiał dbać i dbał o broń... Michał Krupa został skazany na karę 10 lat więzienia.

Rok 1947. Oddział PAS Okręgu Białystok NZW dowodzony przez por. Tadeusza Narkiewicza „Ciemnego” (szósty od lewej, z podwiniętymi rękawami; drugi od lewej por. Henryk Jastrzębski „Zbych”). W czasie okupacji niemieckiej „Ciemny” walczył w szeregach NSZ. Od kwietnia 1945 r. w NZW. Był jednym z najdzielniejszych żołnierzy NZW na terenie Białostocczyzny. Od czerwca 1945 r. dowodził oddziałem żandarmerii - ochrony Sztabu Komendy Okręgu Białystok NZW. Od października 1945 r. do lutego 1946 r. w szeregach III Brygady NZW kpt. Romualda Rajsa „Burego”. Od października 1946 r. „Ciemny” był szefem PAS w Komendzie Powiatu Łomża Południowa NZW. Od marca 1947 r. Komendant Powiatu Łomża, następnie od maja 1947 r. Komendant Powiatu Wysokie Mazowieckie NZW. Był przeciw­ nikiem ujawniania się w ramach amnestii 1947 r. Podzielał pogląd Komendanta Okręgu Białystok NZW, płk. Władysława Zwańskiego „Błękita”, że walkę należy prowadzić do końca. Zginął 6 września 1947 r. w potyczce z grupą operacyjną UB w okolicy wsi Czochanie-Góra,

Jan Jastrzębski „Zawisza” ( starszy brat por. „Zbycha”). Żołnierz PAS NZW w Powiecie Łomża Południowa. Aresztowany przez UB 17 października 1945 r. Skazany na karę śmierci. Zamordowany 6 marca 1946 r. w więzieniu w Białymstoku. 205

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Rok 1947. Por. Henryk Jastrzębski „Bohun”, „Zbych”. Dowódca oddziału PAS N ZW operu­ jącego na terenie Powiatu Łomża Południowa. Oddział dowodzony przez por. „Zbycha” odniósł wiele zwycięstw w walkach z grupami opera­ cyjnymi UB-MO-KBW, m.in. 23 października 1945 r. w okolicach miasteczka Jedwabne „Zbych ” wraz z oddziałem ppor. Michała Bierzyńskiego „Sępa” całkowicie rozbił kilkudziesięcioosobową grupę operacyjną UB. W czerwcu 1946 r. por. „Zbych ” został mianowany szefem PAS w Komendzie Powiatu Łomża Południowa. Był przeciwnikiem amnestii 1947 r. i przerwania walki. Po śmierci por. „Ciemnego” „Zbych ” objął stanowisko Komendanta Powiatu Łomża NZW. Aresztowany przez UB 3 kwietnia 1948 r., 10 dni później popełnił samobójstwo w celi PUBP w Łomży. Na miejsce „Zbycha” szefem PAS wyznaczony został Zygmunt Wiśniewski „Burza ”, który zginął 5 kwietnia 1948 r. w walce z KBW koło wsi Grodzisk (wraz z nim zginął jeden żołnierz NZW, NN, inny zaś ciężko ranny zdołał zbiec). Funkcję szefa PAS Powiatu Łomża przejął wówczas por. Zbigniew Żwański „N oc”. Podlegały mu oddziały powołane przez Komendanta Okręgu, por. Kazimierza Zebrowskiego „Bąka”: Edmunda Chrostowskiego „Chrobrego”; „Zbigniewa”, „M łodego” (NN) - ten oddział był kontynuacją patrolu PAS Tadeusza Tadaja „Wrzosa”, który zginął 3 listopada 1947 r. koło wsi Lubotyń; Stanisława Zaniewskiego „M aka” (oddział rozbity w walce z UB w kwietniu 1949 r. koło wsi Ćwikły-Rupie; zginęli: „M ak” i NN „Jastrząb”, a Wacław Łebkówski „Madej” i Jerzy Dominiak „Cygan” dostali się do niewoli; „Cygan ” został zamordowany w więzieniu w Białymstoku 20 czerwca 1951 r.); Józefa Iwanowskiego „Błyskawicy” i Stefana Werpachowskiego „M aćka” (dostał się do niewoli po walce 9 czerwca 1948 r.).

206

¡NARODOWE

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

Z prawej: por. Henryk Jastrzębski „Bohun”, „Zbych” przyjmuje raport.

6 września 1947 r. Leży por. Tadeusz Narkiewicz „Ciemny” - zdjęcie pośmiertne, zrobione przez UB. Lucjan Grabowski „Wybicki”, „L o t”, dowódca batalionu NZW, tak opisał ostatnia

manewru zostali zauważeni przez UB-owców i ci otworzyli ogień do wycofujących się.

walkę por. „Ciem nego”: Zginął śmiercią walecznych. Dwa tygodnie przed śmiercią został ciężko ranny w potyczce, kula karabinowa przeszyła mu szyję i wyszła ustami wybijając cztery przednie zęby. Miał przy sobie dziewięciu partyzantów i z nimi, będąc ranny, zakwaterował na kolonii wsi Czochanie-Góra. UB-owcy w sile 50-ciu ludzi przyjechali zupełnie

i upadł, koledzy chcieli go wynieść, lecz nie było to proste: olbrzymi mężczyzna obładowa­ ny bronią i amunicją. Będąc na wpół przytom­

przypadkowo i zaczęli przetrząsać wieś. „Ciemny” dał swoim rozkaz wycofania się z kolonii do lasu. W trakcie tego

„Ciemny” dostał serię z erkaemu w brzuch

ny rozkazał im jeszcze wycofywać się, a jego zostawić. Zdążył oddać swoją torbę oficerską pełną różnych meldunków i rozkazów. Jego podwładni wycofali się, ostrzeliwując, on pozos­ tał sam na placu boju. Gdy UB-owcy dopadli do niego, leżał w kałuży krwi i udawał, że nie żyje. Jeden z napastników chwycił leżący obok „Ciemnego” automat, drugi odpiął pas z rewol­ werem w kaburze, trzeci chciał zdjąć zegarek z ręki domniemanego nieboszczyka, kiedy ręka z zegarkiem sięgnęła błyskawicznie do kieszeni spodni. „Ciemny” miał tam drugi rewolwer, niemiecki mauzer, strzelił do sięgającego po zegarek, drugim strzałem ranił poważnie w brzuch ściągającego buty, trzecią kulę przez­ naczył dla siebie - strzelił sobie pod brodę i skonał. Obok leżał trup „zegarmistrza” z rozwaloną głową, dalej zwijał się w bólach amator butów. Tak zginął por. „Ciemny” ...

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Rok 1947. Żołnierze PAS Okręgu Białystok NZW z oddziałów por. „Ciemnego” i por. „Zbycha”.

208

NARODOWE

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

Rok 1947. Żołnierze PAS Okręgu Białystok NZW z oddziałów por. „Ciemnego” i por. „Zbycha”. Przed frontem oddziału meldunek składa por. „ Zbych ”, raport przyjmuje por „Ciemny”.

Rok. 1947. Żołnierze PAS Okręgu Białystok NZW. Siedzą od lewej: por Tadeusz Narkiewicz „Ciemny”, poległ w walce z UB 6 września 1947 r.; „Śmiały” (NN); ppor. Jan Skowroński „Cygan”; „Szczerba” (NN);por Henryk Jastrzębski „Zbych”, aresztowany przez UB 3 kwietnia 1948 r.,13 kwietnia 1948 r. popełnił samobójstwo w celi PUBP w Łomży. Ppor. „Cygan” w czasie okupacji niemieckiej walczył w szeregach NSZ. Na rozkaz organizacji wstąpił do PUBP w Wysokim Mazowieckim. Ukończył Centralną Szkołę MBP w Lublinie. Po je j ukończeniu został mianowany szefem PUBP w Wyrzysku (woj. bydgoskie). Zagrożony dekonspiracją i aresztowaniem, w połowie 1945 r. wrócił na teren Okręgu Białostockiego. Od sierpnia 1945 r. w szeregach NZW, początkowo w ochronie sztabu Komendy Okręgu Białystok NZW. Od listopada 1945 r. do lutego 1946 r. walczył w szeregach III Brygady NZW, dowodzonej przez kpt. Romualda Rajsa „Burego”. Po częściowej demobilizacji Brygady „Cygan” został mianowany szefem wydziału I (organizacyjnego) w Komendzie Powiatu Wysokie Mazowieckie NZW. W kwietniu 1947 r., korzys­ tając z amnestii, ujawnił się. Zagrożony aresztowaniem przez UB, powrócił do konspiracji. W lipcu 1947 r. został otoczony przez grupę operacyjną UB. Ranny, nie mając szans na ucieczkę, próbował popełnić samobójstwo (strzelił sobie w głowę, skutkiem postrzału był częściowy paraliż), został jednak odratowany i poddany śledztwu. Jego adiu­ tant (NN) ciężko ranny w nogę, podczas próby aresztowania popełnił samobójstwo. „Cygan” nie wytrzymał tortur i przekazał UB wszystkie znane m u informacje na temat podziemia. Dane te pozwoliły UB na przeprowadzenie wielkich obław i aresztowanie kilkuset członków NZW. W czasie jednej z tych obław - 6 września 1947 r. - zginął jeden z najbliższych przyjaciół „Cygana ”, por. Tadeusz Narkiewicz „Ciemny”. W maju 1948 r. „Cygan” został skazany na karę śmierci i zamordowany w więzieniu w Białymstoku. Nie figuruje w oficjalnych wykazach wykonanych kar śmierci. 209

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Rok 1947. Oddział PAS NZW Powiatu Łomża (Okręg Białystok) kpr. Henryka Gawkowskiego „Roli” (stoi piąty od prawej).

Kpr. Henryk Gawkowski „Rola”. Był on jedną z najbardziej tragicznych postaci podziemia antykomunistycznego na Białostocczyźnie. Niezwykle odważny, koleżeński i łubiany przez swoich żołnierzy. Dowodzony przez niego oddział odniósł wiele zwycięstw w walkach z grupami operacyjnymi UB i KBW, m. in. 15 lutego 1946 r. pod Uśnikiem (wspólnie z oddziałem por. Henryka Jastrzębskiego „Zbycha”). W sierpniu 1947 r. rodzice „R oli” zostali zamordowani przez funkcjonariusza UB we własnym domu, w czasie wieczornej modlitwy. Od tego czasu „R ola” likwidował PPR-owców, UB-eków i funkcjonariuszy administracji państwowej na własną rękę, bez wyroku organizacji, łamiąc rozkazy przełożonych. Takie postępowanie stało w oczywistej sprzeczności z zasadami działania NZW. Po śmierci rodziców „R ola” stał się ślepym mścicielem, przestał być żołnierzem. Aż do końca nie poniósł żadnej porażki w walkach z UB. Zginął z rąk swoich dawnych przyjaciół - został zlikwidowany 27 października 1947 r. przez żołnierzy NZW, na podstawie wyroku wydanego przez Komendanta Powiatu Łomża NZW, por. Henryka Jastrzębskiego „Zbycha”, za wyłamanie się spod rozkazów organizacji. 210

NARODOWE

Rok 1947. Oddział PAS NZW Okręgu Białystok kpr. Henryka Gawkowskiego „Roli”.

Żołnierze żandarmerii PAS NZW Okręgu Białystok, dowodzonej przez „W ydrę” (NN). Od 1947 r. patrol „Wydry” podlegał bezpośred­ nio Komendantowi Okręgu Białystok NZW, płk. Władysławowi Żwańskiemu „Błękitowi”, pełniąc funkcję ochrony sztabu Okręgu. „Wydra” zginął 16 września 1947 r. na skutek nieszczęśliwego wypadku z bronią, Dowództwo oddziału przejął po nim Jan Zybulski „Dumny”, który 21 marca 1948 r. został ciężko ranny w walce z grupą operacyjną UB i dostał się do niewoli. Zmarł na skutek odniesionych ran. 211

ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Prawdopodobnie rok 1948. Żołnierze PAS NZW Okręgu Białystok (szkoła podchorążych).

INARODOWE ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE

1945-1956

Ppor. Stanisław Grabowski „Wiarus”. Od 1944 r. żołnierz NSZ, od wiosny 1945 r. w szeregach NZW. Początkowo żołnierz oddziału PAS, dowodzonego przez „Stalowego” (NN). W lutym 1946 r. wraz ze swoim oddziałem „Wiarus” dołączył do III Brygady NZW, dowodzonej przez kpt. Romualda Rajsa „Burego”. Po częściowej demobilizacji Brygady, od połowy 1946 r. był dowódcą drużyny w batalionie NZW, dowodzonym przez Lucjana Grabowskiego „L ota”. Ujawnił się w czasie amnestii 1947 r. Wkrótce po ujawnieniu wrócił do konspiracji . Od kwietnia 1948 r. szef PAS w Powiecie Wysokie Mazowieckie NZW. Przeprowadził wiele udanych akcji bojowych, np. 29 września 1949 r. oddział „Wiarusa” całkowicie opanował miasteczko Jedwabne. Wielokrotnie - często w nieprawdopodobnych sytuacjach - wymykał się z obław, nierzadko w kobiecym przebraniu. Desperacja i styl, w jakim walczył, spowodowały, że ludność Białostocczyzny nadała mu pseudonim „Szalony Stasiek ”. 15 stycznia 1949 r. w walce z UB został rozbity jeden z patroli „Wiarusa ”, pod dowództwem Piotra Rzędziana „Szczupaka”. On sam popełnił samobójstwo, a trzej jego żołnierze dostali się do niewoli. Ppor. „Wiarus” zginął wraz z dwoma żołnierzami - „Humorem” (NN) i „Żbikiem ” M iejsce p o sto ju , La3-B6r. 2 4 ..X II.]?5 1

(NN) - 22 marca 1952 r. we wsi Babino koło Białegostoku, w walce z grupą operacyjną UB, która przez kilka miesięcy organizowała na niego zasadzki w tej okolicy. Dowództwo oddziału PAS po „Wiarusie” objął sierż. Kazimierz Wieczorkiewicz „O rdon”. Oddział został rozbity przez UB 23 listopada 1952 r. w Nieciecach, podczas walki zginął „Ordon” wraz z jednym członkiem oddziału (NN), zaś NN „Tukan” dostał się do niewoli. Trzej ostatni żołnierze „Wiarusa” zginęli 13 grudnia 1952 r. w Plebankach.

NARODOWE ZJEDNOCZENIE WOJSKOWE. Bracia Polaoy+H W iedzcie o tym, że karmimy tych łotrów , co wymordowali najlepeeszych naszych synów O jczyzny: w Katyniu, 17 kro od Smoleńska, w Archang ie ls k u , w Kałudze, na S y b e r ii i we w szystkich w ięzieniach R o s ji. I dzi£ te same warunki stw arzają i d la n a s. B raoia: Wróómy pamięcią do tych naszych kolegów, którzy za swój patriotyzm g n iją d z i s ia j • .K .W . D .,

w w ięzieniach

i U .B .P ., w kopalniach oraz w tajgach Sybiru. Wróómy pamięcią

do tych ,k tórzy za swoje przekonania antykomunistyczne do dzid dnia, t u ła ją s ię od 1 2 -s tu l a t y , bez n a le ż y te j o p iek i po całym g lo b ie ziem­ skim. Dzid kiedy ojozyzna nasza skuta w kajdanaoh ozerwonej n ie w o li, w ucisku i te rr o rz e , walczy bohatersko w kraju Armii N.Z.W , z narzuco­ nym Jarzmem kładąo w o fie r z e najlepszych synów patriotów , dzid d la nas ta 1 2 -ta ro ozn ica, Jest tyro b ard zie j d ro ższa. Każda krofijia krwi p rz e la ­ na w walce za wolnodó i sprawiedliwodó musi doprowadzić do c e lu . Praola Polaoy! Już ohwila nied łu ga . Musicie zdaó rachunek ze swych czynów, miejodte ioh Jak najw ięcej za sobą. Pomagajcie Armii podziemnej, która b i je s ię i krwawi s ió do o sta tn ieg o jśżołn irrza, z a wolnodó, ozuło. 1 niep od ległość Ojczyzny. Pomagajcie wszystkim dobrej w o li, a wtenczas s p e łn ic ie

obowiązek w obec Boga i Ojozyzny.

?4y choemy Boga!

Za zerwanie

kara dmleroi

Nadał Wiarus.

Ulotka autorstwa ppor. Stanisława Grabowskiego „Wiarusa” z 24 grudnia 1951 r., kolportowana przez żołnierzy NZW wśród mieszkańców Białostocczyzny. 213

Ppor. Stanisław Grabowski „Wiarus”, zdjęcie wykonane przez funkcjonariuszy UB 22 marca 1952 r., wkrótce po jego śmierci.

Początek lat 50-tych. Por. Kazimierz Krasowski „Głuszec”, szef PAS Powiatu Bielsk Podlaski NZW. 8 września 1953 r. we wsi Krynki-Jaśki dostał się do niewoli, w 1954 r. skazany na karę śmierci. Zamordowany 16 grudnia 1954 r. w Białymstoku.

-

Od prawej: szef PAS Powiatu Bielsk Podlaski, por. Kazimierz Krasowski „ Głuszec”

Pod koniec 1949 r. por. „Głuszec” połączył swe siły z oddziałem WiNpor. Czesława Pieleckiego „Jaskółki” (zginął 8 czerwca

i Janina Jankowska „Baśka”. Leży Arkadiusz Michalak „O rlik” (zginął w walce z UB 8 września 1953 r.). Oddziały PAS NZW tego Powiatu działały w latach 1945-1954. W 1947 r. (już po amnestii) pow­

1950 r. w walce z UB koło wsi Zaręby). Por „Głuszec” współpracował z oddziałem kpt. Kazimierza Kamieńskiego „Huzara”, ale gdy ten w 1950 r. nawiązał kontakty z rzekomy­ mi przedstawicielami WiN z Warszawy, „Głuszec” rozpoznał

stawały nowe, np. „M okrego” (NN) i „Jesiona” (NN). W nocy z 25 na 26 lutego 1949 r. we wsi Jamiolki został rozbity oddział Tadeusza Bogatki „Plona”,je g o dowódca (szef PAS Powiatu Wysokie Mazowieckie) został ciężko ranny, a Albin Rutkowski „Huragan” zginął.

prowokację UB i zerwał z nim łączność. Po rozbiciu siatki kon­ spiracyjnej kpt. „Huzara ” przez UB prowadził samodzielną działalność na terenie powiatu Bielsk Podlaski. Ostatni żołnierz jego oddziału zginął w walce z UB w sierpniu 1954 r.

Dowódcą oddziału po „Plonie” został Lucjan Szymborski „Miedziak”. Poległ on 29 września 1949 r. w walce z grupą operacyjną KBW koło wsi Pierzchały.

215

KONSPIRACYJNE WOJSKO POLSKIE (KWP)

W

śród licznych organizacji, utworzonych po rozwiązaniu Armii Krajowej, wyróżniało się Konspiracyjne Wojsko Polskie (KWP). Jego struktury działały w centralnej i za­ chodniej Polsce (kieleckie, łódzkie, śląskie i poznańskie). Twórcą,

przywódcą i głównym ideologiem KWP był kpt. Stanisław Sojczyński „Warszyc” , b. dowódca I batalionu 27 pp Armii Krajowej, działającego na terenie pow. Radomsko. Początkiem działalności KWP był rozkaz kpt. „Warszyca” do b. żołnierzy AK z 3 kwietnia 1945 r., w którym nakazywał: nawiązać zerwane chwilowo kontakty z podwładnymi, uaktual­ nić wykazy ludzi i ukrytej broni, uruchomić skrzynki kontaktowe. W sierpniu 1945 r. batalion, którym dowodził, został odtworzony w składzie trzech kompanii, ale już po zaledwie trzech miesią­ cach podlegało mu dziesięć konspiracyjnych kompanii KWP rozlokowanych w kilku powiatach. Komunistyczna amnestia z sierpnia 1945 r., która z założenia miała zlikwidować antykomunistyczne podziemie polityczne i wojskowe, umocniła wolę kpt. „Warszyca” dalszej walki z so­ wiecką okupacją. Z tego okresu pochodzi też „List otwarty do Pana Pułkownika Radosława” (czyli Jana Mazurkiewicza) z 12 września 1945 r., który został aresztowany przez UB 1 sierpnia 1945 r. i w kilku kolejnych wystąpieniach do b. pod­ komendnych nawoływał do zaprzestania konspiracji. M.in. w dniu 4 września wydał „Deklarację” o wyjściu żołnierzy AK z konspi­ racji, napisaną pod dyktando MBR a formalnie jedynie „zaak­ ceptowaną” przez ten resort, w której proponował m. in. „uzna­ nie” dotychczasowych stopni wojskowych i odznaczeń z okresu służby w AK. W odpowiedzi rozgoryczony kpt. „Warszyc” w swym „Liście otwartym” pisał: Czyn Pana jest najzwyklejszą zdradą (...). Bardzo żałujemy, że podstępne aresztowanie 16-tu czołowych działaczy AK i osądzenie ich w Moskwie wśród okoliczności wołających o pomstę do nieba niczego niektórych Panów majo­ rów, pułkowników i generałów A K nie nauczyły, że jedynym naturalnym odruchem u nich było nierycerskie poddanie się panice i rezygnacji. (...) „G óra” AK uważa spokój za swój obowiązek, gdy w sposób haniebny skapituluje wobec zaprzedańców i zdrajców, gdy sprze­ da nas za obietnice i frazesy, że za gołosłowność ustrzegnie naszego dorobku i stopni. (...) Dla „dołów” A K uznanie przez czerwonych naszych stopni za cenę rezygnacji z walki o cele zasadnicze - jest tylko jeszcze jednym paradoksem. Dziś, kiedy byle męt społeczny jest oficerem a im większy szuja, tym dość często wyższą otrzymuje rangę, najwyższym odznaczeniem jest przeświadczenie, że jest się czło­ wiekiem zasad i honoru, wiernym synem Ojczyzny. Prawdopodobnie kapitulancka postawa części wyższych do­ wódców AK wobec komunistów i zaprzestanie przez nich dalszej walki zbrojnej spowodowały, że kpt. „Warszyc” nie dążył do połączenia swej organizacji z innymi strukturami podziemia, uważając, że samodzielna działalność będzie bardziej efektywna. Sztab KWP ukształtował się następująco: 217

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Kpt. Stanisław Sojczyński „Warszyc”, „Świrski”, „Wazbiw” , „Awr” - dowódca i kierownik Walki z Bezprawiem, kasjer i kwatermistrz; Por. Jan Rogulka „Grot” - adiutant (do grudnia 1945 r., następnie Komendant Powiatu Piotrków Trybunalski); Por. Ksawery Błasiak „Albert” - I adiutant (od grudnia 1945 r.); Por. Henryk Glapiński „Klinga” - II adiutant (marzec 1946, następnie Komendant Powiatu Radomsko); Por. Czesław Kijak „Romaszewski” - II adiutant (kwiecień 1946); Pchr. Stanisław Zelanowski „Nałęcz” , „Wiktor” - p.o. szefa wywiadu (od stycznia 1946 r.); Ppor. cz. w. Maria Szczerblik „Mucha” - referat finansowy; Por. Feliks Kasza „ Szczerbiec” - referat łączności; Ks. Marian Frontczyk „Poraj” - kapelan. W ramach organizacji wydzielono w sierpniu 1945 r. pion walki bieżącej pod nazwą: Służba Samoobrony i Ochrony Społe­ czeństwa (SOS), zaś do walk z grupami operacyjnymi UB i MO organizowano doraźnie większe oddziały. Działania zbrojne prowadziły też oddziały specjalne, zwane Oddziałami Partyzan­ ckimi SOS. Bardzo sprawnie działał wywiad KWE Dzielił się on na dwa piony: polityczny (II K) i liniowy (II L). Do pionu poli­ tycznego werbowano również funkcjonariuszy MO i UB.

Kpt. Stanisław Sojczyński „Warszyc”, przedwojenny nauczyciel. Od października 1939 r. w konspiracji. Od 1942 r. zastępca Komendanta Obwodu i szef Kedywu w Obwodzie Radomsko AK. Przeprowadził wiele udanych akcji przeciwko Niemcom. M. in. w nocy z 7 na 8 sierpnia 1943 r. dowodził akcja rozbicia więzienia w Radomsku. Odznaczony Virtuti Militari V kl. Twórca i dowódca Konspiracyjnego Wojska

Struktura terytorialna KWP obejmowała dwa Okręgi: łódzki

Polskiego. Aresztowany przez UB 27 czerwca

(który podlegał bezpośrednio kpt. „Warszycowi” ), składający się

1946 r. Sądzony w procesie dowództwa KWP w Łodzi w dniach 9-16 grudnia 1946 r.

z dziesięciu Komend Powiatowych: Radomsko, Piotrków Trybu­ nalski, Wieluń, Częstochowa, Sieradz, Łask, Zawiercie, Włosz­ czowa, Łódź i Konin-Koło oraz śląski (pod komendą mjr. Gerarda Szczurka „Erga” ), w którego skład wchodziło osiem Komend Powiatowych: Bytom, Cieszyn, Gliwice, Katowice-miasto, Katowice-powiat, Koźle, Pszczyna i Rybnik. Organizacja ta w latach 1945-1946 liczyła ok. 3500 ludzi. Do najbardziej znanych oddziałów zbrojnych KWP z tego okresu należały: OP SOS „Warszawa” (na terenie pow. częstochowskiego i radom­ szczańskiego), OP SOS „Oświęcim” (na terenie pow. wieluń­ skiego i kluczborskiego) oraz bataliony SOS na terenie Śląska: „Wędrowiec” i „Błyskawica” . W ramach organizacji wydawano pismo powielaczowe „W świetle prawdy”, ponadto ukazało się około 30 odezw i ulotek okolicznościowych, w większości autorstwa samego „Warszyca” . Już w rozkazie z 16 sierpnia 1945 r. kpt. „Warszyc” określił zadania szczegółowe dla pionu zbrojnego KWE Były nimi: samoobrona, ochrona społeczeństwa przed grabieżą i gwałtami Armii Czerwonej i jej kolaborantów, zwalczanie najbardziej szkodliwych elementów w administracji, bezpiece i wojsku oraz likwidacja bandytyzmu, uciążliwego dla lokalnej ludności. Ponadto na pionie zbrojnym ciążył obowiązek przeprowadzania akcji rekwizycyjnych, które miały dostarczać środków finanso218

Skazany na karę śmierci. Zamordowany 19 lutego 1947 r. w Łodzi.

KONSPIRACYJNE WOJSKO

POLSKIE

(KWP)

wych na potrzeby organizacji. Do walki z bezprawiem powołano również w ramach KWP aparat sądowniczy, do którego zadań należało sporządzanie formalnych aktów oskarżenia przeciwko jednostkom najbardziej szkodliwym dla polskiego społeczeństwa. Pierwszy wyrok wykonano na Cukiermanie, szefie sekcji śledczej PUBP w Radomsku. Nasilające się represje komunistyczne zmusiły KWP do inten­ syfikacji walki. Rozkazem z 28 marca 1946 r. kpt. „Warszyc” nakazał rozbijanie więzień i Urzędów Bezpieczeństwa, organi­ zowanie zasadzek na grupy pacyfikacyjne UB i KBW, a także rozpędzanie wieców, urządzanych przez PPR. Wkrótce też zezwolił na likwidacje funkcjonariuszy UB bez uprzednio wydanego wyroku. W nocy z 19 na 20 kwietnia 1946 r. oddziały KWP pod dowództwem por. Jana Rogulki „Grota” opanowały Radomsko. Efektem tej akcji było rozbicie więzienia i uwolnienie 57 aresz­ towanych. Grupa pościgowa KBW zaatakowała wycofujący się oddział por. Henryka Glapińskiego „Klingi” i mimo ogromnej Por. Ksawery Błasiak „Albert” (zdjęcie przedwojenne). Od grudnia 1945 r. I adiutant kpt. „Warszyca”; do marca 1946 r. Komendant Powiatu Radomsko KWP Aresztowany przez UB 29 czerwca 1946 r. Sądzony w procesie dowództwa KWP w Łodzi w dniach 9-16 grudnia 1946 r. Skazany na karę śmierci. Zamordowany 19 lutego 1947 r. w Łodzi.

przewagi została rozbita w walce i zmuszona do kapitulacji. Następnego dnia ten sam oddział KWP pokonał w Żytnie kom­ panię KBW (część żołnierzy tej formacji przeszła na stronę niepodległościowców). W czerwcu 1946 r. sztab KWP został jednak rozbity przez aresztowania UB. Sam „Warszyc” na skutek zdrady jednego z podkomendnych wpadł w ręce komunistów 28 czerwca. Rozbite zostały także śląskie struktury KWP Odbudowy organizacji podjął się ocalały z fali aresztowań por. Jerzy Jasiński „Janusz” , od sierpnia 1946 r. dowódca II Komendy KWP Funkcję jego zastępcy i szefa SOS pełnił sierż. Wiesław Janusiak „Prawdzie” . Szefem wywiadu i adiutantem dowódcy został Roman Alama „Irys” a referentem gospodarczym (kwatermistrzem) był Henryk Brzóska „Niutek” . Druga Komenda KWP nie zdołała już odtworzyć organizacji 0 takim jak poprzednio zasięgu. Największe wpływy miała na terenie Częstochowy, Radomska i Piotrkowa Trybunalskiego. Niektóre z tych struktur terenowych, nie objętych aresztowa­ niami, nie zdołały nawiązać kontaktu z centralą, działając samodzielnie. Nocą z 31 grudnia 1946 r. na 1 stycznia 1947 r. część sztabu KWP została aresztowana przez UB. Por. Jerzy Jasiński „Praw­ dzie”, który wówczas przebywał poza Częstochową, ujawnił się w marcu 1947 r. podczas amnestii. Wraz z nim wyszło z podzie­ mia kilkuset żołnierzy KWP Inni pozostali jednak w konspiracji 1 w dalszym ciągu toczyli walkę z komunizmem. Na ich czele stanął sierż. Jan Małolepszy „Murat” , któremu podlegało jeszcze kilka grup zbrojnych w terenie. Został on aresztowany 9 listo­ pada 1948 r. i skazany na karę śmierci. Nie dożył jednak wyko­ nania kary - zamordowano go w więzieniu w Łodzi. Nie był to jeszcze kres istnienia organizacji - poszczególne oddziały i grupy

*

zbrojne dotrwały do 1954 roku.

___ i _____ 219

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Egz .Kr.

2 -a O 2 o z o / Wykonania kary snierci.

f

/ o a z , &-'■■■--J..A-rfs?.. . 1 0 4 7

"

o

h

e

.JŻsięrtJs:....u r.

c

f c ; ............................. san.

\ i.

?£?-.

skazanego,T7yrokiez tTojskor.cro Sadu ?_ejonowego n f e z i w s p .r r A d iP . W

istot:

in.d.Źjlż’ .

..c e r t .

^d d 1

..

d i /jd. /} V*-.

sia d z h f p h r . .

............. u d ziel iX sżazaueau.

pociech y r e l i g i j n e j .

.

.

Prokurator^ T t\ J d K p r f. ta

r .

. . . . ...v. obecności kpreiidan-

aresztu ” .~.S.P.w X - i z i . z i \ T ^ A -.

.

sprawdzi/ tosssrosc skrzaregc,odczyta/ wyrok,a nasiejcie zarzą­ d z i/ wykonanie go. Eowoios platoi.u

grok u cy jn ego^ /s

Stanisław Żelanowski „ Wiktor” ,

t y ..

...

.s tw ie r d z i/ z~o.\ skaza-iepp

szef wywiadu w I Komendzie KWP Sądzony w procesie dowództwa I Komendy KWP

o g o d z in ie . .

f i .......... ■odpisy: “ rokurato:r

w Łodzi, w dniach 9-16 grudnia 1946 r. Skazany na karę śmierci. Zamordowany 19 lutego 1947 r. w Łodzi.

...........

d ek arz.

"-AyA-.- /'•-'•w—' ••

zt ares s t u .. .

rr

Wykonano * 2-ch Egzemplarzach. Egz.N rąlą WjSJReJ.ie Łodzi Egz .NrzZtdo- a k t.

Protokół wykonania kary śmierci na kpt. Stanisławie Sojczyńskim „Warszycu” z 19 lutego 1947 r. Tego dnia zamordowano jeszcze pięciu żołnierzy KWP, skazanych na karę śmierci w procesie dowództwa tej organizacji: por. Ksawerego Błasiaka „Alberta”, pchr. Stanisława Zdanowskiego „Wiktora” - szefa wywiadu KWP, por. Henryka Glapińskiego „K lingę” - dowódcę oddziału partyzanckiego KWP, sierż. Mariana Knopa „Własowa” - dowódcę oddziału KWP operującego na terenie miasta Radomsko, Sierż. Marian Knop „Wlasow”, dowódca

Alberta Ciesielskiego „Montwiłła ”

oddziału KWP operującego na terenie miasta Radomsko. Sądzony w procesie dowództwa 1 Komendy KWP w Łodzi w dniach 9-16 grudnia

- zastępcę dowódcy kompanii „D łuta” KWP, operującej na terenie powiatów : Radomsko, Pławno, Gidle, Żytno.

1946 r. Skazany na karę śmierci. Zamordowany 19 lutego 1947 r. w Łodzi.

220

KONSPIRACYJNE WOJSKO POLSKIE

(KWP)

Plan gmachu PUBP w Radomsku, sporządzony na przełomie marca i kwietnia przez pracownika tegoż urzędu, informatora KWP Burnata „Rybę”. W nocy z 19 na 20 kwietnia 1946 r. skoncentrowane oddziały KWP w sile ok. 170 żołnierzy pod dowództwem Jana Rogulki „G rota” opanowały Radomsko. Celem akcji było uwolnienie więźniów przetrzymywanych w budynku PUBP oraz w budynku miejscowego więzienia, a także likwidacja członków PPR, na któiych dowództwo KWP wydało wyroki śmierci. Akcja udała się tylko częściowo. Oddział ppor. Władysława Kuśmierczyka „Longinusa” rozbił więzienie, uwalniając 57 aresztowanych. Żołnierzom z oddziału por. Henryka Glapińskiego „K lingi” nie udało się opanować gmachu PUBP Nie zdołano również odnaleźć wszystkich przeznaczonych do likwidacji PPR-owców. Dowodzący akcją por. „G rot” po ok. 2 godzinach od momentu opanowania miasta wydał rozkaz odwrotu. Opanowanie Radomska przez KWP odbiło się szerokim echem w kraju. Jednocześnie spowodowało ogromną mobilizację komunistycznego aparatu terroru w walce z organizacją kpt. „Warszyca”. W ciągu kilku miesięcy UB aresztowało widu żołnierzy KWP, w tym w czerwcu 1946 r. samego „Warszyca”.

221

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

DO PANA PUŁKOWNIKA RADOSŁAWA KOMENDANTA OBSZARU CENTRALNEGO ARMII KRAJOWEJ W WARSZAWIE Po dokładnym zanalizowaniu treści deklaracji Pana z dnia 8.IX. 1945 r. o wyjściu z konspiracji AK, dochodzi się do tragicznego wniosku: powtórzył się wrzesień 1939 r., a wodzowie znów uciekli lub zdradzili. Okazuje się, że pewien procent wyższych oficerów AK jest faktycznie, jak nam to czerwoni zarzucają, zdeprawowanymi sanatorami, którzy ponad wszystko przedkładają żłób. Za co i w jakiej sytuacji usiłuje nas Pan, Panie Pułkowniku sprzedawać? Nawet nie poczuwa się Pan do elementarnej wdzięcz­ ności w stosunku do podwładnych. Wszak to, że czerwoni chcą z Panem pertraktować, że zrezygnowali z wytwarzania „linii podziału” między „górą” a „dołami” AK nie jest zasługą Pana, ani też żadnego z generałów czy pułkowników AK, tylko osiągnięciem dowódców nie zrezygnowali z walki o słuszne postulaty Narodu

Por. Jan Rogulka „Grot”. Od grudnia 1945 r. do momentu aresztowania Komendant Powiatu

Polskiego, a którym chce Pan podstępnie odebrać broń.

Piotrków Trybunalski KWP.

tych tysięcy szarych bojowników, którzy wbrew blamażowi wyższych

Czyn Pana jest najzwyklejszą zdradą, trudno bowiem przypusz­ czać aby Pan nie umiał myśleć, nie orientował się w wewnętrznej sytuacji Polski i AK, nie zdawał sobie sprawy z zadań, jakie się nam

W nocy z 19 na 20 kwietnia 1946 r. dowodził siłami KWP w akcji na więzienie i PUBP w Radomsku. Aresztowany przez UB 21 kwiet­

o rozumnym kierownictwie, o dobru Państwa, o pracy dla Sprawied­

nia 1946 r. 7 maja 1946 r. w trybie doraźnym został skazany na karę śmierci, zamordowany

liwej i Demokratycznej Polski - i jednocześnie przekreśla się Pan

prawdopodobnie 14 maja 1946 r.

same w jaskrawy sposób narzucają. Mówi Pan w deklaracji o Honorze,

swym czynem dla tych wzniosłych ideałów. Bardzo żałujemy, że podstępne aresztowanie 16-tu czołowych działaczy AK i osądzenie ich w M oskwę wśród okoliczności wołających o pomstę do nieba niczego niektórych Panów majorów, pułkowników i generałów AK nie nauczyły, że jedynym naturalnym odruchem u nich było nierycerskie poddanie siępanice i rezygnacji. Wówczas, gdy wpływy Stalina na rządzącą klikę w Polsce równają się okupacji, gdy w administracji państwowej jest wielka ilość osób, posiadających obywatelstwo rosyjskie lub zaprzedanych ZSSR, gdy na terenach tzw Polski stoją gęsto załogi Armii Czerwonej, a żoł­ nierze jej grabią i gwałcą, gdy w wojsku polskim na różnych stanowiskach są oficerowie sowieccy lub rażąco w nieproporcjonalnej ilości Żydzi, gdy stronnictwom politycznym chcą narzucić swe kierownictwo pepeerowcy, gdy brak wolności słowa wyklucza mówie­ nie prawdy i nawet najbardziej obiektywną krytykę reżimu, gdy Żydów traktuje się jako obywateli pierwszej klasy, a nawet lojalnych (co nie jest równoznaczne ze zdrajcami) członków AK dopuszcza się jedynie do stanowisk podrzędnych i dość często traktuje się ich gorzej, niż Volksdeutschów, gdy służba bezpieczeństwa działa jak NKWD, gdy stosowaną przez czerwonych metodą rządzenia jest system policyjny, jest terror, gdy po więzieniach i obozach karnych siedzi tylu najlep­ szych synów Polski, gdy nie ma dziedziny, gdzie by czerwoni nie dopuszczali się najpospolitszych draństw - „góra” AK nie widzi potrzeby prowadzenia walki konspiracyjnej, nie potrafi sprecyzować aktualnych zadań i dostosować do sytuacji taktyki działania - jest tylko pełna nadziei, że zrobią to za nią „mocarstwa urządzające świat powojenny” . „G óra” AK uważa spokój za swój obowiązek, gdy

222

Ryszard Nurkowski, żołnierz KWP. Uczestnik akcji na Radomsko. 7 maja 1946 r. w trybie doraźnym. został skazany na karę śmierci, zamordowany prawdopodobnie 14 maja 1946 r.

KONSPIRACYJNE WOJSKO

POLSKIE

(KWP)

w sposób haniebny skapituluje wobec zaprzedańców i zdrajców, gdy sprzeda nas za obietnice i frazesy, że za gołosiowność ustrzegnie naszego dorobku i stopni. Prawdopodobnie „doły” , które jak Polska długa i szeroka organizują się do walki same, popełniają bez przerwy jeden zasadniczy błąd - zapominają, że aby sprawiedliwości stało się zadość - należy nie tylko likwidować czerwonych zaprzedawców i prześladowców, ale również z tą samą konsekwentnością zdradziec­ kich panów pułkowników i generałów. Dla „dołów” AK uznanie przez czerwonych naszych stopni za cenę rezygnacji z walki o cele zasadnicze - jest tylko jeszcze jednym para­ doksem. Dziś, kiedy byle męt społeczny jest oficerem, a im większy szuja, tym dość często wyższą otrzymuje rangę, najwyższym odznaczeniem jest przeświadczenie, że jest się człowiekiem zasad i honoru, wiernym synem Ojczyzny. Niechaj wyżsi dowódcy nie próbują również potępiać tych, którzy prowadząc walkę - siłą konieczności muszą na drodze rekwizycji stwarzać dla niej podstawy materialne (i przy tym robią to w ten sposób, że rekwizycje są pewnego rodzaju wymiarem sprawiedliwości i wyrównaniem krzywd w dzisiejszych anormalnych stosunkach

Leopold Słomczyński, żołnierz KWP.

uprzywilejowania na modłę hitlerowską zwolenników czerwonego

Uczestnik akcji na Radomsko. 7 maja 1946 r. w trybie doraźnym został skazany na karę

reżimu). Niechaj raczej usprawiedliwią się, co zrobili z wielkimi

śmierci, zamordowany prawdopodobnie 14 maja 1946 r.

lub wkupywać się nimi w łaski czerwonych - nie należało ich zużyć

rezerwami dolarów. Czy zamiast je bezprawnie przywłaszczać sobie na to prowadzenie walki i na pomoc dla tych, którzy zmuszeni ukrywać się znaleźli się często w sytuacji bez wyjścia. Dając wyraz poglądowi na czynione rekwizycje, walczące „doły” AK stwierdzają równocześnie, że są bezwzględnymi przeciwnikami band rabunkowych i podkreślają swe stanowisko wykrywaniem i likwidowaniem ich. Złożenie broni przez oddziały AK czerwonym władzom miałoby inny skutek niż to przewiduje Pan pułkownik: pozbawiłoby środków walki i obrony tysiące bojowników Idei (gdyby byli tak niedojrzali, że wykonaliby nierzeczowy rozkaz), natomiast elementy bandyckie broń, mimo nakazów i zakazów i pogróżek, z całą pewnością zawsze zatrzymają (wszak jest dużo broni nie zgłoszonej władzom konspiracyjnym i broni w posiadaniu osobników, na których one nie mają służbowego wpływu). Nie trzeba udowadniać, że w obecnych warunkach rażącej niesprawiedliwości trzymanie przez nas ludzi w garści i przez nas zwalczanie bandytyzmu, da bez­ względnie lepsze rezultaty. Podobnie argumentem bez znaczenia jest zapowiedź, że po termi­ nie 21 września br. kto nie zgłosi się do rejestracji, odpowiadać będzie zgodnie z obowiązującym ustawodawstwem karnym. Przed terminem było jeszcze gorzej, bo wielu, bardzo wielu oficerów i szeregowych AK odpowiadało z wykraczaniem przez czynniki karzące poza ramy obowiązującego świat cywilizowany ustawodawstwa. Zapowiada się kary. Przecież kary były i są stosowane przez czerwonych z całą per­ fidią. Cóż się tu może zmienić!? Chyba to, że nasza obrona pocznie działać bardziej zorganizowanie i skutecznie. Za nieludzkie katowanie i karanie śmiercią bojowników o Niezależność Polski będziemy czerwonych nieludzko strzelać; jeżeli poważą się wyniszczyć nasze rodziny - my też potrafimy odnaleźć ich rodziny, potrafimy palić

Karol Wieloch, żołnierz KWP Uczestnik akcji

i likwidować przeciwników w

sposób bezpardonowy. Niemcy

na Radomsko. 7 maja 1946 r. w trybie

za jednego rozstrzeliwali 10-ciu, 50-ciu lub 100-tu i nie złamali nas,

doraźnym został skazany na karę śmierci, zamordowany prawdopodobnie 14 maja 1946 r.

więc i nie złamią nas czerwoni. Jeżeli zdrajcy nie mają skrupułów, to my walcząc o sprawy słuszne - nie będziemy ich mieli tym bardziej.

223

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Wskaźnikiem naszego postępowania jest nie to, co władze ofic­ jalne głoszą, a co czynią. Nie mogą zasłaniać się prawem, skoro działalność ich jest jednym wielkim bezprawiem. Należy także pamiętać o tym, że stosunek nasz do czerwonych władz ma uzasad­ nienie nie tylko ideologiczne, ale i formalne: władze te z takich czy innych względów zostały aprobowane przez zagranicę, ale nie zostały uznane przez Naród. Jeżeli więc Pan pułkownik żył myślą wkupienia się przez złożenie broni, to czy nie właściwiej, nie bardziej honorowo było poczekać, aż odbędą się wyboiy i władze w swe ręce weźmie Rząd z woli Narodu!? Pan jednak wolał, nie wiado­ mo po co i dlaczego, schylić czoło przed uzurpatorami, niż Rządem legalnym. . Praktyczne znaczenie Pana deklaracji jest ujemne: - sugeruje ona światu, że rezygnujemy z walki; - stwarza pozory, jakoby czerwone władze faktycznie zaczęły przejawiać w stosunku do nas dużo dobrej woli; - oddziała w sposób niepożądany na Polaków, pozostających za granicą;

Czesław Turlejski, żołnierz KWP. Uczestnik

- stwarza sprzyjającą atmosferę przedwyborczą dla czerwonych

akcji na Radomsko. 7 maja 1946 r. w trybie doraźnym został skazany na karę śmierci, zamordowany prawdopodobnie 14 maja 1946 r.

demagogów; - słowem wzmacnia pozycję czerwonego reżimu tak w oczach świata, jak i kraju. Aby faktycznie zapewnić warunki dla prowadzenia walki o Sprawiedliwą i Suwerenną, Demokratyczną Polskę, należy stawiać żądania konkretne i prowadzące do określonego celu, postaram się je w przybliżeniu sprecyzować: 1. Zwolnienie z administracji państwowej wojska oraz organów bezpieczeństwa obywateli niepolskich i przyjęcie na ich miejsce oficerów, podoficerów i szeregowców AK. Przyjęcie naszych ludzi na miejsce funkcjonariuszy, których wskażemy jako osobników o złej opinii z czasów okupacji niemieckiej. Poza tym przysługujące nam prawo uzyskiwania posad i zatrudnień oraz traktowanie nas - tak samo jak żołnierzy AL. 2. Wypuszczenie na wolność aresztowanych wg list złożonych przez władze AK. 3. Załatwienie sprawy awansów oficerów, podoficerów i szeregowców AK jak następuje: a) tych, którzy brali czynny udział w walce (partyzantka, dywersja, powstanie warszawskie, oddziały zmobilizowane w związku z powstaniem) - awansować automatycznie o dwa stopnie. b) członków sztabów terytorialnych (K.G. - Komendy Obwodów) i członków czynnych w terenie (Inspektoraty, Podobwody, d-cy oddziałów terenowych do sekcyjnego włącznie,

Benedykt Ratajski, żołnierz KWP. Uczestnik

gońcy itp.) - awansować o jeden stopień.

akcji na Radomsko. 7 maja 1946 r. w trybie doraźnym został skazany na karę śmierci,

Ponadto i niezależnie do awansów automatycznych, awanse i odznaczenia wysuniętych przez d-twa AK, jako specjalnie wyróż­ niających się zasługami. Takiego podejścia wymagają względy taktyczne (im wyższy stopień, tym wyższe kompetencje) i zasada sprawiedliwości (kadry AL

składają

się

z

oficerów

i

podoficerów

awansowanych

o 5-9 stopni, np. z kaprala na pułkownika, względnie osobników,

224

zamordowany prawdopodobnie 14 maja 1946 r.

KONSPIRACYJNE WOJSKO POLSKIE

(KWP)

którzy w ogóle nic wspólnego z partyzantką i wojskiem nie mieli, a są dzisiaj oficerami). 1. Wolność prawdy

słowa, o AK

zagwarantowanie możności (artykuły

w prasie,

mówienia

broszury

itp.) o

osiągnięciach AK w walce z Niemcami. 2. Swoboda czynnego udziału w niezależnych stronnictwach politycznych. 3. Wypłacenie członkom AK, byłym więźniom politycznym, obozu w Oświęcimiu i innych, podobnie jak Żydom, zasiłków pieniężnych, umożliwiających stworzenie warunków bytu, oraz przyznanie i załatwienie w terminie możliwie krótkim odszkodowań, w granicach poniesionych przez więźniów strat materialnych. Zwrot. Żydom tylko majątku, który był ich imienną włas­ nością, traktowanie ich nie lepiej, niż byłych więźniów polity­ cznych Polaków. Nie można dla spraw mało ważnych i nieistotnych poświęcać celów podstawowych. Decydując się na jakiś krok, trzeba mieć

Józef Kopczyński, żołnierz KWP. Uczestnik akcji na Radomsko. 7 maja 1946 r. w trybie

wyczucie tych celów oraz świadomość swej siły i wartości.

doraźnym został skazany na karę śmierci, zamordowany prawdopodobnie 14 maja

uzbrojonych, ich poważny dorobek bojowy, ich gotowość do dal­

1946 r.

wość, musi zdobyć się jeżeli nie na więcej, to przynajmniej na tyle

Człowiek mający w swej dyspozycji dziesiątki tysięcy żołnierzy szej walki o Niezależność Polski, o lad społeczny i sprawiedli­ odwagi cywilnej, co przywódca prawomyślnej partii. A poza tym niech Pan, Panie Pułkowniku, wybije sobie z głowy i niech Pan wytłumaczy czerwonym uzurpatorom, że będziecie nas kiedykolwiek wprowadzali w prawa obywatelskie przez amnestię i łaskawe przebaczanie nam. W imieniu uzbro­ jonych tysięcy zwracam wam uwagę, że podejście wasze do zagad­ nienia jest katastrofalnym pomieszaniem pojęć. Za krew prze­ laną dla Ojczyzny, za odniesione rany, za ofiary z żyć naszych, za cierpienie i poniewierkę dla Polski - wy widzicie jedyną drogę dla nas odzyskania praw człowieczych i obywatelskich przez uznanie i rozgrzeszenie nas. A my wam oświadczamy, że z nami możecie tylko pertraktować, jako z reprezentacją większości Społe­ czeństwa Polskiego, reprezentacją, której cele są nieskazitelne i słuszne, że wolno do niej odnosić się jedynie z respektem i szukać form do realizacji jej postulatów.

W imieniu Oficerów, Podoficerów i Szeregowców, wiernych ideologu AK I-I WAZBIW, kpt. Dnia 12 września 1945 roku Ryszard Chmielewski, żołnierz KWP. Uczestnik akcji na Radomsko. 7 maja 1946 r. w trybie doraźnym został skazany na karę śmierci, zamordowany prawdopodobnie 14 maja 1946 r.

225

Józef Kon iarski, żołnierz KWP. Uczestnik

Por. Henryk Glapiński „Klinga”, w czasie okupacji niemieckiej żołnierz AK. Więzień obozu

akcji w Radomsku. 1 maja 1946 r. w trybie doraźnym został skazany na karę śmierci, zamordowany prawdopodobnie 14 maja 1946 r. Tego dnia na karę śmierci skazanych

koncentracyjnego w Gross Rosen. Od marca do kwietnia 1946 r. Komendant Powiatu Radomsko

zostało jeszcze 3 (w sumie 12) żołnierzy KWP, uczestniczących w akcji na Radomsko:

KWP. Dowódca oddziału partyzanckiego KWP pod nazwą SOS „Warszawa”, działającego na terenie powiatu radomskiego i częstochowskiego.

Stanisław Wersal, Tadeusz Schabowski i Piotr Proszowski. Wszyscy wyżej wymienieni zostali

Odniósł wiele zwycięstw w walkach z grupami ope­ racyjnymi UB-KBW. W czasie odwrotu z Radomska

zamordowani prawdopodobnie 14 maja 1946 r. Wyrok ten jest jednym z wielu przykładów

(w Radomsku oddział „K lingi” szturmował budynek PUBP. Partyzantom nie udało się

zabójstwa sądowego. Zapadł po krótkotrwałej

opanować gmachu. Dowodzący akcją por. „G rot”

rozprawie, z rażącym naruszeniem zasad postępowania karnego, a w szczególności prawa

nie zdecydował się na wsparcie oddziału „Klingi” w ataku na PUBP i wydał rozkaz odwrotu z miasta) oddział „K lingi” wziął do niewoli 9 żołnierzy Armii

do obrony. Egzekucja żołnierzy KWP miała cechy mordu połączonego z okrutnym

Czerwonej. Sowieci zostali rozstrzelani 20 kwietnia 1946 r. w kompleksie leśnym Graby. Wcześniej, w godzinach popołudniowych, oddział „Klingi ” stoczył zwycięską bitwę z ok. 200-osobową grupą

okaleczaniem ciał: łamaniem nóg i żeber, wydłubywaniem oczu, wbijaniem gwoździ w głowę, wycięciem języków - tak wynika

operacyjną KBW. Ok. 40-osobowy oddział „Klingi”

z uzasadnienia postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Piotrkowie Trybunalskim, stwierdzającego nieważność wyroku

rozbił ją całkowicie. Grupa pościgowa straciła kilkunastu zabitych, reszta - ponad 100 żołnierzy

z 7 maja 1946 r.

- poddała się. Dzień później, 21 kwietnia 1946 r., w miejscowości Żytno „Klinga” zmusił do poddania się kompanię KBW. Dopiero 22 kwietnia 1946 r. pod naporem nieustannego pościgu oddział „K lingi” uległ rozproszeniu. Na czele kilkunasto­ osobowego oddziału „Klinga” walczył do września 1946 r. Został aresztowany przez UB 14 września 1946 r. w wyniku ubeckiej prowokacji. Sądzony w procesie dowództwa KWP Skazany na karę śmierci 17 grudnia 1946 r. Zamordowany 19 lutego 1947 r. w Łodzi.

226

Zbigniew Kutermacha „Czarny”, „Arn”,

Sieri. Władysław Bobrowski „Wiktor”,

Komendant Powiatu Gliwice KWE Aresztowany przez UB w maju 1946 r został skazany na karę śmierci. Zamordowany 7 stycznia 1947 r.

Komendant Powiatu Sieradz KWP. Aresztowany przez UB w czerwcu 1946 r. Sądzony w procesie dowództwa KWP Skazany na karę śmierci 17 grudnia 1946 r.

w Katowicach.

Ułaskawiony w wyniku amnestii. Więziony do 1954 r.

Meldunek ppor. Wiesława Janusiaka „Konrada”, „Noka”, dowódcy kompanii KWP „Grabie” (pow. Piotrków Trybunalski) do Dowództwa „M anewru” (kryptonim dowództwa KWP) z listopada 1945 r. o wykonaniu wyroku śmierci oraz karze batów na członkach PPR.

W

Ar.

i

'2<’weV/łAro/

B y.

U :

^

y r v « / v *tu c*x ;

fm i

7 ? * * * f -~ y

iyWojfc- (J;

l*f <

£ u w .A
yĄ •<. S f t*****. 5

M

« ¿ W ;

¿3,

NUĄ *

/YO ^

-

- -

-, ,

U

ł 73~fCc^'cvŁ-^c'p A * ^ ^

fr ?

227

"

-

Rok 1946. G abriel Fejchno „O g ie ń ”, „B u ry ” . Dowódca III Plutonu w 2 Kompanii działającej

Tadeusz N owak „D ą b e k ” , żołnierz KWP z batalionu „Klimczok”. Aresztowany przez UB

na terenie Powiatu Koło KWP Aresztowany przez UB

2 listopada 1948 r., został skazany na karę śmierci.

w kwietniu 1946 r. Skazany na karę śmierci.

Zamordowany 20 grudnia 1948 r. we Wrocławiu.

Zamordowany 9 maja 1946 r. w Koninie.

Rok 1946. Oddział Stanisława Panka „Rudego”. „Rudy” zginął w walce z UB w Wojcinie (pow. Sieradz) 10 sierpnia 1946 r.

KONSPIRACYJNE WOJSKO POLSKIE

(KWP)

Ulotka Komendy Powiatu Łask KWP z sierpnia 1946 r. autorstwa szefa wywiadu Kazimierza Nowickiego „Korczaka".

RODACY

i

6il.uo krytyoanjch chwil ja k ich . piytechodai aasze wojsko kona jii'.'C yjn o, n a lo l trwaiay na posterunku, coraz s i l ­ n i e j s i i sjednoozani. OJ Wa3 b racia rodacy , oczekujemy pomocy, wapolne^c zrozu-aienia , musimy znieść te r o r czerwonych napastni­ ków, byc wierni prawdziwemu jednemu Rządowi Londyńskiemu.

Precz z N.K.W.D. i Sezpieczenstwem. 3zyku..emy aie do wolnych w/borow. W a lk a

W imieniu

Rzeczypospolitej Polskiej

z

B e z p r a w ie m .

Obwieszczenie ze stycznia 1947 r. o skazaniu żołnierzy KWP. Na karę śmierci skazani zostali: Adam Łebek „Mały", żołnierz KWP z oddziału partyzanckiego działającego

Wytnklen Wojtkonego Sadu Selenowego » Kitlcacfc - Wydziel i3!a Snraw Doraźnych - er sesji wy|szdowe| » Cudiehewle, a dnia 15 stjcinb 19« r. ZOSTALI SKAZAMI: zi rrzynileżnoić do nlelejalnej organizacji „K«nsplrat)|ne Wojsko Polski«" (I. S.P.), prceckowywaili bro»' «ckeaąwsel« mpaddw rabaahewi^. mndentw na lunke|inirluszaeli 9. S„ Milicji Obywatelskie! I innycd ssofeach

n a Karę śmierci LEBEÏ ADAM, cyn Antoniego I Ew), ar, 7. II. I9ZS i„ zim. *c wsi Knieja piw. Kę [ławice, pos. tzęctoebewi. KĘDZIORA JÓZEF, s. Ignacego I Bczalil, w. 4. II. ISI7 zon. « Ilobockg, pon, Częstochowo. CIURA jlHRI, s. Stelom I lózely, ot. $. W. 1922 r, zia. we wsi Itaskolasr Zot- Papki, pow. Częstochowa. SK1ERCZIÉSKI IÓZEF, s. ludwika I Ality, ot, 7. II. 1925 z„ zan, we wsi Poszczow [«. Wyplowlco, pow. Czystoekowi. MtCPBK MIECZTSUW, s. lana I Franciszki, or. II. VI, 1929 r„ zon. we wsi Puszczeń pa. Węglowi«, pow. Częslichna. DEPTA IAI, s, Aolonleco 1 Bariami, w. 2. III. 1915 r, zan. wo wsi Borowe tras. Weilowie«, pew. Częstochowa. KOZIŃSKI BOLESŁAW, s. lana I Kcleaj, tir. 3 .1. 1923 r„ zan. we nsl Dąbrową gra. Przystali, pew. Częstochowa. ZAIAC ZTCMUIT, s. Madeja I Antooln;, tir. II. TUI. 1913 f„ zan. w Wieluniu, pow. WleluA, wcj. Łódzkie. WROIA IÓZEF, s. lana i Bronisławy, nr. 10. III. 1925 r, zata, we wsi krzyżówka [ar. Opatów, pow. Częstochowa. Za przyoaleinoóó do nielegalnej ctjjnlzacji „Hosspltacyjne Hcjsko Polsilo". dakonywanls napidów nbonkowych I prze. cí"--w!Ía broni

na Karę 15 lat więzienia KOPtMSKI SIAłfiSŁAW. s. Franciszka I Baterii, bf. 9. TUI. 1925 r„ żarn. we wsi Gnaszyr. Dolni [nr. Grabówka, pow. Częstocbcwa. WEKLSKI JAM, s. lana i tatar,typy, ot. S. X. 1927 r„ zatc. wo wsi Wąglrawice, gna. Węglcoolcw, pow. Częstochowa. ŁEBEK IGBKISUW, s. Patria 1 Marianny, ur. 21. III. 1912 r, zam. wo wsi tuleje gsw. Węglowlc«, pow. Częstochowa. CIEilA IÓZEF, s. Nagdnleny z Cieślów, or. 5. II. B23 f., zanr. w Katowicach. SRTU BOLESŁAW, s. józola I Anny, or. G. III. 1915 t„ zan. wo wsi Puszczeń gn. fpplewlce, pow. Częstochowę. Za współdziałanie z nielegalna organizacja „Konspiracyjne Wojsko Polskie", uprawianie na rzecz tejże oreznlzndi szale, yoslia I przechowywanie broni

n a K arę 5 lat więzienia KRZEWIŃSKI JÓZEF, s. Feliksa I lózely. ur. 9. III. 1904 f, zam. we wsi Weplinice, gra. Wypłowieć, pow. Częstochowa. DT1E8 JADWIGA, c. Edmunda I Zolii, ar. 27. Tl. 1929 r.. zam. w Częstochowie. BTHEK WŁADYSŁAW, s. lózela i Marceli!, ar. 1S. V. 1900 r, zam. w Lublińca. CZE0SIAK PIOTR, s. Franciszka I Antoniny, ar. 29. Tl. 1915 r„ zam. w Częstochowie. I loka rozprawy Syd ustaUJ: że wyżel wymienieni skazani, aaleźyc de nielegalnej organizacji JLW.P." (Ronsplracpjte Wojski Polskie), otrzymywali dyrektywy skierowane ostrzem przeciw demokratycznemu ustrejewl Państwa Falskiego, który usiłowali zmienli sity. Poczynania lek zmiatzaty de nmeżllwleala P.S.L (Polskiemu Stroiulctwa Indowemu) eslapnledi zwyclęstwa a wykerick, penieważ wówczas, dzięki zwycięstwa tego strecolctwa, wyszllby z podziemia, i P.S.L hgleby w dal­ szym dygu iSrodkiem dyspizycjl polllycziydr dla zkreinel dziatalaeicl tej ergaaizacjl. Orogy do zwycięstwa P.S.L znaczyli napadami rabunkowym! na ludnoSC cywilny, działaczy demakralyeziycb, pociągi la. larua I esohewe, spółdzielnie, uzydy gmiene, Instytucje pańslwawe ¡liderzy K.P., oraz dopuszczali się szeregu zabólstw laikcjoeitiuszy II. B., M. 0.. W. P., i spokojnych obywateli speleczeńslwa polskiego. Wroga dzlalalneić czlankóm 1101018100! organizacji „I. W. P." (konspiracyjne Wolska Polskie) miała miejsce w okresie, kiedy edbudeweiace się Państwo Polskie wymaga skupiania I natężenia wszystkich sil społeczeństwa dli troskliwego peszą■ tiinla prawa sliiwoSd prywatnej obywateli, oyaz kiedy należy skupić wczystkle illy dla zapewnienia ipolecziństwa pil­ skiemu należytych tijiur.Són beznieczeńslwt.

na terenie powiatu częstochowskiego. Zamordowany 28 stycznia 1947 r. w Częstochowie. Józef Kędziora „Rinaldo”, żołnierz KWP z oddziału partyzanckiego działającego na terenie powiatu częstochowskiego. Zamordowany 28 stycznia 1947 r. w Częstochowie. Antoni Chyra „Dobry”, żołnierz KWP z oddziału partyzanckiego działającego na terenie powiatu częstochowskiego. Zamordowany 28 stycznia 1947 r. w Częstochowie. Mieczysław Nicpoń „Odważny", żołnierz KWP z oddziału partyzanckiego działającego na terenie powiatu częstochowskiego. Zamordowany 28 stycznia 1947 r. w Częstochowie. Jan Depta „Szpak”, żołnierz KWP z oddziału partyzanckiego działającego na terenie powiatu częstochowskiego. Zamordowany 28 stycznia 1947 r. w Częstochowie. Bolesław Koziński „Zydek”, żołnierz KWP z oddziału partyzanckiego działającego na terenie powiatu częstochowskiego. Zamordowany 28 stycznia 1947 r. w Częstochowie. Zygmunt Zając „Zagłoba ”, żołnierz KWP z oddziału partyzanckiego działającego na terenie powiatu częstochowskiego. Zamordowany 28 stycznia 1947 r. w Częstochowie. Józef Wrona, żołnierz KWP z oddziału partyzanckiego działającego na terenie powiatu częstochowskiego. Zamordowany 28 stycznia 1947 r. w Częstochowie.

229

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Por. Jerzy Jasiń ski „ J a n u s z ”. W okresie od sierpnia do grudnia 1946 r. dowódca 11 Komendy KWP. Aresztowany przez UB 1 stycznia 1947 r. Skazany 17 kwietnia 1947 r. na 15 lat więzienia . Na podstawie amnestii karę zmniejszono do 10 lat. Więziony do sierpnia 1956 r.

Marzec 1947 r. Oddział KWP sierż. Wiesława Janusiaka „Prawdzica” w czasie ujawnienia w Piotrkowie Trybunalskim. Sierż. Wiesław Janusiak „Prawdzie”, zastępca dowódcy II Komendy KWP. Jednocześnie Komendant Powiatu Radomsko KWP i dowódca oddziału partyzanckiego. 31 grudnia 1946 r. jako jedyny ze sztabu II Komendy KWP uniknął aresztowania. Ujawnił się w ramach amnestii w kwietniu 1947 r. 230

KONSPIRACYJNE WOJSKO POLSKIE

(KWP)

l Urząd liczn ego K? *____

Urząd Bezpieczeństwa Publicznego ... niniejs:;mi zaświadcza, że • sm si,. i i ¿a

f ;

«Mmi Oam JuM tiUJL

Zaświadczenie z 12 marca 1947 r. o ujawnieniu, wystawione przez PUBP w Piotrkowie Trybunalskim dla sierż. Wacława Kucmierczyka „Tom a”, do kwietnia 1946 r. dowódcy kompanii KWP (kryptonim „K osy”), działającej na terenie powiatu Piotrków Trybunalski.

Odcisk pieczęci Konspiracyjnego Wojska Polskiego - Kierownictwa Walki z Bezprawiem na Powiat Konin.

Por, Jan Z ałęcki „ J a n ”, „O k o ń sk i” , „W ą ż ”, w czasie okupacji niemieckiej oficer NOW i NSZ. Od lutego do kwietnia 1945 r. Komendant Powiatu Piotrków Trybunalski NZW. 12 kwietnia 1945 r. aresztowany przez UB, zwolniony w wyniku amnestii 12 października 1945 r. W czerwcu 1946 r. wrócił do konspiracji, zostając szefem wywiadu KWP Powiatu Radomsko a następnie szefem wywiadu II Komendy KWP. Aresztowany przez UB 2 stycznia 1947 r., w kwietniu zwolniony w wyniku amnestii. Zagrożony ponownym aresztowaniem, ukrywał się do lipca 1954 r. Więziony na Mokotowie od lipca 1954 r. do marca 1955 r.

231

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Jesień 1947 r. Żołnierze 111 Komendy KWP dowodzonej przez sierż. Jana Małolepszego „Murata”. Pierwszy z lewej stoi Kazimierz Szczepański „Wicher”, aresztowany przez UB 28 października 1949 r. Skazany na karę śmierci i zamordowany 22 maja 1950 r. w Łodzi. Pierwszy z prawej stoi sierż. Jan Małolepszy „Murat”, do 1947 r. kwatermistrz w Komendzie Powiatu Wieluń KWP. Stanął na czele łych żołnierzy KWP, którzy nie ujawnili się w czasie amnestii w 1947 r. oraz tych, którzy po ujawnieniu zdecydowali się na powrót do konspiracji. Pod rozkazami „Murata ” walczyło jeszcze ok. 50 żołnierzy na stale przeby­ wających w partyzantce. Nie było ju ż dla nich żadnego odwrotu. Odrzucając „dobrodziejstwa” amnestii, zdecydo­ wali się na walkę do końca. Działalność żołnierzy III Komendy KWP z upływem czasu ograniczyła się jedynie Jesień 1947 r. Stoją od lewej: Jan Kwapisz „Lis-Kula”, dowódca jednego z oddziałów 111 Komendy KWP (zginął w walce z UB

do akcji zaopatrzeniowych i likwidacji osób szczególnie zagrażających ubywającym się partyzantom. Dzięki poparciu ludności zbrojne patrole KWP dotrwały

w 1951 r.), sierż. Jan Małolepszy „Murat” (ostatni dowódca KWP, zamordowany 14 marca 1949 r. w celi więziennej) i Antoni Chowański „Kuba” (zginął w walce

do lat pięćdziesiątych - grupy dowodzone przez Józefa Ślęzaka „M uchę” i Ludwika Danielaka „Bojara”, „Szatana” zostały rozbite przez UB dopiero w 1954 r. Sam „M urat” został aresztowany przez UB 9 listopada 1948 r., a następnie 3 marca 1949 r. skazany na karę śmierci. Zamordowany

z UB 15 marca 1950 r. we wsi Kurek).

14 marca 1949 r. w więziennej celi.

232

¡KONSPIRACYJNE 'WOJSKO POLSKIE

(KWP)

Jesień 1947 r. Żołnierze III Komendy KWP. Oddział Kazimierza Skalskiego „Zapory”. Stoją od lewej: Edward Paś „Zbyszek”; Gwiazda (imię nieznane) „Dąbek ”; Stefan Trzeciak „Szpieg”; Stefan Wydrzyński „Zygmunt”, aresztowany przez UB 19 lutego 1955 r., skazany na karę śmierci i zamordowany 26 sierpnia 1955 r. w Łodzi; NN „Czesiek Siedzą od lewej: Jan Chowański „Tadek”, dowódca oddziału w okresie marzec-kwiecień 1950 r., aresztowany przez UB, zamordowany w więzieniu w Poznaniu; Kazimierz Skalski „Zapora”, zginął w walce z UB w 1948 r.; Antoni Chowański „Kuba”, po śmierci „Zapory” dowódca oddziału, zginął w walce z UB 15 marca 1950 r. we wsi Kurek; Antoni Stanioch „Antoni”. Leżą od lewej: Zdzisław Balcerzak „Wiktor”, Kazimierz Jazdrzyk „Śmiały” .

233

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Żołnierze KWP, 1947 r. Od lewej stoją: pierwszy Jan Chowański „Tadek” (w kwietniu 1950 r. aresztowany przez UB, zamordowany w więzieniu w Poznaniu), czwarty Kazimierz Szczepański „Wicher” (aresztowanyprzez UB 28 października 1949 r. Skazany na karę śmierci i zamordowany 22 maja 1950 r. w Łodzi), siódmy NN „Czarny”, dziesiąty Józef Ślęzak „Mucha” (dowódca jednego z dwóch najdłużej wal­ czących oddziałów III Komendy KWP; aresztowany przez UB 26 czerwca 1954 r., skazany na karę śmierci i zamordowany 26 sierpnia 1955 r. w Łodzi). Pierwszy z prawej stoi: Zygmunt Wydrzyński „Stefan” (aresztowany przez UB 19 lutego 1955 r., skazany na karę śmierci i zamordowany 26 sierpnia 1955 r. w Łodzi). Siedzą od lewej: Kazimierz Skalski „Zapora” (dowódca jednego z oddziałów III Komendy KWP. Zginął w walce z UB w 1948 r.), Antoni Chowański „Kuba” (zginął w walce z UB 15 marca 1950 r. we wsi Kurek), sierż. Jan Małolepszy „Murat” (ostatni dowódca KWP) i Jan Kwapisz „Łis-Kula” (dowódca jednego z oddziałów III Komendy KWP, zginął w walce z UB w 1951 r.).

234

KONSPIRACYJNE WOJSKO POLSKIE

(KWP)

Żołnierze III Komendy KWP. Od lewej: Czesław Górecki „Rzędzian ”, aresztowany przez UB 1 grudnia 1949 r. Skazany na karę śmierci i zamordowany 28 maja 1950 r. w Łodzi; Gurazda (imię nieznane) „Witek”, Jan Chowański „Tadek”, w kwietniu 1950 r. aresztowany przez UB, zamordowany w więzieniu w Poznaniu.

Prawdopodobnie rok 1948. Żołnierze III Komendy KWP dowodzonej przez Jana Małolepszego „Murata”. 235

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Andrzej Jaworski „Marianek ”, dowódca jednego z oddziałów III Komendy KWP. Otoczony przez UB w sierpniu 1949 r.,

Kazimierz Skalski „Zapora”, dowódca jednego z oddziałów III Komendy KWP. Zginął w walce z U B w 1948 r.

ciężko ranny, popełnił samobójstwo.

Rok 1947. Żołnierze III Komendy KWP z oddziału Andrzeja Jaworskiego „Marianka”. Na pierwszym planie: Tadeusz Kuzia „Igła”, zastępca dowódcy. Otoczony przez UB (razem z Andrzejem Jaworskim, „Mariankiem”) w sierpniu 1949 r., popełnił samobójstwo.

236

KONSPIRACYJNE WOJSKO POLSKIE

(KWP)

Jan Kwapisz „Lis-Kuła”, dowódca jednego

Władysław Dwornik „Wyrwa”, „Synek”, dowódca jednego z oddziałów III Komendy KWP Zginął w walce z UB 30 września 1949 r.

z oddziałów III Komendy KWP. Zginął w walce z UB pod Klonowem (pow. Sieradz) w lipcu 1951 r.

Kazimierz Grzybowski „Zapalnik”, ujawnił się w marcu 1947 r. Zagrożony aresztowaniem, powrócił do podziemia. Do 1948 r. dowódca jednego

jednego z oddziałów III Komendy KWP (w 1948 r. przejął dowództwo oddziału

Ludwik Danielak „Bojar”, „Szatan”, dowódca

po Kazimierzu Grzybowskim „Zapalniku”). Grupa dowodzona przez „Bojara” była jednym z dwóch najdłużej walczących oddziałów KWP.

z oddziałów III Komendy KWP. Ujawnił się ponownie dopiero 15 grudnia 1959 r.

„Bojar” został aresztowany przez UB 3 marca 1954 r. Skazany na karę śmierci i zamordowany 5 sierpnia 1955 r. w Łodzi. 237

NARODOWE

SIŁY ZBROJNE

(NSZ)

N

arodowe Siły Zbrojne są jedną z najbardziej znanych organi­ zacji konspiracyjnych okresu wojennego i powojennego. Mimo to wiedza na jej temat jest więcej niż skromna. Utworzone we wrześniu 1942 r. z kilkunastu różnych organizacji

wywodzących się z ruchu narodowego, Narodowe Siły Zbrojne nigdy nie stanowiły jednolitej struktury. W marcu 1944 r. doszło do scale­ nia NSZ z AK, ale objęło ono tylko część NSZ-owskich stanów. Obok NSZ-AK istniała samodzielna organizacja konspiracyjna, używająca nazwy NSZ. Ponieważ jej zaplecze polityczne wywodziło się w większości z przedwojennego Obozu Narodowo-Radykalnego, dla odróżnienia od NSZ-AK ta część nazywana jest NSZ-ONR,

W okresie powojennym pod okupacją komunistyczną działały więc równolegle dwie organizacje, używające tej samej nazwy. Gdy w lutym 1945 r. działacze Stronnictwa Narodowego powołali nową organizację: Narodowe Zjednoczenie Wojskowe (NZW), w jej skład weszły oddziały NOW-AK i NSZ-AK. Poszczególne jednostki terenowe NZW często używały jednak dawnej nazwy - NSZ. Dlatego dziś trudno jest czasem ustalić, o którą organizację faktycznie chodzi. Poniżej prezentujemy dokumenty i zdjęcia, przedstawiające NSZ-owców z dwóch różnych kierunków ideowych: ONR i SN. Samodzielne NSZ dowodzone były przez gen. bryg. Zygmunta Broniewskiego „Boguckiego” . Struktura terytorialna organizacji przedstawiała się następująco: do marca 1945 r. NSZ-ONR podzielony był na Okręgi, od 1 kwietnia tego roku - na Obszary i Okręgi. Szefem sztabu był płk pilot Piotr Abakanowicz „Barski” , „Grządziel”, szefem I oddziału - organizacyjnego - mjr Michał Pobocha „Bolesławski” . Komendantem Obszaru Zachód był mjr Stanisław Kasznica „Stanisław Wąsowski”, Obszaru Wschód - kpt. Mirosław Ostromęcki „Mirski”, Obszaru Południe - ppłk dypl. Jan Kamieński „Klimaszewski” (do sierp­ nia 1945 r.), następnie płk Piotr Abakanowicz „Grządziel” . W sierpniu 1945 r. przedostał się za granicę zagrożony aresz­ towaniem przez UB dowódca NSZ, gen. „Bogucki”. W okresie do listopada 1945 r. NKWD i UB aresztowały większość kadry dowódczej tej organizacji. Szefem tzw. Rady Inspektorów i p.o. dowódcy został ppłk Stanisław Kasznica „Przepona” , wokół którego została zorganizowana siatka wywiadu i propa­ gandy. „Przepona” utrzymywał przez wiele miesięcy ścisłe kon­ takty z ośrodkiem politycznym NSZ w amerykańskiej strefie okupacyjnej Niemiec, gdzie stacjonowała Brygada Świętokrzy­ ska. Jesienią 1946 r. podporządkował się, wraz z pozostałymi w konspiracji resztkami struktur NSZ, Komendzie Głównej Narodowego Zjednoczenia Wojskowego. Obok NSZ-ONR działała organizacja NSZ-SN, wywodząca się z tej części NSZ, która w 1944 r. podporządkowała się Armii Krajowej. Po jej rozwiązaniu w styczniu 1945 r. liczne struktury NSZ-AK nie zaprzestały działalności, powracając do nazwy NSZ. Tak było na Podlasiu i Lubelszczyźnie, gdzie powstała Tymcza­ sowa Narodowa Rada Polityczna Ziem Wschodnich, która 6 lipca 1945 r. podporządkowała się Komendzie Głównej NZW - oraz na 239

ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

Kielecczyźnie. W rzeczywistości struktury te były częścią Narodowego Zjednoczenia Wojskowego, o czym świadczą zacho­ wane dokumenty organizacyjne. Ponadto na terenie kraju istniały liczne oddziały partyzanckie, nawiązujące w nazwie do Narodowych Sił Zbrojnych, które nie miały bliższych kontaktów z dowództwami NSZ-ONR i NSZ-SN, np. oddział mjr. Antoniego Zubryda „Zucha” . Okresem największej aktywności oddziałów partyzanckich NSZ były lata 1945-1946. Do największych sukcesów zaliczyć należy walkę z grupą operacyjną NKWD pod Kotkami w pow. Busko-Zdrój, stoczoną 28 maja 1945 r. przez oddział por. Stanisława (Zbigniewa?) Sikorskiego „Jaremę” . Ze strony NSZ poległ dowódca oddziału i kilku żołnierzy (NKWD w swych raportach twierdziło, że w walce zginęło 22 członków NSZ, a 11 zostało rannych). Najdłużej działającym zgrupowaniem NSZ-ONR był tzw. VII Okręg, pod dowództwem kpt. Henryka Flamego „G rota” , „Bartka” . W wyniku prowokacji UB około 200 jego żołnierzy zostało ujętych, a następnie zamordowanych bez sądu przez UB we wrześniu 1946 r. w okolicach Łambinowic w niewyjaśnionych do końca okolicznościach. Wobec NSZ komuniści dopuszczali się przeróżnych prowo­ kacji, także w okresie okupacji niemieckiej. Na przykład oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej dokonywały napadów bandy­ ckich i rabunkowych, pozostawiając w miejscu przestępstw gazetki NSZ i fałszywe „pokwitowania” , wystawione jakoby przez tę organizację. Metodę taką stosowali także po wojnie funkcjonariusze MO i UB - dane na temat podobnych akcji za­

Gen. bryg. Zygmunt Broniewski „Bogucki” (zdjęcie z grudnia 1944 r.) W konspiracji od 1939 r., w latach 1943-1944 Komendant Okręgu 111 (Lublin) NSZ. Od września 1944 r. inspektor Obszaru Zachód NSZ-ONR, od października 1944 r. p.o. dowódcy NSZ. W sierpniu 1945 r. zagrożony aresztowaniem przez UB przedostał się za granicę. Zmarł we Francji w 1949 r.

warte są nawet w dokumentach sądowych PRL. Na konto dzia­ łalności NSZ zaliczono także wymordowanie 6 czeiwca 1945 r. mieszkańców ukraińskiej wsi Wierzchowiny (pow. Krasnystaw), choć okoliczności popełnienia tej zbrodni wskazują, że była ona dziełem komunistów. Nigdy bowiem w PRL nie usiłowano jej wyjaśnić i postawić sprawców przed sądem. Mimo propagandy komunistycznej, zohydzającej tę oskarżaną o najpotworniejsze zbrodnie organizację, do jej nazwy nawią­ zywały liczne samodzielne antykomunistyczne organizacje mło­ dzieżowe o zasięgu lokalnym, które powstawały na terenie kraju do początku lat 50-tych.

Stefania Broniewska „Kowalska” (żona gen. Zygmunta Broniewskiego „Boguckiego”, dowódcy NSZ), łączniczka NSZ. 11 grudnia 1946 r. skazana na karę 8 lat więzienia.

240

NARODOWE

SIŁY ZBROJNE

(NSZ)

Ppłk Stanisław Kasznica „Przepona”, „Wąsowski”. W konspiracji od 1939 r. w Organizacji Wojskowej Związek Jaszczurczy (OWZJ). Członek władz Komisariatu Cywilnego i Służby Cywilnej Narodu. W NSZ-ONR od lipca 1944 r. Szef wydziału I (organizacyjnego) Dowództwa, od września 1944 r. Komendant Okręgu VIII (Częstochowa). Od kwietnia 1945 r. inspektor Obszaru Zachodniego. Szeftzw. Rady Inspektorów NSZ, od sierpnia 1945 r. p.o. dowódcy NSZ-ONR. Aresztowany przez UB 15 lutego 1947 r. Skazany na karę śmierci 2 marca 1948 r. Zamordowany w więzieniu mokotowskim 12 maja 1948 r.

Protokół wykonania kary śmierci na ppłk. Stanisławie Kasznicy, ostatnim dowódcy NSZ.

Er. w- ,101/48

P

R O

W Y K O H A ii I A

T O K O Ł W Y R O K U ___ S II I B C I

Warszawa, dnia 1 8 maja 1948 r . Wiceprokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej , m jr. Cypryazewaki

Stanisław

w wykonaniu

prawomocnego wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie z dnia

Z marca

1948 r . zatwierdzonego postanowieniem Najwyższego Sądu Wojsk

wego w Warszawie z dnia 12 kw ietnia 1948 r. Nr.Sn.Odw.S.798/48 1 wobeo nieskorzystania z prawa ła sk i przez Prezydenta R.P. , na za* sa d zie a r t . 314 i 315 K.W.P.K. , z g ł o s i ł slą do wlezienia na Moko­ towie w Warszawie o godzin ie £ /

m.Jp

X. Kac ze lulka w ięzien ia 2* Lek ar za 3 . Duchownego - k s. za

1 w obeono


    " / z - Mońko Ryszarda

    ^ ¿ l O - C / J j h . 'óCtcyhAuL.¿ f

    podrednlotwem Dowódcy plutonu egzekucyjnego A-

    , . , , po odozytania se n te n cji wyroku Nr.

    S r .68/48

    skazanemu Kasznicy Stanisławowi - Józefowi - Bronisławowi s.S ta n isła ­ wa i A n ie li 1 po stw ierdzeniu prawomocnoiol tego wyroku orsz ołw la łozenlu że Prezydent a.P . z prawa ła sk i n ie skorzystał - powyższy wyrok wykonał wzglądem Kasznicy 3tani*ława - Józefa - Bronisława s ^ Stanisława 1 A n ie li £ d . Malewskiej , ur. 25 llp oa 1998 r . we Lwowie-- przez r o z s trz e la n ie . Zgon w/w KASZNICY z o s ta ł stwierdzony prz Wiceprokurator . i Naczelnik W iązi® Duchowny . Lekarz . . Dowódoa pl

    241

    Mjr Michał Pobocha „G azda”, „ Boleslawski”, „Michałowski”. W czasie okupacji niemieckiej w ZJ, następnie w NSZ. Od kwietnia do października 1945 r. szef 1 oddziału (organizacyjnego) Dowództwa NSZ. Aresztowany 2 listopada 1945 r., został skazany na karę śmierci, zamienioną na 15 lat więzienia. Zwolniony w 1956 r.

    Ppor. Zbigniew Michalski „Pilar”.

    Płk pilot Piotr Abakanowicz „Barski”, „G rey”, „Grządziel”. Od maja 1944 r. w NSZ-ONR,

    W konspiracji żołnierz Komendy Obrońców Polski i ZWZ-AK. Od października 1942 r.

    Komendant Okręgu IB (Warszawa-Powiaty).

    w NSZ. Komendant Powiatów: Bielsk Podlaski, następnie Wysokie Mazowieckie. Od czerwca 1944 r. w NSZ-AK, m.in. Komendant Powiatu

    Od października 1944 r. do sierpnia 1945 r. szef sztabu Dowództwa-NSZ-ONR, następnie Komendant Obszaru Południe. Aresztowany przez UB w październiku 1945 r., skazany na karę śmierci, zamienioną na karę dożywotniego więzienia. Zmarł 1 czerwca 1948 r. w więzietiiu we Wronkach na skutek pobicia przez

    i Miasta Białystok i II zastępca Komendanta Okręgu XIII (Białystok). Aresztowany 3 kwietnia 1946 r., skazany na karę 10 lat

    strażnika.

    więzienia. Zwolniony w kwietniu 1950 r. 242

    NARODOWE

    SIŁY ZBROJNE

    (NSZ)

    Kpt. Lech Karol Neyman „D om arat”. W konspiracji od 1939 r. W OWZJ - szef Inspektoratu Ziem Zachodnich, w latach 1942-1944 członek władz Służby Cywilnej Narodu; od września 1944 r. do marca 1945 r. Komendant Okręgu VII (Kraków) NSZ-ONR. Od kwietnia 1945 r. Komendant Okręgu I (Pomorskiego) i zastępca Inspektora Obszaru Zachód. Aresztowany 15 lutego 1947 r., 2 marca skazany na karę śmierci. Zamordowany w więzieniu mokotowskim 12 maja 1948 r.

    Kpt. Władysław Kołaciński „Ż bik ”. W konspiracji od 1939 r . - w NOW, następnie w NSZ. W lipcu 1943 r. zbiegł wraz z grupą więźniów z transportu do Oświęcimia. W latach 1943-1945 szef Akcji Specjalnej Okręgu VIII (Częstochowa). Od sierpnia 1944 r. do stycznia 1945 r. w Brygadzie Świętokrzyskiej. Od kwietnia 1945 r. dowódca oddziału partyzanckiego NSZ na terenie woj. łódzkiego. Zagrożony aresztowaniem, rozwiązał oddział i we wrześniu 1945 r. przedostał się za granicę.

    Ppor. Tomasz Wójcik „Tarzan”. W konspiracji od 1939 r. - w NOW, następnie w NSZ. Dowódca oddziału partyzanckiego NSZ, który 26 sierpnia 1943 r. dokonał

    Ppłk Stanisław Miodoński „S ok ół”. W konspiracji

    likwidacji gen. Kurta Rennera - najwyższego stopniem oficera niemieckiego, zlikwidowanego przez polskie podziemie.

    od 1939 r . - w Konfederacji Zbrojnej i ZWZ-AK; od marca 1943 r. w NSZ - Komendant Okręgu XII (Podlasie). 7 marca 1944 r. aresztowany wraz z innymi oficerami sztabu Okręgu

    W latach 1945-1946 dowódca oddziału partyzanckiego NSZ-SN na Kielecczyźnie i Lubelszczyźnie. Zagrożony aresztowaniem

    przez gestapo, uwolniony 12 marca z więzienia w wyniku brawurowej akcji NSZ. Od września 1945 r. Komendant Okręgu Dolnośląskiego NSZ-ONR. Aresztowany

    przez UB, przedostał się za granicę. Skrytobójczo zamordowany w USA podczas

    w październiku 1945 r., skazany na karę 10 lat więzienia. Zwolniony ze względu na bardzo ciężki stan zdrowia w październiku 1950 r., wkrótce zmarł.

    kąpieli w jeziorze Michigan w lipcu 1951 r.

    243

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    na terenie Podbeskidzia. Szczególne wrażenie zrobiła akcja, przeprowadzona 3 maja 1946 r. w popularnym ośrodku wypoczynkowym w Wiśle. Po zdobyciu miasta oddziały NSZ odbyły kilkugodzinną defiladę, co wywołało ogromną sensację. Stacjonujące w pobliżu jednostki wojska, KBW, WOP i UB nie zdecy­ dowały się na atak i walkę ze zgrupowaniem N SZ.' Kpt. „Bartek ” był nie tylko świetnym dowódcą. W wydawanych rozkazach i odezwach infor­ mował swych podkomendnych i współpracującą z nim ludność o celach prowadzonej walki: Nie daliśmy i nie damy się zwieść fałszywym i podstępnym głosom tych, którzy usiłują sprzedać Ojczyznę i Naród bolszewizmowi. Wiemy dobrze o instrukcjach Moskwy do Bieruta i Osóbki, w jaki sposób drogą pośpiesznej ewolucji Polska stać się ma 17-tą Por. Stanisław (Zbigniew?) Sikorski „Jarem a”. Oficer NSZ, adiutant dowódcy Brygady Świętokrzyskiej. Dowódca samodzielnego oddziału partyzanckiego NSZ

    republiką (...). My nie pójdziemy na kompromis z parobkami bolszewickimi, nie staniemy do rzekomej współpracy nad odbudową

    na Kielecczyźnie. Zginął w walce z grupą operacyjną UB i NKWD pod Kotkami (pow. Busko-Zdrój) 28 maja 1945 r.

    państwa polskiego przy boku fałszywego samozwańczego rządu, popieranego przez bolszewię i krajową hołotę PPR-owską. (...) Ostatnie jego kontakty z ośrodkiem NSZ na Zachodzie ustały w styczniu 1946 r., po aresztowaniach, jakie dotknęły organizację w kraju jesienią 1945 r. Na skutek tego możliwa była jedna z największych prowokacji MBP wobec niepodległościowego podziemia. W lipcu 1946 r. do sztabu zgrupowania zostali wprowadzeni agenci UB: kpt. Henryk Wendrowski „Lawina” (w czasie okupacji niemieckiej szef komórki legalizacyjnej w Komendzie Okręgu A K Białystok; po aresztowaniu w lipcu 1944 r. podjął współpracę z NKWD, doprowadzając do masowych aresztowań w szeregach AK; następnie oficer UB, oddelegowywany do najbardziej skomplikowanych operacji

    Kpt. Henryk Flame „Bartek”, „G rot”. Przed wojną

    przeciwko podziemiu niepodległościowemu - oprócz agenturalnej działalności w struktu­ rach NSZ VII Okręgu, był także współorganiza­ torem tzw. „V Komendy WiN”; wieloletni

    instruktor-pilot w 2 pułku lotniczym. Podczas działań wojen­ nych w 1939 r. zestrzelony przez Niemców. W czasie okupacji w NSZ, m.in. Komendant Powiatu Cieszyn. W latach

    funkcjonariusz MBP, doszedł do stopnia pułkownika i funkcji wicedyrektora Departamentu. Później został ambasadorem

    1944-1945 w NSZ-AK. Od wiosny 1945 r. dowódca zgrupowania partyzanckiego NSZ i Komendant Okręgu VII tej organizacji. Utrzymywał kontakty z ośrodkiem politycznym NSZ w amerykańskiej strefie okupacyjnej Niemiec. Kilkanaście oddziałów zgrupowania - łącznie około 400 żołnierzy - pod jego dowództwem stoczyło w latach 1945-1947

    PRL w Danii, następnie w Islandii) i młodszy referent MBP Czesław Krupowiec „Korzeń”. Wykorzystali oni koncepcje zagranicznych ośrodków NSZ na terenie amerykańskiej strefy okupacyjnej Niemiec przerzucenia części sił na Zachód, do Bawarii, podając się za emisa­

    ponad 240 walk i potyczek z grupami operacyjnymi UB i KBW

    riuszy z zagranicy. Przygotowali - na podstawie

    244

    NARODOWE

    planu gen. Romana Romkowskiego (wice­ ministra MBP), płk. Józefa Czaplickiego (dyrektora Departamentu III), ppłk. Józefa Kratki (szefa Wojewódzkiego Urzędu BP w Katowicach) i kpt. Marka Finka (naczelnika III Wydziału WUBP) - plan fizycznej ekstermi­ nacji żołnierzy NSZ. Wendrowski i Krupowiec

    SIŁY

    ZBROJNE

    (NSZ)

    mi członkami społeczeństwa. W rzeczywistości nie można do dziś ustalić nawet danych personalnych olbrzymiej większości z nich! Po zerwaniu kontaktów z pozostającymi jeszcze w konspiracji ośrodkami NSZ w kraju „Bartek ” nawiązał kontakty z NZW, współpracując z tą organizacją

    przedstawili kpt. „Bartkowi” pisemny rozkaz

    do marca 1947 r. Współpracował także ze zgrupowaniem Józefa Kurasia „O gnia” i śląskim batalionem Konspiracyjnego Wojska Polskiego „Wędrowiec”. Kpt, „Bartek” ujawnił się

    wyjazdu na Zachód w przygotowanych gru­ pach, rzekomo ustalonymi przez zagraniczny ośrodek NSZ drogami przerzutu. „Bartek”

    wraz z częścią podlegających mu struktur w marcu 1947 r. i zaprzestał działalności. Po licznych aresztowaniach wśród ujawnionych żołnierzy NSZ kpt. „Bartka”, pozostający jeszcze

    pozostawił swym podkomendnym możliwość

    na wolności przechodzili ponownie do podziemia, włączając się do konspiracji w szeregach Narodowego Zjednoczenia Wojskowego.

    podjęcia indywidualnej decyzji o wyjeździć. Tajny „Plan likwidacji >
    Kpt. Henryk Flame „Bartek”, „Grot” - zdjęcie pośmiertne.

    w zbrodni, nie byli w stanie przypomnieć sobie

    Kpt. Henryk Flame ujawnił się w wyniku amnestii w marcu

    związanych z tym okoliczności, natomiast orga­ nizatorzy albo ju ż nie żyli (gen. R. Romkowski

    w plecy) przez funkcjonariusza MO Rudolfa Dudka

    zmarł w 1965 r., płk J. Czaplicki - w 1985 r.),

    w Zabrzegu koło Czechowic.

    1947 r. Skiytobójczo zamordowany 1 grudnia 1947 r. (strzałem

    albo wyjechali do Izraela (płk J. Kratko, M. Fink). Z akcji eksterminacyjnej uratował się tylko jeden żołnierz NSZ, który zdołał zbiec z miejsca egzekucji (był to Andrzej Bujok „Jędrek”, „Brzoza”). Po jego dotarciu do kpt. „Bartka” akcja przerzutu na Zachód została wstrzymana, Pozostała część zgrupowa­ nia pozostawała w dalszym ciągu w podziemiu. W 1984 r. w Wydawnictwie Śląsk w Katowicach ukazała się ubecka książka Jana Kantyki pt. Na tropach „Bartka”, „Mściciela” i „Zemsty”. Autor napisał m.in.: akcję należy uznać

    Rok 1946. Żołnierze NSZ ze zgrupowania kpt. Henryka Flame

    za udaną, gdyż bez strat w ręce władz dostało się około 200 dobrze uzbrojonych członków groźnych band. Wszyscy stanęli przed sądem, otrzymali wyroki, skracane przez kolejne

    „Bartka”. Od lewej: por. Jan Przewoźnik

    amnestie. Ponieważ byli to ludzie młodzi, w większości zdezorientowani w sytuacji polity­ cznej, zrozumieli, że działali na szkodę ludowego państwa i po latach stali się pełno­ prawnymi i w wielu przypadkach wartościowy­

    „R yś”, por. Józef Machej „Sęp”, Józef Szary, „Świstak”, (NN). 245

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    Plut. Władysław Guzdek „W ilk” (ur. 1925 r),

    Od lewej stoją: kpt. Henryk Flame „Bartek ”, kpr. Ryszard Czernecki „Picolo” i por. Jan

    żołnierz NSZ ze zgrupowania kpt. „Bartka”. W 1946 r. aresztowany przez UB. Skazany na karę śmierci. Zamordowany 31 grudnia 1946 r. w Katowicach.

    Przewoźnik „ Ryś”, zastępca „Bartka”.

    Sierż. Tadeusz Przewoźnik „Kuba” ze zgrupowania

    Dwaj nieznani żołnierze PAS ze zgrupowania

    kpt. Henryka Flame „Bartka”.

    kpt. „Bartka”.

    NARODOWE

    Kpr. Ryszard Czernecki „Picolo”, dowódca oddziału NSZ w zgrupowaniu kpt. „Bartka”. Zginął w watce z UB w 1946 r.

    St. strz. „Grom” (NN), żołnierz NSZ ze zgrupowania kpt. „Bartka”. Jeden z 200 żołnierzy NSZ, zamordowanych przez UB we wrześniu 1946 r. w okolicach Łambinowic.

    SIŁY ZBROJNE

    (NSZ)

    Wiosna 1945 r. Białostocczyzna. Redakcja konspiracyjnej prasy. Od lewej: kpt. Zbigniew Kulesza „M łot”, Genowefa Kulesza „Barbara”, red. Józef Ruchała „Piast”.

    Wiosna 1945 r. Narada sztabowa Komendy Okręgu XIII (Białystok) NSZ-SN. Stoją od prawej: Józef Ruchała „Piast”, kpt. Bolesław Kozłowski „Grot”, kpt. Zbigniew Kulesza „Młot”, por. Józef Karwowski „Bystry”. Siedzą: mjr Romuald Kozioł „Masław” i Genowefa Kulesza „Barbara”.

    247

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    e/hsm
    O.P i

    Jup. ij-l« •yy./.

    CO

    /

    NUKCKa/% A J . ffio lfifi----v.we> ^ /r-iyjzell/ m-o/uuJ^ u>

    '

    mSgmilXVYllixZUJ Jtwęztp/o tnł j-cU- juu PrJcelc. (w rtd to tfa ć. ItTWjC jp jłfu e jeyetL. ca jm u tf (r ja t a f y h. \pQVtUtM,. (Ddd/uaDjaJZ pnląeaouj, p r/ J i\dP] f^ coitijia rtch ^ . Ą fitrtcu M 0 ^ % ! c k w fi w

    urrty.

    ktblofMit. ią arrtrn J a ie . / f Ittlat& rią dla UaJttj fra ej -iyA fi ta/#U ----- -------— fiS b tJ d Ę tk f Itta tu U a jc ty \ * o L u ty t.

    h ftjei i %&va.fi4iTeid!si<

    U fc/yiĄuy amiu/jtl elun( h/oiy Jata* " ófUliaThaJt tfefiul bet i&cLcua% ClUrntfip: il dciiaaeót tf/erit. i/uMl atutu&ww' Ppor. Stanisław Kryński „ Kmicic”, szef propagandy Okręgu XIII (Białystok) NSZ. Aresztowany przez NKWD w listopadzie 1944 r. i zamordowany.

    'rtjn- ■<■: ' n o jS ^ HgSfJfS

    kilkffU t. MO. jf.furr kefir, h) iyiMi. ąml fiCi^nuKrejp ¿iz.tctnM. k+fn*la . yf*K. ICąiof M4, iapnali. ' /jUi/i. '’k pnnO ti, rn*L.$ftt-'\
    Mjr Mieczysław Pazderski „Szary”. W czasie okupacji niemieckiej oficer NSZ, po scaleniu - NSZ-AK. W 1944 r. powołany do „ludowego” Wojska Polskiego, służył w 31 pp. W październiku 1944 r. wraz z większością pułku zbiegi, tworząc oddział partyzancki AK. Od kwietnia 1945 r. ponownie w NSZ. Zginął w walce z NKWD pod Hutą 10 czerwca 1945 r. 248

    NARODOWE

    • j

    jtrw cud.tl¡tul.

    '

    SIŁY ZBROJNE

    (NSZ)

    4i i t'i |

    ~
    ju*kt. jjip t. Ul. ¡jL4, jjiilM- f m j?„



    *

    »nitki: j.u A .



    clfuturuc*»: iHJri. tfofś. Hali. ~ ( /r C-t TT* ■' ii

    "

    ^<74

    <- Jl^,, -Ą a t,r* y :^ /«J (tng^uez /‘¡b ft &**■%*•*

    flag 'łz/glau /t ’.

    '

    ¿MKLbureitJdi>t))aM}c/¿rtćnnii, tHhjoią W U lff tatoark/^, u JjjaaZk/Hl

    ką tapt^ndtulH &ifieeu**.6
    (/U todatft MiCtiiaiitk %

    >¿dZajZoKl

    'ij jitkptCut ofejn
    t,^ t-L r etUu-

    ItulplutueuląauH U a tU fZ ¿UASHyJó t-aeetytiuiij ifrłctt OjfcupMy ikmtLuitAjiajuu t/(& yc iw u y f ^

    *&&• liin yL -

    '

    'tJCtiłt t fótyH kaputat,-

    ¡ i h Por. Jerzy Kozarzewski „Łuk ”, szef I oddziału Komendy Okręgu II (Mazowsze. Północ) NSZ. Zamordowany w styczniu 1945 r. przez funkcjonariusza UB.

    „Rozkaz Nr 1” ppor. Mieczysława Pazderskiego „Szarego ” z 17października 1944 r. o utworzeniu oddziału partyzanckiego AK.

    Maj 1945 r. Żołnierze PAS NSZ Okręgu Lubelskiego z oddziału mjr. Mieczysława Pazderskiego „Szarego” (stoi drugi od lewej w górnym rzędzie). 249

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    Maj 1945 r. Żołnierze PAS NSZ Okręgu Lubelskiego z oddziału mjr. Mieczysława Pazderskiego „ Szarego” (siedzi ósmy od lewej, w środkowym rzędzie). Drugi od lewej stoi Stanisław Kuehcewicz „Wiktor”.

    Stanisław Kuehcewicz „Isk ra ”, „W iktor”. Od 1939 r. w konspiracji w Służbie Zwycięstwu Polski, następnie w ZWZ-AK. Od 1943 r. żołnierz NSZ w oddziale ppor. Jana lmbirowicza „Jacka I ”. Od początku 1945 r. w zgrupowaniu NSZ mjr. Mieczysława Pazderskiego „Szarego”. 10 lutego 1945 r. milicjanci zamordowali skrytobójczo Wiktora Kuchcewicza, jego brata. Dla jego upamiętnienia Stan isław zmienił pseudonim z „Iskra” na „W iktor”. Pod tym pseudo­ nimem walczył do swojej śmierci w 1953 r. Był jednym z najbardziej bezkompromisowych żołnierzy antykomunistycz­ nego podziemia na Lubelszczyźnie. Uczestnik boju z NKWD pod Hutą 10 czerwca 1945 r. Do sierpnia 1946 r. w oddziale Stefana Brzuszka „Boruty”. Po jego śmierci (16 sierpnia 1946 r.) „W iktor” wraz z kilkoma żołnierzami podporządkował się rozkazom kpt. Zdzisława Brońskiego „Uskoka” z WiN. Dowodził w jego oddziale jednym z patroli. Po śmierci kpt. „Uskoka” (21 maja 1949 r.) był samodzielnym dowódcą oddziału. Zginął 11 lutego 1953 r.

    250

    NARODOWE

    SIŁY

    ZBROJNE

    (NSZ)

    St. sierż. Eugeniusz Walewski „Z em sta ”, dowódca jednego z oddziałów NSZ ze zgrupowania mjr. „Szarego”. Ujawnił się jesienią 1945 r. Wkrótce został skrytobójczo zamordowany przez funkcjonariuszy UB w Siedliszczu.

    Eugeniusz Lis „ B ystry” (fotografia więzienna, na twarzy widoczne ślady tortur). Żołnierz NSZ. Od początku 1945 i: w oddziale st. sierż. Eugeniusza Walewskiego „Zemsty ”, następnie w oddziale Stanisława Brzuszka „Boruty”. Po śmierci dowódcy, „Bystry” wraz ze Stanisławem Kuchcewiczem „Wiktorem” i kilkoma innymi żołnierzami przeszedł pod komendę kpt. Zdzisława Brońskiego „Uskoka”. Był żołnierzem w patrolu „W iktora”. Brał udział we wszystkich akcjach zorganizowanych przez „W iktora”. Aresztowany przez UB 29 listopada 1948 r. Skazany na karę śmierci i zamordowany 23 września 1949 r. na Zamku w Lublinie. Na terenie Lubelszczyzny w szeregach antykomunistycznego podziemia walczyło jeszcze 3 braci „Bystrego” - Jan („Wolny”), Wacław („Biały”) i Stanisław („Korzeń”). Zginęli wszyscy...

    251

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    *¿10IX)OCH b

    Z bROJW^H

    S o b o t y to:

    M jr. di*.Szary -

    d-c?, o a a z ia iu

    h *».<*«.

    P oorcJ a cok - d -c a p lu to n u o d d z is itf-Ś z a r o s o S bk ci d -c a n lu ton u o d d z ia łu .jzurogO j■Oj.<-.z l a - t u >rzy o a d z ia iu S za rego p o le c* y e ti v,-.dniu 11 czarw -.

    ,vt K ucie po:r.C hoińskiego w v/alcc o-t^ óllra P olsk o m aóiTiecivin:o)mi onton.. lisi** w , •. ; . Zarowno n j r „ d r . S za ry .1 ~ k i w o Z y s c y -p o lc g li czynny u d z i e * % ' u n lć c z n l o n e r ^ ^ ^

    Pozatyn r.1r„ Szary zorganizowa* ^ lorw ozy ćd d .,ia ) rebeki p od 'ok u p cej s ino .d eck a -.w j-esieni 194A r . P o l e g l i na p olu w alki l e c z nazT.l& am ck z o s ta n ę 3 M h i s t o r i i Y/.llki j? p o ls k o ś ć KroBÓ^jriscliodnicb., 330 z o ś k io r z o n jr o lo if y n w w alce o' ^ ie lk ^ P o islc p ^ K o n o n d a 'D k r * " M . S . ?

    ZoE3ad 'S.H. . H ol e disy, k o l G? ariel _ i sym patycy I I ,S . Z.

    Nekrolog szesnastu oficerów i żołnierzy NSZ ze zgrupowania mjr. Mieczysława Pazderskiego „Szarego”, poległych 11 czerwca 1945 r. w bitwie z NKWD pod Hutą. Rzeczywiste straty zgrupowania NSZ w tej walce były jednak większe, ponieważ Sowieci dobijali rannych, ponadto zamordowali

    Krasnystaw, gdzie według propagandy komu­ nistycznej 6 czerwca 1945 r. zgrupowanie oddziałów NSZ miało wymordować (wg różnych danych) od 196 do 396 osób pochodzenia ukraińskiego, w tym kobiety i dzieci. 19 marca

    kilkanaście osób cywilnych z okolicznych wsi. W oficjalnych

    1946 r. (po pierwszym pokazowym procesie

    raportach NKWD podawało, że w walce zginęło 170 żołnierzy NSZ, a 26 dostało się do niewoli. Suma strat NSZ-owców,

    w Polsce Ludowej, tzw. „procesie 2 3 ” lub „procesie wierzchowińskim”) skazano na śmierć 9 oficerów i żołnierzy NSZ, kilkunastu innych

    196 osób, jest zastanawiająco zbieżna z podawaną liczbą ofiar we wsi Wierzchowiny - również 196 osób... Zgrupowanie mjr. „Szarego” zostało rozbite przez NKWD, UB i KBW po wydarzeniach, jakie miały miejsce w Wierzchowi­

    skazano na kary więzienia. Siedem wyroków śmierci wykonano. Opinia publiczna - na skutek nagłośnienia sprawy w ówczesnej prasie - kojarzy podsądnych

    nach 6 czerwca 1945 r. Wierzchowiny - wieś w b. powiecie 252

    [NARODOWE SIŁY ZBROJNE

    (NSZ)

    ze zbrodnią popełnioną w Wierzchowinach,

    Po procesie, w którym oskarżeni zostali oczyszczeni z zarzutu

    choć ju ż podczas procesu wszystkich oskarżonych {poza jednym ) uwolniono od tego zarzutu. Już ówczesna niepodległościowa prasa konspiracyjna różnych orientacji wskazywała

    pacyfikacji Wierzchowin, prawdziwych sprawców ju ż nie szukano. W latach 90-tych wszyscy skazani w „procesie 2 3 ” członkowie NSZ uzyskali stwierdzenia nieważności wyroków

    jako sprawców przebrane oddziały AL-owców i NKWDzistów. (...) Po dokonaniu tego makabrycznego dzieła jego sprawcy starają się

    wraz z uzasadnieniem, że wydane one były w związku z ich walką na rzecz suwerenności i niepodległości Polski. Faktyczni sprawcy mordu w Wierzchowinach pozostają zatem do dziś nieznani.

    zmobilizować opinię społeczeństwa przeciw ludziom lasu („W schód” nr 5 z 1945 r.). Inne poakowskie pismo konspiracyjne („Polska i Świat” z 1 lipca 1945 r.) stwierdziło: Terror, a w szczególności tak dobrze znane z niemiec­ kich czasów pacyfikacje policyjne, obejmuje coraz większe przestrzenie Polski. Popełniane przy tym bestialstwa okupacyjny aparat propa­ gandowy usiłuje zdyskontować na swoją korzyść przypisując je oddziałom leśnym NSZ. (...) Na tym polega tajemnica „bandy Sokola” i wsi Wierzchowiny. Takie oceny były zbieżne z meldunkami terenowych struktur poakowskiego podziemia 1 NSZ, że władze bezpieczeństwa publicznego organizują tzw. „grupy pozorowane”', które mają za zadanie podszywać się pod podziemie niepodległościowe i działać w celu jego kompro­ mitacji. Np. szef Pogotowia Akcji Specjalnej NSZ Powiatu Krasnystaw informował 17 maja 1945 r. swych przełożonych, że w miejscowym PUBP zapadła decyzja: wypuścić w teren specjalne oddziały resortu jako oddziały partyzanckie. Pewnym potwierdzeniem ich działalności jest

    Ppor. Czesław C zaplicki „R y ś” . W okresie okupacji niemieckiej żołnierz NOW i NSZ. Po wejściu Armii

    raport NSZ, z którego wynika, że w tym samym czasie i na tym samym terenie pojawił się oddział „Sokoła” z AK, który aż zza Rejowca

    Czerwonej dowódca samodzielnego oddziału NSZ w pow. Ciechanów. W sierpniu 1945 r. na rozkaz Komendy Okręgu II NSZ rozwiązał oddział, nie ujawniając swej działalności. Przez osiemnaście lat intensywnie poszukiwany przez UB (następnie przez SB), ukrywał się pod fałszywymi nazwiskami. Aresztowany 8 marca

    ciągnął za nami. W rzeczywistości nie było tam wówczas żadnego oddziału AK, dowodzonego przez „Sokoła”... Nieco wcześniej jednostki specjalne Korpusu Bezpieczeństwa Publicznego (KBW) pacyfikowały w tej okolicy całe wsie ukraińskie, np. 23 marca 1945 r. w Lublińcu Starym, wymordowano 540 osób, 25 marca w Kobylnicy

    1963 r. we Wrocławiu jako „Zbigniew Rylski”. W 1964 r. skazany na karę 15 lat więzienia, złagodzoną do 10 lat.

    Ruskiej - 30 osób, zaś 6 kwietnia 1945 r. w Gorajcu - 400 osób. Władze Polski Ludowej nigdy nie były zainteresowane pełnym wyjaśnieniem tego, co zaszło w Wierzchowi­ nach. „Komisja dla zbadania zbrodni we wsi Wierzchowiny” w protokole (bez daty, sporzą­

    Zwolniony z więzienia w 1968 r.

    dzonym prawdopodobnie 15 czerwca 1945 r.) stwierdziła, że dokonano ekshumacji zaledwie 2 ciał ofiar i opierając się na materiałach przygotowanych przez UB - obarczyła winą bandę NSZ. 253

    ¡Ci _3.,uJ:i5 Do.elzt».

    a .p . 4 a . 5 .7 .4 5 r .

    Lato 1945 r. Żołnierze NSZ w Górach Świętokrzyskich.

    Ł .d * . 3 7 /3 B /4 5 .

    Ho z i » z

    o g ó l n y .

    1 « O ddziały

    2 « w z^lfd-ów p o llty o zn y c h oraz ze nz,tl*dtt no t c z > le jz * in s i« a lu d n o u c i, J e st n a ra z i« koniecznym zaw leczenie w w k?f* ¿a oh d zi« ła ln o a o l oddziałów łe ć n y o h . Aby akcja ta nie 2 la • 7 « charakteru cfcu otyozaeio, ty lk o z o r a n i zona ny 1 przygotował» n y , LocuOkr. zu..z% poraóo d -c o c oddziałów a roz .ie szczaniu uuryciu lu d z i* Ludzie k tó rzy wracać do aaoiall dozór» t; z >-I. ao^f sam odzielnie a l f ubezpieczyć ausz? b ;o u rlo p o * « o n i* Ludzi zdekonspiroannyoh 1 u l* z e jfo y c h m ożliw ości ponrotu n a le ży p rze rzu cie do innych powiatów lub nawet o *rf.',ów . Co do tych o s t i t n l c h .iom.ckr* aęalodnloh porożu* o l e j ę slq *zaJomnle o e le a uzyskania e o e n t . pomocy • Kom. Okr* * r »2 z d -o * a i oddziałów leauyoh poi o:': 9 sp e c ja ln y naolsk na odpowiednie zakonspirowanie 1 ukrycie bron i ix am unicji na ok res przerwy * d zleca n iu od d zia łów . L i l o ś c i ukryt?J bron i 1 e s u n l o ji Koa.Okr* n ?d eślę do Lowództwa meldunki do k o -¿o a l i p o « « ir z y t y n zń zn a oza z, że c h sllo w e z a e le e z e n l dziułaA oddziałów le ś n y c h , cio za nic w spólnoto z« z-.lnnaai za* a z ły ml a sk ła d zie Tymczasowego Rzędu* ssyacy la s ? * bs z a r ó w l kota. o k r . « In n i ¿«¿.no « owych rozkazach podkre­ ś l i ć » że z..i>»ny * rzęd zie szmJv Jedynie pozorny eharfckter l ż e » Zasadzie n ic s l * n ie z . l e n i ł o . ¿ lk w łu jo zy k w i.o c k .le r.lc nie u zyasu ł i a i s n o «i lu d zie % rząd zie a , pod ta u p ie k ą , ie n lx t z b llz v o aię !o nich nie n o że , Jlatego o-.: nosimy c i f to te-jo rzędu a b so lu tn ie negatywnie tuk Jak 1 do poprzedniego hzędu L u b elsk iego * B liż s z e w yja śn ien ie c a l< j a t u c c j l o tr z y z a ję ok ręgi w -p e c ju ln v a kocuinlkacie • i * A* 3 . ^ rf każdym okręgu zam iast oddziałów le śn y ch muazę d z i a ­ ła ć komórki ¿ . i i . ■ a k ł idzie od 5 do 1 C l u d z i , z »le ż n ie od m iejscow ych wnrunkow. I l o ś ć tych komórek w Lkr* o k rcc lo e l f od 1 d o 3 . D z i a ł,n ie ic h musi yć niezwykle apra.-.ne* Celaa ty c h komórek Je at zdobycie środków flnaaconych i l;r .* ld a c ja tp e c jriln ie szkodliw ych agentów s .B * 1 ?....* *D. uraz lik w id a c ja m i l i c j i i lennych fu n k c jo n a riu szy obecnego r j z i z u . L liłL *id a a J l A.ażdo razowo decyduje ».om. wkr* wraz z cobranymi sobie członkam i, iCoucndy w kr*. Likw idacja &o-ż « a a ctę p ić po dokładnym ro zp a trze n iu d zia ł& ln o a c i dane­ go osobnika i po form alnie wdanym wyroku. Polocum 00 a i e * c lę c nadsyłać do Eoeództwa o d d zieln e rap orty dcnor.zęae o sykonnnyoh wyrokach- oraz akojaoh finansowych z c łę c z u ję c przy tyoh szcza¿ulow e r o z l i c z e n i a , 1 1 1 * ¿pro« .u w ołuję Cu ży cia In apoktorat ¿u łu d n ie , w sk ła d k t ó o r gu n lzu o yJ m *rc^ o «chodzą okr* VII 1 V I I I , oraz Bojem Rzeszów ,ck e sufi:o
    le ś n e .

    /-/ 254

    Pierwsza strona „Rozkazu ogólnego” dowódcy NSZ, gen. Zygmunta Broniewskiego „Boguckiego” z 5 lipca 1945 r.

    NARODOWE

    SIŁY

    ZBROJNE

    (NSZ)

    Pierwsza strona „Raportu sytuacyjnego” Komendanta Okręgu VII NSZ, kpt. Henryka Fíame „Bartka ”, z 21 czerwca 1946 r.

    II.p . dnia 2 1 .6 ,4 6 r . Narodowe S iły Zbrojno Komendant Okręgu VII p .o . X -ta Obszaru Zachodniego RAPORT SYTUACYJNY O b s z a ru Z a c h o d n ie g o

    1 . Ocólna Sytuacja Polityczna a / P .S .L .

    Olbrzymi wzrost wpływów ? * S .L . no poszczególnych odcinkach, stosunki między nami a P.S.L.-era ukła­ d ają s ię pom yślnie. Trzeba stw ie rd zić , że osoba M ikołajczyka je s t b.popularna 1 nawet wśród na­ szych lu d z i daje s ię zauważyć s iln a wiara, p o łą ­ czona z jago osobą. Lansowana jc 3 t wśrćd naszych lu d z i w ersja, i i M ikołajczyk w gronio swoich naj­ b liż s z y c h , miał s ię w yrazić, żo po d ojściu do wła­ dzy, ani Jeden narodowioo nie będzie slo d zla ł w w ięzieniu i powoływał s i ę , żo jodyna "Gazeta Ludowa" wysunęła zogadnicmia am nestii. D. I n s t r u k c j a

    „Protokół zestawienia plutonów przekazanych do A K ” z 28 stycznia 1945 r. (Obwód Białystok-miasto). Mimo formal­ nego rozwiązania Armii Krajowej 19 stycznia 1945 r., poszczególne jednostki NSZ w dalszym ciągu scalały się z AK. Pod „Protokołem” - własnoręczna adnotacja Komendanta Okręgu AK

    w o j s k o w a .

    Z c a ło ś o i naszych wywodów wynika jasno nasze stanowisko: ograniczyć sukcesywnie ilo ś ć oddziałów leśnych do minimum / * 5 0 ludzi r.c każdy okręg/ jak również ro lę bojowi^ tych oddziałów. Chodzi tylko 0 utrzymanlo kadr bojowyoh będących Jednocześnie oparciem dla ludzi "s p a lo n y c h ", Należy jednocześnie nio rozluźniać kontaktu z ludźmi, którzy p r z e s z li z tych oddziałów do pracy zawodowej, raz d la tego, by ich zatrzymać w za3ięgu naszych wpływów, po wtćre d latego, które za pieniądze a n g ie lsk ie dążą do wywołania w Polsce rozruchów lub pow stania. Oczywiście kontakt z tymi ludźmi ze względu no konspiracji 1 bezpieczeństwo n ie raoźo być podtrzymywany przez oddziały le ś n e . Należy wyselekcjonować lu d zi o wysokie morale dla przygoto­ wanie ich do d zia łe n ia w małych zespołach A k c ji S pecjalnej /. J . S . / . Zadeniem ich n io powinno być ani d zia ła n ie w kierunku zdobywania środków pieniężnych, Jako demoralizujące i prowadzące do ozontych wsyp, ani u nieszk od liw iania, drobnych pozycyj przeciwnika /m ilic ja n o : drobni agenci B e z p ie k i/, le cz choćby rzadkie, a le celne tra fian ia w zasadnicze pozycjo NXY7D lub Bozpieki względnie wybitne f ila r y reżJ Po postawieniu na odpowiednim poziomie wywiadu i kontrwywiadu ozwz po pomnożeniu oddziałćw A .S . , Jak i ich gruntowym przeszkoleniu, możno podejmować sporadyczne akcjo na większą skalę* J.np. uwalnlan więźniów p olityczn yoh .

    Białystok, ppłk. Władysława Liniarskiego „Mścisława” z 15 marca 1945 r. 4 .v

    255

    żołnierze

    ~T

    p r~ y / • •- M /

    (*

    ^

    H erodow e S l i y Z b r o j n e

    ... M .p. m c p t ’é t e ; ! ^

    Okr*g I I

    'V " s'v

    Z ł i ł 1 »i P. ’

    wyklęci

    o ż e n i

    .

    . '• '• ■



    1 « podstawi* rozkazu ¿H>y Karodowyoh SIŁ Z b r ó j-

    i' a y o k a . d n l a t k f . ^ f i -a-i ^ * *• . 19 J \# /Vxc^-- . 'f\jud'vi uTO|nćOLyii (ii/ ............... .. **

    V

    IJ a le c z n y o h '*

    B í*

    p o ra ź

    „Zaświadczenie” wystawione przez Komendanta Okręgu I I NSZ (Mazowsze-Północ) z 12 sierpnia 1945 r. o nadaniu Krzyża Walecznych strz. Wojciechowi Organowskiemu „Wojtkowi Frydze” z oddziału NSZ ppor. Czesława Czaplickiego „Rysia ”.

    , a o s ta i k oled ze

    |

    nadany I « y i .

    -

    - 'J, *V*e ’>> i

    p le r w a z j



    p ®

    Y

    ____^

    iJJOLf



    tíÁ

    *

    \

    1

    v*



    L

    *

    %

    Sr

    Janina Żubryd

    X .

    *

    ■\

    .

    w ? s • V -

    - ,

    (z domu Praczyńska), żona Antoniego Zubryda.

    Antoni Żubryd „Orłowski”, „Zuch”, uczestnik obrony Warszawy we wrześniu 1939 r. Od zimy 1939 r. współpracownik wywiadu sowieckiego. W listopadzie 1941 r. aresztowany przez gestapo, we wrześniu 1943 r. skazany przez niemiecki sąd wojskowy na karę śmierci. Uciekł z miejsca egzekucji. Jesienią 1944 r. wstąpił do UB, gdzie został zastępcą szefa PUBP w Sanoku. Utrzymywał kontakt z anty­ komunistycznym podziemiem, m.in. z Józefem Czuchrą „Orskim ”. Zagrożony aresztowaniem, w czerwcu 1945 r., po uprzednim uwolnieniu więźniów z PUBP, wraz z kilkoma współpra­ cownikami „poszedł do lasu”. W odwecie UB aresztowało jego teściową i kilkuletniego synka. W odpowiedzi oddział „Żubryda” zlikwidował

    jego załogę. „Żubryd” zagroził nowo powołanemu szefowi PUBP w Sanoku, że jeżeli nie wypuści jego bliskich milicjanci zostaną rozstrzelani. Groźba poskutkowała. Już w partyzantce nawiązał kontakt z NSZ. Stanął na czele kilkudziesięcioosobowego oddziału, który działał na terenie powiatu Sanok. Oddział nosił nazwę: Samodzielny Batalion Operacyjny NSZ „Zuch”. Stoczył wiele zwycięskich potyczek z grupami operacyjnymi NKWD, UB i KBW. Przeprowadził także szereg akcji likwidacyjnych. Broniąc ludności polskiej, „żubrydowcy” kilkakrotnie walczyli z oddziałami UPA. Antoni Żubryd został zamordowany wraz z żoną, Janiną z Praczyńskich (która po zwolnieniu z aresztu UB stale przebywała w oddziale wraz z mężem), przez agenta UB 24 października 1946 r. we wsi Malinówka. Ostatnich żołnierzy Antoniego Zubryda aresztowano w 1949 r.

    szefa PUBP w Sanoku, a następnie opanował posterunek MO w Haczowie, biorąc do niewoli 256

    NARODOWE

    SIŁY

    ZBROJNE

    (NSZ)

    Mieczysław Kocyłowski » Czarny”, pierwszy zastępca Antoniego Zubryda. Aresztowany przez UB 22 marca 1946 r. Zwolniony z więzienia w 1950 r.

    Kazimierz Kocyłowski „ Wichura”, od jesieni 1944 r. funkcjonariusz MO w Woli Michowej. 17 sierpnia 1945 r. zdezerterował. Wstąpił do oddziału Kosakowskiego „U łana”. W listopadzie 1945 r. wraz z grupą żołnierzy przeszedł do oddziału Antoniego Zubryda. Pełnił w nim funkcję dowódcy 3 kom­ panii. Po aresztowaniu Mieczysława Kocyłowskiego „Czarnego” został zastępcą dowódcy oddziału. Aresztowany przez UB w czerwcu 1946 r., skazany na karę śmier­ ci, zamienioną na karę dożywotniego więzienia. Zwolniony w czerwcu 1957 r.

    Władysław Skwarc, w czasie okupacji niemieckiej żołnierz AK. Od połowy 1945 r. w oddziale Antoniego Zubryda. W marcu 1946 r. ranny w walce z grupą operacyjną MO i KBW, dostał się do niewoli. Skazany na karę śmierci. 24 marca 1946 r., dzień po skazaniu, zamordowany w publicz­ nej egzekucji na stadionie przy ul. Żwirki i Wigury w Sanoku, Egzekucję przeprowadzono w obecności przymusowo spędzonej ludności Sanoka, w tym licznej grupy młodzieży szkolnej. Jednocześnie rodzinie Władysława Skwarca zabroniono towarzyszenia mu w ostatniej drodze...

    257

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    W ładysław Kudłik, w czasie okupacji niemieckiej żołnierz AK. Od połowy 1945 r. w oddziale Antoniego Żubryda. W marcu 1946 r. w wałce z grupą operacyjną MO i KBW dostał się do niewoli. Skazany na karę śmierci. 24 marca 1946 r., dzień po skazaniu, zamordowany w publicznej egzekucji na stadionie przy ul. Żwirki i Wigury w Sanoku. Zamordowano go w obecności przymusowo spędzonej ludności Sanoka, w tym licznej grupy młodzieży szkolnej. Jednocześnie rodzinie Władysława Kudlika zabroniono towarzyszenia mu w ostatniej drodze...

    Stanisław K siążek, żołnierz oddziału Antoniego Żubryda. Ranny 18 maja 1946 r. w czasie ataku oddziału na Posadę Sanocką, dostał się do niewoli (w czasie tej akcji po stronie komunistycznej zginął m.in. mjr Armii Czerwonej). Skazany na karę śmierci. Zamordowany w ostatnich dniach maja 1946 r. w publicznej egzekucji na rynku w Sanoku. Świadkowie tego mordu twierdzą, że Stanisław Książek miał w czasie egzekucji zagipsowane usta.

    V i VI BRYGADA WILEŃSKA AK W LATACH 1944-1952

    V

    Wileńska Brygada AK (zwana „Brygadą Śmierci") dowodzona przez majora Zygmunta Szendzielarza „Łupaszkę” była jednym z najbitniejszych oddziałów

    partyzanckich Wileńskiego Okręgu AK. W okresie okupacji nie­

    mieckiej działała na Wileńszczyźnie w wyjątkowo trudnych warunkach, mając przeciw sobie zarówno Niemców, jak i par­ tyzantkę sowiecką, zwalczającą Armię Krajową. Walczyła z dwoma wrogami i w walce z nimi odnosiła znaczące sukcesy bojowe.

    Po lipcu 1944 r. część żołnierzy V Brygady zdołała przedostać się za linię Curzona, na teren tak zwanej „Polski lubelskiej” , gdzie pod rozkazami majora „Łupaszki” kontynuowała działalność niepodległościową jeszcze przez wiele lat po wojnie. Powojenny etap działalności partyzantki mjr. „Łupaszki” można podzielić na kilka wyraźnych podokresów: okres „białostocki” (1945 r.), okres „pomorsko-mazurski” (1946 r.), okres „podlaski” (1946-1949, z aktywnością w szczątkowej formie do 1952 r.). Ten ostatni dotyczy zwłaszcza wyłonionej z dawnej V Brygady nowej jednostki partyzanckiej, która otrzymała nazwę VI Brygady Wileńskiej. Chodzi tu o podlegający „Łupaszce” oddział party­ zancki dowodzony przez ppor. Lucjana Minkiewicza „Wiktora” , a następnie przez por./kpt. Władysława Łukasiuka „Młota” , najsłynniejszego bodaj partyzanta Podlasia. Należy odnotować, że w 1945 r. oddziały „Łupaszki” pod­ porządkowane były Komendzie Białostockiego Okręgu AK (występującego po formalnym rozwiązaniu Armii Krajowej jako Armia Krajowa Obywateli lub Obywatelska Armia Krajowa). Od jesieni 1945 r. „Łupaszka” podlegał eksterytorialnemu Wileńskiemu Okręgowi AK (przeniesionemu na teren Polski), który został następnie przekształcony w Ośrodek Mobilizacyjny Wileńskiego Okręgu AK. Struktura ta miała bezpośredni kontakt z Naczelnym Wodzem w Londynie i aczkolwiek współ­ działała ze Zrzeszeniem WiN, była niezależnym od niego ośrod­ kiem konspiracyjnym i bojowym. Działalność oddziałów partyzanckich V i VI Brygady Wileńskiej w okresie powojennym stała się swego rodzaju fenomenem w historii walk powojennego podziemia antykomu­ nistycznego w Polsce. Większość działań powojennej party­ zantki, niekiedy prowadzych z wielką determinacją, miała właściwie charakter lokalny. Natomiast oddziały podlegające mjr. „Łupaszce”, a później por./kpt. „Młotowi” , charakteryzował rzadko spotykany rozmach działania. Swoją działalnością objęły one znaczne obszary Polski północnej i północno-wschodniej. W różnych okresach operowały na terenach prawie całej Polski północnej - od województwa zachodniopomorskiego, przez woj. gdańskie, bydgoskie, olsztyńskie, warszawskie, białostockie i lubelskie, aż po wschodnią granicę Polski. Patrole dyspozycyjne podlegające mjr. „Łupaszce” sięgały nawet w swych wypadach do Wrocławia i województwa wrocławskiego. Istotną cechą antykomunistycznej działalności V i VI Brygady Wileńskiej była jej konsekwencja. Pomimo akcji „rozładowywa259

    PODZIEMIE

    POAKOWSKIE

    nia lasów” prowadzonej przez poakowskie ośrodki dowódcze (DSZ, WiN) oraz dwóch amnestii ogłoszonych przez MBR działalność ta trwała nieprzerwanie do 1948 r., a w szczątkowej formie do 1952 r. Można sądzić, że na fakt owej konsekwencji miał wpływ skład osobowy oddziałów dowodzonych przez mjr. „Łupaszkę” i por./kpt. „Młota” . Żołnierze AK z Wileńszczyzny, służący pod ich rozkazami, niejednokrotnie już się przekonali, czego można się spodziewać po systemie komunisty­ cznym. Także wśród żołnierzy pochodzących z Podlasia prze­ ważał element nie tylko ofiarny i patriotyczny, ale i nie mający złudzeń co do przyszłości Polski pod rządami komunistów. Nie bez znaczenia była także osobowość mjr. „Łupaszki” i por./kpt. „Młota” . Bezpośrednio po przejściu na Białostocczyznę w lipcu i sierp­ niu 1944 r. rtm./mjr „Łupaszka” nawiązał kontakt z komendą tamtejszego okręgu AK i w uzgodnieniu z nim przystąpił do organizowania kadrowego oddziału partyzanckiego V Brygady Wileńskiej, złożonego z rozbitków z wileńskich i nowogródzkich oddziałów AK. Oddział ten przeszedł za „linię Curzona” i w okre­ sie wrzesień-listopad 1944 r. operował po sowieckiej stronie gra­ nicy, w Puszczy Swisłockiej i Różańskiej. Choć nastawiony był na przetrwanie, stoczył szereg potyczek z jednostkami NKWD. Nie mogąc utrzymać się na terenie powiatu wołkowyskiego, powrócił w bielskie, gdzie okresowo został zamelinowany. Ponownie wyszedł w pole 5 kwietnia 1945 r. na rozkaz Komendy Białostockiego Okręgu AK-AKO. Bardzo szybko został rozbudowany do stanu brygady partyzanckiej liczącej ponad 250 żołnierzy, zaś mjr „Łupaszka” otrzymał funkcję „dowódcy

    Mjr Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka”, jeden z najsławniejszych partyzantów AK-owskich z czasów okupacji niemieckiej 1 okresu powojennego. Do 1939 r. dowódca 2 szwadronu 4. Pułku Ułanów Zaniemeńskich stacjonującego w Wilnie, uczestnik kampanii wrześniowej w szeregach Armii „Prusy” i Grupy Operacyjnej gen. Władysława Andersa. Organizator i dowódca V Wileńskiej Brygady „Śmierci”, wraz z którą odniósł szereg

    partyzantki” w Komendzie Białostockiego Okręgu AK-AKO (sprowadzała się ona do dowodzenia V Brygadą, będącą

    zwycięstw nad oddziałami niemieckimi,

    oddziałem dyspozycyjnym KO AK-AKO). Struktura odtworzonej V Wileńskiej Brygady AK przedstawiała się następująco:

    litewskimi i partyzantką sowiecką. Po przedar­ ciu się na Białostocczyznę dowódca oddziału

    dowódca zastępca

    mjr Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka” , por./kpt. Lech L. Beynar „Nowina” ,

    adiutant

    por. Jerzy Jezierski „Stefan” ,

    d-ca 1 szwadronu d-ca 2 szwadronu

    partyzanckiego Białostockiego Okręgu AK-AKO przekształconego wiosną 1945 r. w V Brygadę Wileńską, Od grudnia 1945 r. członek Komendy

    por. Zygmunt Błażejewicz „Zygmunt” , ppor. Romuald Rajs „Bury” ,

    d-ca 1 komp. szturmowej

    por. Jan Mazur „Piast”,

    d-ca 4 szwadronu por. Marian Pluciński „Mścisław” , d-ca drużyny podoficerskiej ppor. Jan Zaleski „Zaja” . Brygada operowała głównie na terenie Rejonu „A” Białostoc­ kiego Okręgu AK-AKO (powiaty wysokomazowiecki i bielski). Okresowo działała także na terenie Obwodów AKO Białystok, Zambrów i Ostrów Maz., przechodziła też za Bug na Podlasie lewobrzeżne. Wykonała kilkadziesiąt udanych akcji bojowych przeciw siłom NKWD, UBR KBW, MO i LWP Najbardziej bojową jednostką był 1 szwadron por. „Zygmunta”, któremu V Brygada

    Eksterytorialnego Okręgu Wileńskiego AK. Od kwietnia 1946 dowódca oddziałów partyzanckich nawiązujących do tradycji V i VI Brygady Wileńskiej, operujących na terenach Pomorza Zachodniego, Wschodniego, Borów Tucholskich, Warmii i Mazur, Białostocczyzny i Podlasia. Aresztowany 30 czerwca 1948 r. na Podhalu w wyniku ogólnopolskiej akcji UBP wymierzonej w środowisko wileńskie. Zamordowany w więzieniu mokotowskim w Warszawie 8 lutego 1951 r.

    zawdzięczała większość swych sukcesów (zwycięska walka z grupą operacyjną NKWD i KBW w rejonie Majdan-Topiły, rozbi­ cie grupy operacyjnej LWP pod Sikorami, zniszczenie grupy operacyjnej NKWD, UBP i LWP w Miodusach). Na koncentracji

    Mjr Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka ” oraz

    koło leśniczówki Stoczek w dniu 7 września 1945 r. żołnierze mjr. „Łupaszki” zostali poinformowani o demobilizacji V Brygady (akcja Delegatury Sił Zbrojnych „rozładowywania

    od jesieni 1943 r. W latach 1945-1948 kurier mjr. „Łupaszki”. Aresztowany przez UBP

    lasów” ).

    zamienioną na 15 lat więzienia. 260

    wchm. Wacław Beynar „Orszak” (z lewej). Wchm. „Orszak”, żołnierz VBrygady Wileńskiej

    w Gdyni 24 lipca 1948 r., skazany na karę śmierci,

    V i VI BRYGADA WILEŃSKA AK W LATACH 1944-1952

    Z pozostałej w polu grupy 1 szwadronu i resztek grupy por./kpt. Władysława Łukasiuka „Młota” powstał nowy oddział partyzancki, który po pewnym czasie stał się VI Brygadą Wileńską. Operował na Podlasiu, po obu stronach Bugu. Dzielił się na 3 pododdziały kadrowe - zwane szwadronami - dowodzone przez sierż. Józefa Rybickiego „Kukułkę” , ppor. Mariana Nowaka vel Waleriana Nowackiego „Bartosza” i st. sierż. Józefa Babicza „Żwirkę” , oraz grupę żandarmerii ppor. Antoniego Borowika „Lecha” . Na ogół stan osobowy VI Brygady nie przekraczał 60-70 żołnierzy. W tym miejscu trzeba dodać, że z chwilą rozformowania V Brygady Wileńskiej dowódca jej 2 szwadronu ppor. Romuald Rajs „Bury” opuścił szeregi oddziałów poakowskich i przeszedł do NZW, gdzie został szefem PAS Okręgu Białostockiego tej organizacji. V Brygada Wileńska mjr. „Łupaszki” została odtworzona w kwietniu 1946 r. w Borach Tucholskich. Dzieliła się na 3 kadrowe grupy (szwadrony) dowodzone przez ppor. Zdzisława Badochę „Żelaznego” (a po jego śmierci przez ppor. Olgierda Christę „Leszka” ), ppor. Henryka Wieliczkę „Lufę” i ppor. Leona Smoleńskiego „Zeusa” . Do tego dochodziły dwa patrole dyspozy­ cyjne ppor. Feliksa Salmonowicza „Zagończyka” i sierż. Józefa Bandzo „Jastrzębia” . V Brygada operowała głównie na Pomorzu i na Mazurach. Tylko szwadron „Lufy” dwukrotnie zapuszczał się w białostockie, a szwadron „Żelaznego” w szczecińskie. W listopadzie 1946 r. szwadrony „Leszka” i „Zeusa” zostały zdemobilizowane i nie zebrały się już ponownie. Jedynie pozostałości szwadronu „Lufy” zostały w marcu 1947 r. włączone do VI Brygady Wileńskiej na Podlasiu. Po rozpadzie struktur WiN w wyniku amnestii z lutego

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    1947 r. VI Wileńska Brygada por. „Miota” stała się jednym z najgroźniejszych antykomunistycznych oddziałów w skali całej Polski. Operacjami przeciw niej kierował specjalnie powołany sztab MBP i KBW Do zwalczania oddziału „Miota” rzucono olbrzymie siły KBW, U BI’ LWP i MO. Tymczasem „Młot” rozbudował własne zaplecze w oparciu o pozostałości siatki WiN (w pow. sokołowskim rezerwami VI Brygady dowodził por. Józef Małczuk „Brzask”, zaś w powiecie bielskim Eugeniusz Korzeniewski „Ryg” ). Zwierzchnictwo „Młota” uznał także por. Kazimierz Kamieński „H uzar” , słynny partyzant AK-AKO-WiN z powiatu wysokomazowieekiego. W ciągu 1947 r. ponownie odbudował on swój oddział, zdekompletowany przez amnestię. Na terenie powiatu sokołowskiego podlegał „Młotowi” lotny patrol Kazimierza Wyrozębskiego „Sokolika” . Dopiero wiosną 1948 r. udało się siłom KBW i UBP rozbić większość pododdziałów VI Brygady Wileńskiej. Operacje prze­ ciw nim były starannie przygotowane dzięki aktywnej pracy agentury resortu. W walkach polegli „Lech”, „Bartosz” i „Soko­ lik” . „Młot” z garstką niedobitków przeszedł na prawy brzeg Bugu, gdzie przez kilka miesięcy „chodził” wraz z oddziałem „Huzara” . Zimę 1948/1949 r. spędzał w leśnych bunkrach w lesie rudzkim (pow. Bielsk Podlaski). Tam też dopadła go nie­ spodziewana śmierć w dniu 29 czerwca 1949 r. Major „Łupaszka” , aresztowany 30 czerwca 1948 r., został skazany na karę śmierci przez Wojskowy Sąd Rejonowy w War­ szawie i zamordowany w więzieniu MBP na Rakowieckiej w dniu 2 listopada 1950 r. Zginęła też większość kadry dowódczej V Brygady (z ośmiu dowódców i zastępców dowódców szwadronów z 1945 r. przeżyło tylko dwóch). Pozostałości patroli

    Por. Zygmunt B łażejew icz „Z ygm u n t” . Uczestnik wojny obronnej 1939 r. Od sierpnia 1943 r. żołnierz oddziału partyzanckiego AK dowodzonego przez por Adama Boryczkę „Tońka”. Dowódca plutonu w VI Brygadzie Wileńskiej. Po przedarciu się jesienią 1944 r. na Białostocczyznę dowódca sekcji egzekucyjnej w Obwodzie AK Bielsk Podlaski. Za swoją

    partyzanckich podlegających „Młotowi” przejęte zostały przez

    działalność bojową odznaczony dwukrotnie Krzyżem Walecznych. Od kwietnia 1945 r.

    por. Kazimierza Kamieńskiego „Huzara” (patrole por. „Brzaska” , „Arkadka” , „Huragana” , Józefa Oksiuty „Pomidora”,

    dowódca 1 szwadronu w odtworzonej na terenie Okręgu Białostockiego AKO V Brygadzie

    Adama Ratyńca „Lamparta” ). Oddział „Huzara” kontynuował tradycję VI Brygady Wileńskiej i przejął nazwę tej jednostki.

    Wileńskiej. W czasie kilkumiesięcznej działalności z oddziałem tym przeprowadził

    Patrol

    szereg niezwykle skutecznych akcji skierowa­ nych przeciwko posterunkom i placówkom MO i UB, odniósł też kilka spektakularnych zwycięstw nad pacyfikującymi tereny prawo-

    VI

    Brygady

    dowodzony

    przez

    Adama

    Ratyńca

    „Lamparta” został zlikwidowany przez KBW w maju 1952 r. „Huzar” działał do 28 października 1952 r., kiedy to został ujęty w wyniku prowokacyjnej operacji MBP pod pozorem „przerzutu” za granicę. Zamordowano go 24 października 1953 r. w Bia­ łymstoku. Szwadrony V Brygady wykazywały ogromną ruchliwość i ope­ ratywność, przemieszczając się po rozległych przestrzeniach Polski północnej. O ile oddział „Młota” (VI Brygada) posiadał mocne oparcie w siatce terenowej WiN na Podlasiu, z którą współpracował, i z której resztek po amnestii 1947 r. stworzył własne zaplecze, to pododdziały V Brygady operujące w woje­ wództwach zachodnich były zdane jedynie na własne siły. W grę wchodziły pojedyncze punkty oparcia, m.in. opanowane przez wileńskich akowców struktury Państwowego Urzędu Repatria­ cyjnego. Wyjątkiem był tu szwadron „Żelaznego” , który miał zaplecze w Bobolicach w postaci wołkowyskiej grupy BOA (Bojowy Oddział Armii) dowodzonej przez ppor. Stefana Pabisia „Stefana” . Poza tym mogły liczyć tylko na prywatne kontakty, m.in. wśród repatriantów z Kresów, oraz na ogólną życzliwość społeczeństwa. 262

    i lewobrzeżnego Podlasia sowieckimi i „polski­ m i” grupami operacyjnymi, zyskując sobie miano najwybitniejszego dowódcy partyzanck­ iego Białostocczyzny. 28 maja 1945 r. w rejonie Majdan-Topiły na terenie Puszczy Białowieskiej, szwadron „Zygmunta ” ostał otoczony przez grupę operacyjną NKWD i KBW. Po kilku­ godzinnej bitwie partyzanci przebili się z okrążenia, tracąc 1 zabitego i 3 rannych. Straty strony komunistycznej były znacznie większe: 15 zabitych i 16 rannych. 7 lipca 1945 r. pod wsią Brzeziny szwadron „Zygmunta” rozbił kolumnę samochodową Prokuratury 5 sowieckiej Armii Pancernej. 10 żołnierzy Armii Czerwonej, w tym pułkownika i 3 kapitanów, rozstrzelano.Do największych bitew stoczonych przez szwadron „Zygmunta”

    V i VI BRYGADA WILEŃSKA AK W LATACH 1944-1952

    i oddział „M łota” zaliczyć należy starcie z dwoma batalionami „ludowego” WP w lesie

    W okresie białostockim (1945 r.) V Brygada Wileńska oper­ owała poszczególnymi szwadronami, kontrolując zazwyczaj

    pomiędzy wsiami Sikory i Paczuski. W walce zginęło 16 żołnierzy, ok. 20 zostało rannych, a 72 dostało się do niewoli. Kilka dni. później szwadron „Zygmunta” wraz z oddziałem

    teren 1-2 powiatów. Szwadrony zbierały się tylko na zarzą­ dzanych okresowo koncentracjach (łącznie było ich osiem), lub

    „M łota” przeszedł z okolic Jabłonny Lackiej na teren powiatu bielskiego, gdzie (na prośbę

    na czas wykonania większych operacji bojowych. W późniejszym okresie oddziały V i VI Brygady stworzyły zupełnie nową taktykę działania, nie spotykaną w innych oddziałach partyzantki powo­

    miejscowej ludności) zlikwidował grupę opera­ cyjną NKWD, UB i LWP. Do walki doszło we wsi Miodusy Dworaki. W wyniku dwu­

    jennej. Nie wiązały się dłużej z jakimś terenem, nie miały stałych baz. Działały jako grupy lotne, stale zmieniając miejsce postoju. Wykorzystując zdobyczne samochody pokonywały w krótkim czasie nawet po kilkaset kilometrów. Działały grupami liczącymi

    godzinnego starcia grupa ta została całkowicie rozbita, zginęło co najmniej 18 NKWD-zistów (w tym będący postrachem okolicznej ludności

    od 15 do 30 ludzi, których całe zaopatrzenie mieściło się w chle­ bakach. Braki w amunicji, prowiancie i wyposażeniu uzupeł­ niano w akcjach bojowych. W podobny sposób działały podod­

    dowódca grupy, mjr Wasilij Gribko), 11 żołnierzy LWP i 3 funkcjonariuszy UB. Zwycięstwo to okupiono znacznymi stratami - zginęło 8 partyzantów a 10 zostało rannych.

    działy VI Brygady w latach 1947-1948, z tym jednak, że „Młot” posiadał silne oparcie w terenie. Rezultaty działalności skromnych sił, jakimi w latach 1944-1949 dowodzili mjr „Łupaszka” i por. „Młot” , były zdu­

    Podczas walki spłonęła część wsi. Ponadto szwadron „Zygmunta” przeprowadził szereg

    miewające. Według niepełnych danych oddziały V i VI Brygady Wileńskiej wykonały około 450 różnorodnych akcji. Partyzantka

    akcji likwidacyjnych. Po rozwiązaniu Brygady we wrześniu 1945 r., „Zygmunt” - zagrożony aresztowaniem - nielegalnie wyjechał na zachód.

    „Łupaszki” prowadzona była w „rycerskim” stylu, co wówczas nie zawsze stanowiło regułę. Nawet dokumenty UBP i KBW podkreślały dyscyplinę panującą w szeregach V i VI Brygady oraz wybitnie ideowy - „polityczny” - charakter ich działalności. Zwracały też uwagę na zwalczanie przez nie bandytyzmu, stanowiącego prawdziwą plagę niektórych terenów po wojnie. To dopiero późniejsza propagandowa literatura „utrwalaczowska” stworzyła wizerunek „ryżego herszta” i „kulawego watażki” , czyli mjr. „Łupaszki” i kpt. „Młota” . W rzeczywistości byli to niezłomni patrioci i wspaniali dowódcy partyzanccy.

    Por. M arian P lu ciń ski „M ścisław ” . Uczestnik kampanii wrześniowej 1939 r. Od kwietnia 1944 r. dowódca plutonu w V Brygadzie Wileńskiej AK. Po rozwiązaniu Brygady przedostał się wraz z dowodzonym przez siebie oddziałem do Puszczy Augustowskiej, a następnie powrócił na Wileńszczyznę. Do listopada 1944 r. dowodził oddziałem partyzanckim złożonym z rozbitków brygad wileńskich, operującym na północ od Wilna. Po powtórnym przedostaniu się na Białostocczyznę, wiosną 1945 nawiązał kontakt z mjr. Zygmuntem Szendzielarzem „Łupaszką ”, a następnie objął dowództwo 4 szwadronu w odtwarzanej V Brygadzie Wileńskiej. Po rozwiązaniu oddziału w październiku 1945 r. zaprzestał aktywnej działalności konspiracyjnej. Aresztowany przez UBP na wiosnę 1946 r. ju ż w kilka tygodni później został osądzony, skazany na karę śmierci i 28 czerwca 1946 r. zamordowany w więzieniu w Białymstoku. 263

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    Por/kpt. Władysław Łukasiuk „M łot”, „Młot II”. Przedwojenny podoficer kawalerii, współpracownik wywiadu

    Ppor. cz. w. Lucjan Minkiewicz „Wiktor”.

    wojskowego, tzw. dwójki. W okresie okupacji niemieckiej

    Żołnierz VI Brygady Wileńskiej AK. Jesienin 1944 r. razem z por. Zygmuntem Błażejewiczem

    żołnierz A K w Obwodzie Bielsk Podlaski. W 1945 r. dowódca plutonu w oddziale partyzanckim OAK ppor. Teodora Smiałowskiego „Szum nego”. Po śmierci „Szumnego” w końcu

    „Zygmuntem” przedostał się na Białostoc­ czyznę. Członek dowodzonej przez niego sekcji likwidacyjnej Obwodu A K Bielsk Podlaski.

    lipca 1945 r., dowódca samodzielnego pododdziału leśnego. W sierpniu 1945 r. nawiązał bliską współpracę (przy zachowa­ niu pełnej autonomii swojej grupy) z dowódcą 1 szwadronu V Brygady Wileńskiej por. Zygmuntem Błażejewiczem

    Od kwietnia 1945 r. zastępca dowódcy plutonu w 1 szwadronie odtworzonej V Brygady Wileń­ skiej. Po rozwiązaniu Brygady we wrześniu

    „Zygmuntem”. Współuczestnik wszystkich walk 1 szwadronu

    tegoż roku aż do 19 października 1946 r. dowódca operującego na Białostocczyźnie

    aż do momentu rozwiązania Brygady we wrześniu 1945 r.

    i Podlasiu oddziału partyzanckiego, występu­

    Od października tegoż roku zastępca dowódcy oddziału par­ tyzanckiego przemianowanego w lutym 1946 r. na VI Brygadę Wileńską AK. W październiku 1946 r. na koncentracji VI i części V Brygady Wileńskiej przejął ostatecznie od dotych­ czasowego dowódcy ppor. Lucjana Minkiewicza „W iktora” dowództwo nad tym oddziałem. Od tego momentu aż do 1948 r.

    jącego od lutego 1946 r. jako VI Brygada Wileńska AK. W październiku tegoż roku podczas koncentracji VI i części V Biygady w kolonii Rogawka gmina Drohiczyn został

    najważniejszy dowódca partyzantki niepodległościowej

    urlopowany przez mjr. „Łupaszkę”, a dowódz­ two przekazał swojemu dotychczasowemu zastępcy ppor. Władysławowi Łukasiukowi

    na Podlasiu. Dowodzone przez niego szwadrony operowały na terenie wielu powiatów: Bielsk Podlaski, Wysokie Mazowieckie, Mińsk Mazowiecki, Węgrów, Sokołów Podlaski,

    „M łotowi”. Aresztowany przez UBP 1 lipca 1948 r. Sądzony razem z mjr. „Łupaszką ”, skazany na karę śmierci i zamordowany

    Siedlce, Łosice, Łuków, Biała Podlaska, Radzyń Podlaski. Po rozbiciu w 1948 r. przez KBW i UB dwóch podstawowych

    8 lutego 1951 r.

    pododdziałów, „Bartosza” i „Lecha”, z resztką partyzantów jeszcze przez rok ukrywał się na terenie pow. Bielsk Podlaski. Zastrzelony w niewyjaśnionych do końca okolicznościach przez swojego podkomendnego Czesława Dybowskiego „Rejtana” w miejscowości Czaję Wólka 27 czerwca 1949 r. Pozostałe w terenie niewielkie grupki partyzantów z VI Brygady Wileńskiej dowodzone początkowo przez por. Józefa Ludwika Małczuka „Brzoska” oraz Czesława Pieleckiego „Jaskółkę” kontynuowały działalność bojową aż do 1952 r.

    264

    V i VI BRYGADA WILEŃSKA AK W LATACH 1944-1952

    Ppor. cz. w. Lidia Lwou> „Ewa”, „Lala”. Od sierpnia 1943 r. sanitariuszka w oddziale partyzanckim A K por. Antoniego Burzyńskiego „Kmicica”, a następnie w VBrygadzie Wileńskiej rtm./mjr. „Łupaszki”. Wyróżniła się w wielu akcjach i walkach (w bitwie pod Worzianami w styczniu 1944 r. pomimo odniesienia rany szła w pierwszej linii niosąc pomoc rannym żołnierzom Brygady, za co otrzy­ mała Krzyż Walecznych). Po rozwiązaniu Brygady 23 lipca 1944 r. wraz mjr. „Łupaszką” i kilkunastoosobową grupą partyzantów przedarła się na teren Białostockiego Okręgu AK. W 1945 r. służyła w odtworzonej V Wileńskiej Brygadzie A K na Białostoczyźnie, a w 1946 r. na terenie Pomorza i Mazur (m.in. w 4 szwadronie dowodzonym przez ppor. „L ufę”). Aresztowana przez UB 30 czerwca 1948 r. Skazana przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie 2 listopada 1950 r. na karę dożywotniego więzienia.

    Białostocczyzna, lato 1945 r. Pierwszy z prawej Jerzy Jezierski „Stefan”, por. LWP. Wiosną 1945 r. zdezerterował z jednostki wojskowej w Ełku. W odtworzonej na Białostocczyźnie, a następnie na Pomorzu i Mazurach V Brygadzie Wileńskiej pełnił funkcję adiutanta mjr. „Łupaszki”. W grudniu 1946 r. z uwagi na zły stan zdrowia bezterminowo urlopowany. Drugi z prawej strz. Zbigniew Fijałkowski „Pędzelek ” (jeden z dwóch braci służących w Brygadzie), żołnierz A K z placówki Hajnówka (Obwód Bielsk Podlaski), od maja 1945 r. w 1 szwadronie V Brygady Wileńskiej. Po jej rozwiązaniu wyjechał z rodziną do Gdańska, gdzie ponownie nawiązał kontakt z konspiracją wileńską, Poległ w marcu 1946 r. podczas nieudanej akcji ekspropriacyjnej na kasę kolejki w Gdańsku Wrzeszczu.

    265

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    Białostocczyzna 1945 r. Stoją od lewej: ppor. Romuald Rajs „Bury”, NN, por. Marian Pluciński „Mścisław” oraz sani­ tariuszka Danuta Siedzikówna „Inka”. Ppor. „B ury”, od 1943 r. żołnierz A K w oddziale partyzanckim por. Gracjana Fróga „Szczerbca”, następnie dowódca 1 kompanii szturmowej III Brygady Wileńskiej AK. Po rozwiązaniu Brygady wcielony do LWP. Zdezerterował 9 maja 1945 r. wraz z całym dowod­ zonym przez siebie samodzielnym plutonem ochrony lasów państwowych stacjonującym w Hajnówce i dołączył do odtwarzanej V Brygady Wileńskiej, w której objął stanowi­ sko dowódcy 2 szwadronu. Po rozformowaniu Brygady przeszedł do NZW, w którym powierzono mu funkcję szefa Pogotowia Akcji Specjalnej Okręgu Białostockiego. Od tego momentu dowodzony przez niego oddział nawiązując do tradycji wileńskich występował pod nazwą III Brygady. W październiku 1946 r. zakończył działalność partyzancką. Aresztowany w listopadzie 1948 r., skazany na karę śmierci i 5 stycznia 1949 r. zamordowany w więzieniu w Białymstoku. „Inka”, sanitariuszka 4 szwadronu odtwarzanej na Bialostocczyźnie V Brygady Wileńskiej. W 1946 r. w 1 szwadronie tejże Brygady działającej na Pomorzu. Aresztowana przez UB w czerwcu tegoż roku, ju ż w sierpniu skazana na karę śmierci. Zamordowana w Gdańsku 28 sierpnia 1946 r. - prawdopodob­ nie w śledztwie, w związku z odmową składania zeznań obciążających innych członków konspiracji wileńskiej.

    266

    V i VI BRYGADA WILEŃSKA AK W LATACH

    1944-1952

    Białostocczyzna, lato 1945 r. Stoją od lewej: NN „Chmiel”, por. Zygmunt Błażejewicz „Zygmunt”, sierż. Zygmunt Kuczyński „Kruk”, por. Marian Pluciński „Mścislaui”, ppor. Lucjan Minkiewicz „Wiktor”, siedzą: Alicja Trojanowska „Krystyna” - późniejsza żona por. „Zygmunta” oraz NN. Sierż. „K ruk”, żołnierz wileńskiej AK, w odtwarzanej na Białostocczyźnie V Brygadzie Wileńskiej dowódca plutonu w 1 szwadronie. Poległ podczas zwycięskiej bitwy 1 szwadronu z grupą pacyfikacyjną NKWD w Miodusach-Dworakach 16 sierpnia 1945 r. Sierż. „Rekin”, w okresie okupacji niemieckiej partyzant 111 Brygady Wileńskiej AK, wcielony do LWP, zdezerterował 9 maja 1945 r. razem z całym, plutonem ochrony lasów państwowych z Hajnówki. W dowodzonym przez ppor. Rajmunda Rajsa „Burego” 2 szwadronie VBrygady Wileńskiej odtwarzanej na Białostocczyźnie pełnił funkcję dowódcy plutonu. Po rozwiązaniu Brygady przeszedł wraz z całym szwadronem do NZW. W nowej organizacji pełnił faktycznie funkcję dowód­ cy oddziału okręgowego PAS-u. W sierpniu 1946 r. ostatecznie zakończył dzia łalność partyzancką i wyjechał na Śląsk, gdzie rozpoczął studia na Politechnice. Tam też ujawnił się, korzys­ tając z amnestii w 1947 r. Aresztowany przez UB w grudniu 1948 r.; skazany początkowo na dożywocie, został ostatecznie skazany na karę śmierci. Zamordowany w więzieniu w Białymstoku 1 kwietnia 1950 r.

    Ryngraf z wizerunkiem Matki Boskiej Ostrobramskiej, własność ppor. Lucjana Minkiewicza „Wiktora”. Emblemat ten był bardzo często noszony na mundurach przez żołn ierzy V i VI Brygady Wileńskiej.

    267

    Białostocczyzna, 1 sierpnia 1945 r., koncentracja V Brygady Wileńskiej koło wsi Czaję Wólka pow. Bielsk Podlaski. Stoją od lewej: mjr Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka”, dowódca Brygady, ppor. Jerzy Jezierski „Stefan”, adiutant, ppor. Władysław Łukasiuk „M łot”, dowódca samodzielnego pododdziału, por. Zygmunt Błażejewicz „Zygmunt”, dowódca 1 szwadronu, ppor. cz. w. Lucjan Minkiewicz „Wiktor”, zastępca dowódcy 1 szwadronu oraz ppor. Jan Zalewski „Zaja”, dowódca samodzielnej drużyny podoficerskiej.

    Rok 1945. W górnym rzędzie, trzeci od lewej - ppor. cz. w. Henryk Wieliczko „Lufa", czwarty por. Marian Pluciński „Mścisław”, z opaską sanitariuszki Danuta Siedzikówna „Inka”, zamordowana 28 sierpnia 1946 r. w więzieniu w Gdańsku. Na pierwszym planie, od lewej siedzą: sierż. Witold Goldzisz „Radio”, zginął w walce z KBW 29 lipca 1948 r. koło Antonina, obok ppor. Zdzisław Badocha „Żelazny”.

    268

    Rok 1945. Kadra V Brygady Wileńskiej AK. Stoją od lewej, ppor. cz.w. Henryk Wieliczko „Lufa”, zamordowany 14 marca 1949 r. na Zamku w Lublinie, por. Marian Pluciński „Mścisław”, zamordowany 28 czerwca 1946 r. w więzieniu w Białymstoku, mjr Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka”, zamordowany 8 lutego 1951 r. w więzieniu na Rakowieckiej w Warszawie, wchm. Jerzy Lejkowski „Szpagat”, ppor. Zdzisław Badocha „Żelazny”, poległ w walce z grupą operacyjną UB 26 czerwca 1946 r.

    Rok 1945. Odprawa przed akcją. Od lewej: ppor. cz. w. Leon Smoleński „Zeus”, ppor. Mikołaj Kuroezkin „Leśny”, zamordo­ wany w styczniu 1947 r. w więzieniu na Rakowieckiej w Warszawie, czwarty - sierż. Kazimierz Chmielowski „Rekin”,

    Rok 1945. Na pierwszym planie leży ppor. cz. w. Leon

    zamordowany 1 kwietnia 1950 r. w więzieniu w Białymstoku.

    Smoleński „Zeus”. Nad nim, z lewej, sierż. Kazimierz Chmielowski „Rekin”. 269

    Białostocczyzna, 7 września 1945 r. Ostatnia, przed samorozwiązaniem, koncentracja V Brygady Wileńskiej w Stoczku, pow. Wysokie Mazowieckie. Na zdjęciu widoczni m.in.: pierwszy od prawej -ppor, Romuald Rajs „Bury”, następnie klęczący - por. Marian Pluciński „Mścisław”, centralnie - mjr Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka ” oraz ppor. Władysław Łukasiuk „M łot”. Białostocczyzna, lato 1945 r. Grupa żołnierzy V Brygady Wileńskiej podczas odpoczynku, na gitarze gra kpr. Dymitr Sprudzin „Kim ”.

    Białostocczyzna, lato 1945 r. Grupa żołn ierzy V Brygady Wileńskiej podczas narady. 270

    V i VI BRYGADA WILEŃSKA AK W LATACH 1944-1952

    r. Grupa żołnierzy 4 szwadronu na jednej z kwater.

    Białostocczyzna, lato 1945 r., rejon Puszczy Białowieskiej. Grupa żołnierzy z 1 szwadronu V Brygady Wileńskiej, pierwszy z lewej stoi dowódca oddziału por. Zygmunt Błażejewicz „Zygmunt”, w środku klęczy sanitariuszka Wanda Czarnecka „Danka”, w okresie okupacji niemieckiej łączniczka KG A K z Okręgiem Wilno i Nowogródek, późniejsza żona ppor. Lucjana Minkiewicza „Wiktora”. Aresztowana razem z nim w 1948 r. Skazana na karę 12 lat więzienia.

    271

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    Białostocczyzna, lato 1945 r. teren powiatu Bielsk Podlaski; w centrum widoczny dowódca oddziału por. Zygmunt Błażejewicz „Zygmunt”.

    Białostocczyzna, lato 1945 r. Grupa żołnierzy 4 szwadronu. Niesiony na rękach por. Marian Pluciński „Mścisław”, z prawej strony ppor. cz. w. Henryk Wieliczko „Lufa”. W okresie okupacji niemieckiej partyzant V Brygady Wileńskiej AK. Po je j rozwiązaniu wcielony do LWP. W październiku 1944 r. zdezerterował razem z por. Lechem Leonem Beynarem „ Nowiną ” i ppor. Zdzisławem Badochą „Żelaznym” z 6 batalionu II Armii LWP w Dojlidach k. Białegostoku i dołączył do oddziału mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”. Od kwietnia 1945 r. w odtworzonej na Białostocczyźnie V Brygadzie Wileńskiej, najpierw na stanowisku dowódcy drużyny, a następnie zastępcy dowódcy 4 szwadronu. Po rozwiązaniu oddziału wyjechał na Wybrzeże, gdzie na przełomie lat 1945146 brał udział w szeregu akcji ekspropriacyjnych, m.in. na furgon pocztowy pomiędzy Koszalinem a Białogardem. Od kwietnia 1946 r. do marca 1947 r. dowódca 4 szwadronu V Brygady Wileńskiej A K operującego od Borów Tucholskich poprzez Warmię, Mazury, aż po Białostocczyznę. Przeprowadził szereg brawurowych akcji przeciwko posterunkom i placówkom MO i UBP, rozbijając szereg grup pościgowych. Po wcieleniu swojego pododdziału do VI Brygady Wileńskiej AK, członek sztabu kpt. Władysława Łukasiuka „M łota”. Aresztowany w wyniku zdrady jednego z partyzantów, agenta UB, na stacji kolejowej w Siedlcach 23 czerwca 1948 r. (ranny podczas próby ucieczki). Więziony na zamku w Lublinie, skazany na karę śmierci i zamordowany 14 marca 1949 r. 272

    Białostocczyzna, lato 1945 1: Grupa żołnierzy z 4 szwadronu V Brygady Wileńskiej. Stoją od prawej: wchm. Jerzy Lejkowski „Szpagat”, Danuta Siedzikówna „Inka”, kpr. Bohdan Obuchowski „Zbyszek”. Wchm. „Szpagat”, członek oddziału Antoniego Burzyńskiego „Km icica” wymordowanego podstępnie przez partyzantkę sowiecką, od sierpnia 1943 r. partyzant w V Brygadzie na Wileńszczyźnie, a następnie na Bialostocczyźnie, najpierw w 1, a następnie w 4 szwadronie. Po rozwiązaniu oddziału brał udział w akcjach ekspropriacyjnych organizowanych przez wileńskie grupy dywersyjne w Koszalinie i Toruniu. Od wiosny 1946 r. najpierw w 2, a następnie 4 szwadronie V Brygady operującym na Pomorzu, w Borach Tucholskich i Warmii. Urlopowany z uwagi na zły stan zdrowia. Aresztowany 23 czerwca 1946 r. przez UB i 7 lipca 1946 r. skazany na 15 lat więzienia. „Inka”, sanitariuszka 4 szwadronu odtworzonej

    Należy jej się pomnik lub przynajmniej obelisk za to że eata była z mitycznych czasów kiedy autorzy greccy albo rzymscy i czytelnicy przy lampce oliwnej lub świecy pakt zawierali i mocno wierzyli że obrona wolności jest rzeczą chwalebną

    Z b ig n ie w H erb ert z w ie r s z a „ M a d e m o is e lle C o r d a y ”

    na Bialostocczyźnie V Brygady Wileńskiej. W 1946 r. w 1 szwadronie Brygady działającym na terenie Pomorza. Aresztowana przez UB w czerwcu 1946 r., a w sierpniu skazana na karę śmierci. Zamordowana 28 sierpnia 1946 r. w Gdańsku. W śledztwie odmówiła składania zeznań obciążających żołnierzy brygad wileńskich. Kpr. „Zbyszek”, żołnierz A K z Obwodu Wołkowysk. Do kadrowego oddziału mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki” dołączył w listopadzie 1944 r. podczas jego stacjonowania na terenie placówki Porozów. Od kwietnia 1945 r. w 4 szwadronie odtworzonej V Brygady Wileńskiej. Po je j rozwią­ zaniu w 2 szwadronie V Brygady działającym w 1946 r. na Pomorzu, w Borach Tucholskich i na Warmii. Po definitywnym rozwiązaniu oddziału przebywał we Wrocławiu, skąd w 1948 r. udało mu się wydostać przez Gdańsk do Szwecji.

    273

    Białostocczyzna, lato 1945 r. Grupa żołnierzy 4 szwadronu V Brygady Wileńskiej AK. Stoją od lewej: NN „Znicz”, NN „Sęp”, ppor. Jan Zalewski „Zaja”, siedzą od lewej: ppor. Zdzisław Badocha „Żelazny”, NN, ppor. cz. w. Leon Smoleński „Z e u s ” , ppor. cz. w. Henryk Wieliczko „L u fa ”, NN. Ppor. cz. w. „Żelazny” w okresie okupacji niemieckiej żołnierz V Brygady Wileńskiej AK. Po je j rozwiązaniu wcielony do LWP. W październiku 1944 r. zdezerterował razem, z por. Lechem Leonem Beynarem „N owiną” i ppor. Henrykiem Wieliczko „Lufą” z 6 batalionu II Armii LWP stacjonującego w Dojlidach k. Białegostoku i dołączył do oddziału kadrowego mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”. Od kwietnia 1945 r.

    K Ą & t tO

    pełnił funkcję dowódcy plutonu w 4 szwadronie V Brygady Wileńskiej. Po je j rozwiązan iu wyjechał na Pomorze. Na początku 1946 r. dowodził szeregiem akcji eskpropriacyjnych i likwidacyjnych dokonywanych przez wileńskie patrole dywersyjne - m.in. w Koszalinie, Słupsku, Toruniu, Gdańsku. Od kwietnia 1946 r. dowódca 2 szwadronu V Brygady Wileńskiej AK operującego od Pomorza Zachodniego poprzez Boty Tucholskie, po Pomorze Gdańskie i Warmię. Dowodząc jedynie kilkunasotosobową grupą przeprowadził wiele niezwykle brawurowych akcji, likwidując np. jednej nocy (19 na 20 maja 1946 r.) 7 posterunków MO na terenie powiatów Starogard Gdański oraz Kościerzyna, Ranny podczas potyczki z grupą operacyjną UB i KBW pod Tulicami (powiat Ostróda), dowództwo oddziału przekazał ppor. Olgierdowi Chriście „Leszkowi". Poległ 21 czerwca 1946 r. podczas próby aresztowania go przez grupę operacyjną UB w majątku Zielenice pow. Sztum. 274

    V i VI BRYGADA WILEŃSKA AK W LATACH 1944-1952

    Białostocczyzna, lato 1945 r. Grupa żołnierzy 4 szwadronu V Brygady Wileńskiej.

    Białostocczyzna, lato 1945 r. Grupa żołnierzy 4 szwadronu

    Stoją od lewej: NN, Danuta Siedzikówna „Inka”, sanitariuszka, wchm. Jerzy Lejkowski „Szpagat”, NN, ppor. Henryk Wieliczko „Lufa”, NN „Sęp” oraz Leonard

    V Brygady Wileńskiej AK. Stoją od lewej: ppor.cz.w. Leon Smoleński „Zeus”, sierż. Witold Goldzisz „Radio”, ppor. cz. w. Henryk Wieliczko „Lufa”, ppor. cz. w. Zdzisław

    Mikulski „Szczupak”.

    Badacha „Żelazny”, NN „Znicz”, wchm. Jerzy Lejkowski „Szpagat”. Ppor. cz. w. „Z eus” w okresie okupacji niemieckiej partyzant V Brygady Wileńskiej AK. Po je j rozwiązaniu razem z mjr. Zygmuntem Szendzielarzem „Łupaszką” przedostał się na Białostocczyznę. Członek oddziału kadrowego operującego na terenie Obwodów Wołkowysk oraz Bielsk Podlaski. Od kwietnia 1945 r. żołnierz 4 szwadronu odtwarzanej na Bialostocczyźnie V Brygady Wileńskiej. Po je j rozwiązaniu członek grupy dywersyjnej mającej na swoim koncie szereg udanych akcji ekspropriacyjnych w Koszalinie, Toruniu, Gdańsku. Od 1 czerwca 1946 r. dowódca 3 szwadronu V Brygady Wileńskiej operującego przede wszystkim w Borach Tucholskich i na Pomorzu. W listopadzie tegoż roku rozwiązał swój oddział, a następnie ujawnił się, korzystając z amnestii, 22 lutego 1947 r. Pomimo to w 1948 r. został aresztowany przez UB. Sierż. „R adio” w okresie okupacji niemieckiej żołnierz AK 82 p.p. z Okręgu Polesie. Od kwietnia 1945 r. żołnierz 4 szwad­ ronu odtwarzanej na Bialostocczyźnie V Brygady Wileńskiej. Po je j rozformowaniu członek oddziału dowodzonego przez ppor. Lucjana Minkiewicza „W iktora” przemianowanego w lutym 1946 r. na VI Brygadę Wileńską. W latach 1946-1948 dowódca drużyny w 3 szwadronie tejże brygady. Jeden z najbardziej zasłużonych partyzantów. Śmiertelnie ranny 29 lipca 1948 r. podczas potyczki w oddziałem KBW pod Antoninem. 275

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    Białostocczyzna, lato 1945 r. Żołnierze 4 szwadronu V Brygady Wileńskiej. Siedzą od lewej: ppor. Zdzisław Badocha „ Żelazny”, wchm. Jerzy Lejkowski „Szpagat”, ppor. Leon Smoleński „Zeus”, NN, kpr. Bohdan Obuchowicz „Zbyszek ”.

    276

    Białostocczyzna, lato 1945 r. Grupa żołnierzy 4 szwadronu V Brygady Wileńskiej. W środku zaznaczeni od lewej: ppor. Henryk Wieliczko „Lufa” oraz ppor. Leon Smoleński „Zeus”.

    Białostocczyzna, lato 1945 r. Żołnierze 4 szwadronu V Brygady Wileńskiej. Od lewej zastępca dowódcy szwadronu sierż. Kazimierz Chmielowski „Rekin ppor. Henryk Wieliczko „Lufa”, Józef Bandro „Jastrząb”, wehm. Jerzy Lejkowski „Szpagat” .

    Białostocczyzna, lato 1945 r. Żołnierze 4 szwadronu V Brygady Wileńskiej. Siedzą od lewej: kpr. Bohdan Obuchowski „Zbyszek ”, b. żołnierz A K z Obwodu Wolkowysk, NN, NN, ppor. Leon Smoleński „Zeus”, w 1946 r. dowódca 3 szwadronu V Brygady oraz wchm. Jerzy Lejkowski „Szpagat”, partyzant jeszcze ze sławnego oddziału Antoniego Burzyńskiego „Km icica”, rozbrojonego i wymordowanego podstępnie przez partyzantkę sowiecką w końcu sierpnia 1943 r.

    Białostocczyzna, lato 1945 r. Ppor. Leon Smoleński „Zeus”, późniejszy dowódca szwadronu operującego w 1946 r. na terenie Pomorza Gdańskiego, Borów Tucholskich oraz Warmii.

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    Białostocczyzna, lato 1945 r. Dwaj dowódcy szwadronów V Brygady Wileńskiej z je j okresu pomorskiego, w 1946 r., ppor. Henryk Wieliczko „Lufa” i ppor. Leon Smoleński „Zeus”. Dowodzone przez nich pododdziały operowały na całym północno-wschodnim obszarze Polski, stając się postrachem terenowych placówek MO i UB.

    Białostocczyzna, lato 1945 r Dowódca 4 szwadronu V Brygady Wileńskiej por. Marian Pluciński „Mścisław” z podkomendnymi.

    Białostocczyzna, lato 1945 r. Grupa żołnierzy 4 szwadronu V Brygady Wileńskiej podczas posiłku. W środku dowódca szwadronu por. Marian Pluciński „Mścisław”.

    V i VI BRYGADA WILEŃSKA AK W LATACH 1944-1952

    Białostocczyzna, lato 1945 r.; przeprawa przez Bug. Grupa żołnierzy 4 szwadronu V Brygady Wileńskiej. Na pierwszym planie dowódca szwadronu por. Marian Pluciński „Mścisław”, w głębi, drugi od lewej ppor. Henryk Wieliczko „Lufa”, pierwszy z prawej siedzi w łódce ppor. Zdzisław Badocha „Żelazny”.

    Białostocczyzna, lato 1945 r. Mjr Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka” (w środku) ze swoim łącznikiem wchm. Wacławem Beynarem „Orszakiem” (pierwszy z lewej) oraz adiutantem ppor. Jerzym Jezierskim „Stefanem". Zwraca uwagę ryngraf z wizerunkiem. Matki Boskiej Ostrobramskiej, znajdujący się na mundurze mjr. „Łupaszki” noszony bardzo często przez żołnierzy V Brygady Wileńskiej, zarówno w okresie wileńskim, białostockim, jak i pomorskim.

    279

    Białostocczyzna, lato 1945 r. W marszu nad rzeką Nurzec. Na czele mjr Zygmunt Szendzielarz „ Łupaszka” z adiutan­ tem ppor. Jerzym Jezierskim „Stefanem”, za nimi ppor. Romuald Rajs „Bury”, dowódca 2 szwadronu V Brygady (późniejszy szef PAS-u Okręgu Białostockiego NZW), ppor. Jan Zalewski „Zaja”, dowódca drużyny podofi­ cerskiej oraz jeden z dwóch najmłodszych żołnierzy Brygady, Mieczysław Abramowicz „Miecio”. Razem z jeszcze młodszym Rajmundem Drozdem „Mikrusem ” dosłużyli się oni w 1945 r. zarówno stopni podoficerskich jak i odznaczeń bojowych.

    Białostocczyzna, lato 1945 r. Grupa żołnierzy 1 szwadronu V Brygady Wileńskiej. W środku sanitariuszka Wanda Czarnecka „Danka”, żołnierz A K z Obwodu Bielsk Podlaski, późniejsza żona ppor. Lucjana Minkiewicza „W iktora”. Obok niej, z prawej strony, były żołnierz placówki A K Hajnówka Roman Cieślik „Puchacz ”.

    V i VI BRYGADA WILEŃSKA AK W LATACH 1944-1952

    Białostocczyzna, lato 1945 r. Jedna z koncentracji V Brygady Wileńskiej. Na progu domu grupa żołnierzy z 1 i 4 szwadronu btygady. Stoją od lewej: ppor. Henryk Wieliczko „Lufa”, ppor. Leon Smoleński „Zeus”, Wanda Czarnecka „Danka”, sanitariuszka z 1 szwadronu, w głębi za nią ppor. Zdzisław Badocha „Żelazny”, najbardziej błyskotliwy dowódca V Biygady z je j pomorskiego okresu.

    Białostocczyzna, lato 1945 r. Grupa żołnierzy V Brygady Wileńskiej podczas odpoczynku.

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    Białostocczyzna, lato 1945 r. Grupa żołnierzy z 1 szwadronu

    Białostocczyzna, lato 1945 r. Grupa żołnierzy z 1 szwadronu V Brygady Wileńskiej.

    V Brygady Wileńskiej. Stoją od lewej: pluł. Roman Cieślik „Puchacz”, w okresie okupacji niemieckiej żołnierz A K na placówce Hajnówka Obwód Bielsk Podlaski, Ryszard

    Leżą od lewej: kpr. Janusz Rybicki „Kukułka”, jeden z najważniejszych żołnierzy

    Łubrzyc „Harłapan”, partyzant jeszcze z okresu wileńskiego, poległ podczas bitwy z grupą pacyfikacyjną NKWD w miejs­ cowości Miodusy Dworaki w dniu 16 sierpnia 1945 r., Roman Rogucki „Mucha”, NN „Lot”, Wanda Czarnecka „Danka”, późniejsza żonappor. Lucjana Minkiewicza „Wiktora”, Franciszek Kurcewicz „Łoś”, Antoni Tworogal

    VI Brygady z lat 1946-47, Władysław Kendyśl „Tarzan”, Szczepan Filipiuk „Kula”, obydwaj rozstrzelani 1 paździer­ nika 1945 r. przez dowódcę szwadronu por. Zygmunta

    „Lipa”; leżą: Stanisław Romańczuk „Staś”, Władysław

    Błażejewicza „Zygmunta”

    Kendyśl „Tarzan”, klęczy kpr. Janusz Rybicki „Kukułka”, partyzant jeszcze z Wileńszczyzny (z VI Brygady). Na przełomie

    za czynną napaść na kolegów i bunt, NN „Lot”, Stanisław

    lat 1944145 r. członek 4-osobowego patrolu egzekucyjnego Obwodu A K Bielsk Podlaski dowodzonego przez por. Zygmunta Błażejewicza „Zygmunta”. Od kwietnia 1945 r.

    Romańczuk „Staś”.

    w 1 szwadronie V Brygady Wileńskiej. Po je j rozformowaniu żołnierz oddziału dowodzonego przez ppor. Lucjana Minkiewicza „W iktora” przemianowanego w lutym 1946 r. na VI Brygadę Wileńską. Jeden z najodważniejszych żołnierzy tego oddziału. Walczył w nim aż do wiosny 1947 r., kiedy to w związku akcją amnestyjną zrezygnował z dalszej działalności konspiracyjnej. Nie ujawnił się jednak i jako jeden z niewielu żołn ierzy brygad wileńskich szczęśliwie wydostał się na zachód, pomimo obejmujących obszar całej Polski poszukiwań ze strony UB.

    282

    V i VI BRYGADA WILEŃSKA AK W LATACH 1944-1952

    Białostocczyzna, 24 kwietnia 1946 r. Grupa żołnierzy VI Brygady Wileńskiej. Stoją od prawej: ppor.lkpt. Władysław Łukasiuk „Młot”, zastępca dowódcy i późniejszy dowódca Brygady, Wanda Minkiewicz z d. Czarnecka „Danka”, sanitariuszka z V i VI Brygady, żona ppor. „W iktora”, ppor. Lucjan Minkiewicz „Wiktor”, do 19 października 1946 r. dowódca brygady.

    283

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    Prawdopodobnie początek 1946 r., Sopot. Od lewej: Zdzisław Badocha „Żelazny”, ppor. cz. w. Leon Smoleński „Zeus”, Danuta Siedzikówna „Inka”, Jerzy Lejkowski „Szpagat”, Henryk Wieliczko „Lufa”.

    Prawdopodobnie początek 1946 r., Sopot. Od lewej: wchm. Jerzy Lejkowski „Szpagat”, ppor. Leon Smoleński „Zeus”, ppor. cz. w. Henryk Wieliczko „Lufa”, ppor. Zdzisław Badocha „Żelazny”.

    V i VI BRYGADA WILEŃSKA AK W LATACH 1944-1952

    Białostocczyzna, lato 1945 r. Od prawej: Roman Cieślik „Puchacz”, st.sierż. Józef Babicz „Żwirko”, w okresie okupacji niemieckiej żołnierz VBrygady Wileńskiej. Po je j rozwiązaniu siłą wcielony do Armii Czerwonej, skąd zdezerterował i w listopadzie 1944 r. dołączył do kadrowego oddziału mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki” stacjonującego wtedy na terenie Obwodu Wołkowysk. Od kwietnia 1945 r. żołnierz 1 szwadronu odtworzonej na Białostocczyzn ie V Brygady Wileńskiej. Po je j rozformowa­ niu pozostał w oddziale dowodzonym przezppor. Lucjana Minkiewicza „W iktora”, przemianowanym w lutym 1946 r. na VI Brygadę Wileńską. Pełnił w niej funkcję dowódcy 3 szwadronu. Poległ wraz z czterema podkomendnymi podczas starcia z grupą operacyjną K B W 17 lutego 1947 r. w Kiełpińcu (powiat Sokołów Podlaski).

    Podlasie, jesień 1947 r. Żołnierze 2 szwadronu VI Brygady Wileńskiej. Stoją (oznaczeni numerami): O - ppor. Antoni Wodyński „Odyniec”, 1 - ppor. Marian Nowak cel Walerian Nowacki „Bartosz”, 2 -p lu t . NN „Mściciel”, 3 -p l u t . NN „Wichura”, 4 - kpr. NN „Marynarz”, 5 - NN „Sokół”, 6 - pluł. Mieczysław Magadzia „Wilan”, 7 - Zdzisław Kręciejewski „Brzoza”, 8 - NN „Szach”, 9 - NN „Wicher”, 10 - kpr. NN „Akacja”. Ppor. „Odyniec”, żołnierz AK w Obwodzie Bielsk Podlaski, dowódca pododdziału żandarmerii w VI Brygadzie Wileńskiej, następnie pełnił funkcję łącznika pomiędzy dowódcą Brygady kpt. Władysławem Łukasiukiem „Młotem ” a mjr. Zygmuntem Szendzielarzem „Łupaszką ” i ppor. Lucjanem Minkiewiczem „Wiktorem,”. Zamordowany podczas próby aresztowania przez UB we Wrocławiu w lipcu 1948 r. Ppor. „Bartosz”, w okresie okupacji niemieckiej żołnierz A K w Obwodzie Wysokie Mazowieckie. W 1945 r. partyzant oddziału ppor. Władysława Łukasiuka „Młota ” działającego wspólnie z 1 szwadronem V Brygady Wileńskiej. Po rozformowaniu Brygady członek oddziału dowodzonego przez ppor. Lucjana Minkiewicza „W iktora”, od lutego występującego pod nazwą VI Brygady Wileńskiej. W latach 1946-1948 dowódca 2 szwadronu w tejże Brygadzie. Przeprowadził z nim szereg niezwykle brawurowych akcji, np. 1 marca 1947 r. na 30-osobową grupę LWP ochra­ niającą most na Bugu we Fronołowie, 15 marca tegoż roku zajął miasteczko Brańsk. Po rozbiciu szwadronu przez KBW 17 czerwca 1948 r. utrzymywał się w terenie jeszcze przez prawie miesiąc. Poległ razem z trzema podkomen­ dnymi w walce z grupą operacyjną KBW we wsi Krawce pow. Radzyń Podlaski 5 lipca 1948 r.

    Podlasie, sierpień 1946. Grupa żołnierzy z pododdziału żandarmerii VI Brygady Wileńskiej. Stoją od lewej (oznaczeni numerami): 1. NN „Orzełek”, 2. NN „Sokolik”, 3. sierż.lppor. Antoni Borowik „Lech”, 4. Czesław Pielecki „Jaskółka”, 5. ppor. Lucjan Minkiewicz „Wiktor”, 6. NN „Krzak”, 7. sierż, Władysław Wasilewski „Grot”, 8. NN „Żbik”, 9. Józef Cegliński „Zemsta”. Ppor. „L ech” w okresie okupacji niemieckiej żołnierz AK w Obwodzie Sokołów Podlaski. W VI Brygadzie Wileńskiej prawdopodobnie od maja 1946 r. Żołnierz, a następnie dowódca patrolu żandarmerii Brygady, zajmującego się ochroną ludności przez bandytyzmem. Po śmierci st.sierż. Józefa Babicza „Żwirki” dowódca 3 szwadronu. Poległ 7 maja 1948 r. podczas próby przedarcia się przez pierścień obławy w okolicach miejscowości Stoczek (pow. Węgrów).

    286

    V i VI BRYGADA WILEŃSKA AK W LATACH 1944-1952

    Kazimierz Wyrozębski „Sokolik”, w 1945 r. żołnierz Obwodowego Patrolu Żandarmerii dowodzonego przez Adama Tutaka „Znicza”. Od połowy 1946 r. w VI Brygadzie AK, dowódca jednego z patroli. Zginął 7 lipca 1948 r. koło Chondzynia zastrzelony przez funkcjonariuszy MO.

    Bory Tucholskie, lato 1946 r. Żołnierze 3 szwadronu V Brygady Wileńskiej ppor. Leona Smoleńskiego „Zeusa”, działającego od 1 czerwca do końca listopada 1946 r. Stoją od lewej: ppor. Leon Smoleński „Zeus”, plut./sierż. NN „Morski”, zastępca dowódcy szwadronu. W środku Janina Wasiłojciówna „Jachna”, sanitariuszka (późniejsza żona „Zeusa”), z je j prawej strony kpr. Władysław Hełiński „Mały”, przed włączeniem do Brygady dowódca patrolu dywersyjnego działającego na terenie Borów Tucholskich.

    287

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    Rok 1947, Podlasie. 2 Szwadron VI Brygady Wileńskiej. Stoją od lewej: dziewiąty Władysław Wasilewski (vel Marian Dunajewski) „Grot”, w czasie okupacji niemieckiej żołnierz AK, po wejściu Sowietów w oddziale Teodora Smiałowskiego „Szum nego”. We wrześniu 1945 r. wraz z Władysławem Łukasiukiem „Młotem” dołączył do V Brygady Wileńskiej AK. Od marca 1946 r. do marca 1947 r. dowodził żandarmerią VI Brygady. Ujawnił się w ramach amnestii 1947 r. W lipcu 1948 r. aresztowany przez UB, skazany na 5 lat więzienia; dziesiąty Marian Nowak (vel Walerian Nowacki) „Bartosz”, od sierpnia 1945 r. żołnierz V Brygady, od lutego 1946 r. dowódca 2 szwadronu. Poległ 5 lipca 1948 r. w walce z grupą operacyjną UB i KBW we wsi Krawce; jedenasty Antoni Wodyński „Odyniec”, na początku lipca 1948 r. zamordowany przez UB we Wrocławiu w czasie próby aresztowa­ nia; trzynasty Henryk Wieliczko „Lufa”, zamordowany 14 marca 1949 r. na Zamku w Lublinie, szesnasty NN „Sokół”, osiemnasty NN „Marynarz”, dziewiętnasty NN „Mściciel”. Klęczą: drugi od lewej Zdzisław Kręciejewski „Brzoza”, szósty NN „Wicher”, ósmy Mieczysław Magadzia „Wilan”.

    Por. Józef Ludwik Małczuk „Brzask” (z żoną - zdjęcie ślubne). W czasie okupacji niemieckiej żołnierz AK, po wejściu Sowietów w WiN. Od 1946 r. członek komendy Obwodu Sokołów Podlaski WiN. Nie ujawnił się w ramach amnestii 1947 r. Podporządkował się Władysławowi Łukasiukowi „M łotowi”, dowódcy VI Brygady Wileńskiej AK. W oparciu o struktury winowskie zbudował konspiracyjną siatkę terenową, dzięki której oddział „M łota” mógł z powodzeniem utrzymywać się w terenie. Osobiście dowodził Obwodowym Patrolem Żandarmerii, zajmującym się zwalczaniem agentury UB i bandytyzmu. Po śmierci „M łota” dowodził partyzantami VI Brygady działającymi na Podlasiu. 7 kwietnia 1950 r. w okolicy wsi Toczyski Podborne „Brzask” wraz z 8 partyzantami został otoczony przez 441 żołnierzy KBW. Zginął w czasie próby przebicia się z okrążenia (poza „Brzaskiem” zginęło także 2 partyzantów). 288

    ZGRUPOWANIE PARTYZANCKIE „BŁYSKAWICA" JÓZEFA KURASIA „OGNIA"

    ózef Kuraś „Orzeł” , absolwent szkoły podoficerskiej Korpusu Ochrony Pogranicza - od początku 1940 r. był członkiem Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW)

    J

    w rejonie Babiej Góry. W 1941 r. przeszedł do Konfederacji Tat­ rzańskiej; od jesieni już na stałe w partyzantce, dowodził od­ działem bojowym tej organizacji. 29 czerwca 1943 r. Niemcy zas­ trzelili jego żonę, 2,5-letniego synka Zbyszka oraz 73-letniego ojca, a następnie podpalili dom. Po tym wydarzeniu zmienił pseudonim na „Ogień” i pod nim walczył aż do swojej śmierci 21 lutego 1947 r. Po rozbiciu przez gestapo Konfederacji Tatrzańskiej, „Ogień” podporządkował się Armii Krajowej. Miało to miejsce w lipcu 1943 r. 28 grudnia 1943 r. jego oddział został częściowo rozbity przez Niemców. Niektórzy przełożeni obarczali go za to winą. Najprawdopodobniej to spowodowało wydanie na niego wyroku śmierci przez AK. Sprawa ta nie została do końca wyjaśniona, albowiem „Ogień” z częścią swoich żołnierzy w maju 1944 r. pod­ porządkował się konspiracyjnemu Stronnictwu Ludowemu „Roch”, a jego oddział został włączony do Ludowej Straży Bezpieczeństwa jako Oddział Specjalny, on sam zaś został awan­ sowany w ramach BCh do stopnia porucznika. W czasie okupacji niemieckiej „Ogień” utrzymywał poprawne kontakty z party­ zantką sowiecką i współpracował z oddziałem AL Izaaka Gutmana „Zygfryda” . Przeprowadził wiele udanych akcji przeciwko Niemcom. Po zajęciu Podhala przez Armię Czerwoną, realizując polece­ nie Stronnictwa Ludowego, rozpoczął tworzenie struktur apa­ ratu bezpieczeństwa. Został mianowany kierownikiem Powia­ towego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Nowym Targu. Stanowisko to objął w marcu 1945 r. Jednakże już trzy tygodnie później, 12 kwietnia 1945 r., zagrożony aresztowaniem, wraz z 17-toma podkomendnymi z nowotarskiego UB wrócił do par­ tyzantki, tworząc Oddział Partyzancki „Błyskawica” . Bogusław Szokalski „Herkules” (adiutant „Ognia” ) wspomi­ nał, że poszli na Turbacz, tam „Ogień” wygłosił krótkie przemó­ wienie, w którym powiedział m.in.: walkę musimy zacząć od po­ czątku i teraz będziemy się bić za Polskę bez komunistów. Następnie odebrał przysięgę od zgromadzonych żołnierzy. Stan osobowy jego oddziału powiększył się bardzo szybko. W szczyto­ wym okresie rozwoju, na przełomie łat 1945/1946, zgrupowanie liczyło ok. 500 żołnierzy stale przebywających w partyzantce i kilkakrotnie więcej współpracowników w terenowej siatce kon­ spiracyjnej. W 1945 r. i na początku 1946 r. żołnierze „Ognia” skutecznie paraliżowali działalność „władzy ludowej” na Pod­ halu. Już w kilka dni po rozpoczęciu działalności podlegli mu partyzanci rozbili Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicz­ nego w Nowym Targu (17 kwietnia 1945 r.). Zgrupowanie 289

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    „Ognia” przeprowadziło wiele udanych akcji bojowych. Jego żoł­ nierze wielokrotnie wychodzili zwycięsko z walk z grupami operacyjnymi NKWD, UB i KBW. O sile „Ognia” może świadczyć fakt, że jego ślub z Czesławą Polaczyk odbył się w biały dzień, 21 kwietnia 1946 r. w kościele w Ostrowsku. Przebieg uroczystości ubezpieczany był przez ok. 200 partyzantów. Na drugi dzień na Górze Waksmundzkiej odbyło się wesele. Do tańca przygrywała góralska kapela, a UB nie odważyło się zaatakować partyzantów. W celu zlikwidowania zgrupowania „Ognia” UB zastosowało terror wobec mieszkańców Podhala. Każdy przejaw współpracy z partyzantami groził represjami. Ponadto UB wprowadziło w sze­ regi jego siatki terenowej kilku informatorów. Od jesieni 1946 r. żołnierze „Ognia” byli ścigani nieustannie. Koniec nastąpił 21 lutego 1947 r. we wsi Ostrowsko. „Ogień” wraz z obstawą został otoczony przez grupę operacyjną KBW Nie chcąc dostać się do niewoli, próbował popełnić samobójstwo, zmarł następ­ nego dnia w nowotarskim szpitalu. Przez pierścień obławy przedarł się m.in. Stanisław Ludzia „Harnaś” , który ujawnił się w czasie amnestii w kwietniu 1947 r., ale zagrożony aresztowa­ niem, w czerwcu 1947 r. wrócił do konspiracji i do 1949 r. walczył na czele kilkuosobowego oddziału pod nazwą „Wiarusy” .

    Józef Kuraś „Ogień”. Zdjęcie przedwojenne, z okresu służby wojskowej w Głębokiem (Wileńszczyzna).

    „Harnaś” aresztowany przez UB 16 lipca 1949 r., został skazany na karę śmierci. Zamordowano go 12 stycznia 1950 r. w więzie­ niu na Montelupich w Krakowie). Zgrupowanie dowodzone przez „Ognia” nie podlegało żadnej dużej powojennej organizacji konspiracyjnej, a on sam pozos­ tawał niezależnym dowódcą. Pomimo podejmowanych prób ze strony Okręgu Rzeszowskiego NZW (dowodzonego przez kpt. Piotra Woźniaka „Wira” ) i Okręgu VII NSZ (dowodzonego przez kpt. Henryka Flamego „Bartka” ), a także wysłanników ośrodka politycznego NSZ z Zachodu, „Ogień” nie zgodził się na pod­ porządkowanie swoich żołnierzy podziemiu narodowemu. Na przełomie łat 1946/1947 konspiracyjny Zarząd Okręgu Stron­ nictwa Narodowego w Krakowie usiłował nakłonić go do prze­ niesienia działalności na Ziemie Zachodnie, aby uchronić jego zgrupowanie przed rozbiciem przez UB w terenie w znacznym stopniu już zdekonspirowanym. Założenie nowych baz w obcym terenie wymagało jednak bardzo dużych środków finansowych, co okazało się nierealne. Śmierć „Ognia” , a następnie tzw „amnestia” , podczas której ujawniło się 510 jego partyzantów i współpracowników, nie była kresem tego zgrupowania. Część z jego żołnierzy (zagrożonych aresztowaniami przez UB) dołączyła bowiem wkrótce do tych, którzy pozostali w konspiracji. Poszczególne oddziały i grupy, wywodzące się z tego zgrupowania, działały samodzielnie jeszcze przez kilka lat, prowadząc bezkompromisową walkę z komu­ nistycznym aparatem terroru. W ostatnich latach odżyły kontrowersje wokół działalności Zgrupowania „Ognia” . M.in. środowiska żydowskie (opierając się na tzw. dzienniku „Ognia” , sfałszowanym przez b. funkcjona­ riusza UB i komunistycznego propagandzisty Władysława Machejka), oskarżyły go o antysemityzm i mordowanie Żydów. W tej sprawie zabrał głos ks. Józef Tischner: Jestem głęboko przekonany, że ten, kto nie zrozumie tego kawałka Polski 290

    Lato 1946 r., Kiczora. Józef Kuraś z żoną Czesławą z d. Polaczyk.

    ZP „BŁYSKAWICA"

    JÓZEFA KURASIA

    „OGNIA"

    - Podhala po wojnie - ten nie zrozumie, czym były powojenne czasy. (...) Prawda o „Ogniu ” broni się sama. (...) Jest to szczegól­ nie bolesna historia, stosunek: „Ogień” - Żydzi. Z tego, co ja wiem, jest to jednak owoc propagandy. Ani z okresu przedwojen­ nego, ani potem o antysemityzmie mówić nie można.

    291

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    1945 r. NN „Jastrząb”, dowódca jednego z oddziałów Zgrupowania „O gnia”. 17 kwiet­ nia 1945 r. oddział dowodzony przez „Jastrzębia ” rozbił PUBP w Nowym Targu uwalniając więźniów (w celach pozostawiono tylko niemieckich kolaborantów) i likwidując czterech funkcjonariuszy UB. „Jastrząb” reprezentował „O gnia” w rozmowach z UB na temat ujawnienia oddziału, w związku z amnestią 1945 r. Ujawnił się wbrew woli „Ognia” w październiku 1945 r.

    1945 r. Żołnierze Zgrupowania Józefa Kurasia „O gnia” z oddziału „Jastrzębia”. Stoją od lewej: NN „Sosna”, NN „Jastrząb”, NN „Leniwy” i NN „Wicher”. Siedzi NN „Wilk ”.

    292

    1945 r. Żołnierze Zgrupowania Józefa Kurasia „O gnia” z oddziału „Jastrzębia”. 293

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    1945 r. Żołnierze z oddziału „Jastrzębia podczas patrolu. Od lewej NN „ Wilk ”, NN „ Ulan ”

    294

    ZP „BŁYSKAWICA"

    JÓZEFA KURASIA

    „OGNIA

    Lato 1946 r. Kiczora. Żołnierze Grupy Ochrony Sztabu Zgrupowania dowodzonego przez Józefa Kurasia „Ognia”

    *

    ,

    (stoi pierwszy z prawej).

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    Lato 1946 r. Kiczora. Raport przyjmuje Józef Kuraś „Ogień”.

    Lato 1946 r. Kiczora. Żołnierze Grupy Ochrony Sztabu Zgrupowania dowodzonego przez Józefa Kurasia „O gnia” 296

    ZP „BŁYSKAWICA"

    JÓZEFA KURASIA „OGNIA

    Lato 1946 r. Kiczom. Żołnierze Grupy Ochrony Sztabu Zgrupowania dowodzonego przez Józefa Kurasia „Ognia”. Pierwszy od lewej: Jan Batkiewicz „Śmigły”, dowódca 1 kompanii; druga od lewej (klęczy) Janina Połaczykówna „Stokrotka”; czwarty Józef Szczota „Marny”, zamordowany przez funkcjonariuszy UB 11 lutego 1947 r. w Zakopanem; szósta Albina Zborowska „Baśka”. Na koniu z lewej Józef Kuraś „Ogień”, z prawej Czesława Kuraś z domu Polaczyk, żona „O gnia”.

    Lato 1946 r. Kiczom. Żołnierze Grupy Ochrony Sztabu Zgrupowania dowodzonego przez Józefa Kurasia „Ognia”. Oparta o drzewo stoi żona „O gnia”, Czesława Kuraś. Na koniu siedzi Stanisław Sułka „Nosek”, aresztowany przez UB 8 grudnia 1946 r. i skazany trzykrotnie na karę śmierci, zamieniona na karę dożywotniego więzienia, następnie na 15 lat więzienia. Zwolniony 20 lipca 1955 r. 297

    Lato 1946 r. Pierwszy z lewej: Kazimierz Kuraś „ Kruk ”, na pierwszym planie (w białej koszuli) Józef Kuraś „Ogień”, drugi z prawej Jan Kolasa „Powicher” - trzykrotnie uciekał z niemieckiej niewoli. Od wiosny 1943 r. w oddziale Konfederacji Tatrzańskiej Józefa Kurasia „O gnia”. Jeden z jego najbardziej zaufanych żołnierzy. Do października 1946 r. w sztabie zgrupowania, następnie objął dowództwo 2 kompanii, liczącej ok. 60 żołnierzy. 7 grudnia 1946 r. w Dolinie Chochołowskiej, na skutek zdrady, część kompanii „Powichra ” została rozbita przez grupę operacyjną UB i KBW. W walce zginęło 9 partyzantów, 12 rannych dostało się do niewoli. „Powicher” i kilku żołnierzy przebiło się z okrążenia. Dotarli do sztabu „O gnia” na początku stycznia 1947 r. W czasie ostatniej walki „Ognia”, 21 lutego 1947 r. we wsi Ostrowsko, „Powicher” ponownie przebił się z okrążenia, ratując przy tym rannego Stanisława Ludzię „Harnasia” - późniejszego dowódcę oddziału „W iarusy”. Ujawnił się w ramach amnestii w 1947 r. Obok „Ognia" (z lewej) N N „Mały”.

    Lato 1946 r. Stoją od lewej: Józef Kuraś „Ogień”, trzeci Władysław Kolasa „Zemsta”, od lipca 1943 r. w oddziale „Ognia”, piąty Jan Kolasa „Powicher” (brat „Zemsty”). 298

    ZP „BŁYSKAWICA"

    JÓZEFA KURASIA

    „OGNIA

    Kazimierz Kuraś „Kruk”, szef sztabu Zgrupowania dowodzonego przez Józefa Kurasia „Ognia". W czasie okupacji niemieckiej w Konfederacji Tatrzańskiej. Po wejściu Sowietów wstąpił do MO. 11 kwietnia 1945 r. zdezerterował i dołączył do „Ognia”. 15 lipca 1945 r. ranny w walce z KBW, dostał się do niewoli. 11 listopada 1945 r. odbity przez „O gnia” ze szpitala w Nowym Targu. Poległ w ostatniej walce „Ogniowców”, 21 lutego 1947 r. we wsi Ostrowsko, w czasie próby przebicia się z okrążenia.

    Józef Srał „Sm ak”, w czasie okupacji niemieckiej w Konfederacji Tatrzańskiej, walczył w oddziale „Ognia” od początku jego powstania. Po wejściu Sowietów wstąpił do MO. W kwietniu 1945 r. zdezerterował i dołączył do „Ognia". W sztabie Zgrupowania był odpowiedzialny za sprawy organiza­ cyjne. Zginął w walce z grupą operacyjną UB i KBW 18 lutego 1947 r., w okolicach wsi Ochotnica.

    Stanisław Srał „Zimny” (syn Józefa Srała „Sm aka”), w Zgrupowaniu dowodzonym przez Józefa Kurasia „O gnia” pełnił rolę kwatermistrza, W oddziale „O gnia” od 1944 r. Po wejściu Sowietów wstąpił do MO. W kwietniu 1945 r. zdezerterował i dołączył do „O gnia”. Do października 1946 r. przebywał w sztabie Zgrupowania. Po objęciu przez „Powichra” dowództwa nad 2 kompanią pełnił funkcję jego adiutanta, Uczestnik walki w Dolinie Chochołowskiej, 7 grudnia 1946 r. Swego ojca, Józefa Srała „Smaka” przeżył o Poległ w ostatniej walce „Ogniowców”', 21 lutego 1 Ostrowsko, w czasie próby przebicia się z okrążenia.

    299

    Od prawej: Jan Srał „Potrzask” (syn „Smaka”), aresztowany w październiku 1945 r., zwolniony po 10 miesiącach, wrócił do partyzantki. Powtórnie aresztowany 20 lutego 1947 r., skazany na karę śmierci zamieniona na 15 lat więzienia; Józef Srał „Smak”; Stanisław Srał „Zimny”.

    Hełena Srał, córka Józefa Srała „Smaka”. We wrześniu 1946 r., za pomoc partyzantom wzięta przez UB jako zakładniczka z młodszymi braćmi Bronisławem, Franciszkiem i Stefanem. Zwolniona w lutym 1947 r.

    Jan Janusz „Siekiera”, dowódca krakowskiego oddziału podlega­ jącego Józefowi Kurasiowi „Ogniowi”. 18 sierpnia 1946 r. oddział „Siekiery” uwolnił z więzienia św. Michała w Krakowie 64 więźniów. Była to jedna z najbardziej śmiałych akcji przeprowadzonych przez oddziały „O gnia”. Więzienie św. Michała położone było w samym centrum miasta. „Siekiera” został aresztowany przez UB 13 września 1946 r. Jechał wtedy do „O gnia”, aby zdać sprawozdanie z działalności oddziału. Jego samochód został zatrzymany przez funkcjonariuszy UB, których „Siekiera” uznał omyłkowo za żołnierzy „O gnia”. Został skazany na karę śmierci, którą zamieniono na karę długoletniego więzienia. Zwolniony w 1956 r. 300

    ZP „BŁYSKAWICA"

    JÓZEFA KURASIA „OGNIA"

    Z prawej: Zbigniew Paliwoda „ Jur ”,

    ___

    uczestnik akcji odbicia aresztowanych z więzienia św. Michała w Krakowie 18 sierpnia 1946 r.

    1946 r. Pododdział 2 kompanii Zgrupowania „Ognia", pod dowództwem Laurmana (imię nieznane) „Abusia”, klęczy w środku.

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    1946 r. Żołnierze 3 kompanii Zgrupowania „O gnia”, dowodzonej przez Mariana Sawańskiego „Groźnego” (piąty od lewej).

    1946 r. Antoni Wąsowicz „Roch”. Żołnierz 3 kompanii Zgrupowania „O gnia”. Po śmierci „Groźnego” został mianowany przez „O gnia” dowódcą 3 kompanii. Nie ujawnił się w 1947 r., podjął próbę ucieczki za granicę. 7 czerwca 1947 r. aresztowany przez NKWD na terenie Czechosłowacji. Został skazany na karę śmierci. Zamordowany 18 grudnia 1947 w więzieniu na Montelupich w Krakowie. 302

    ZP „BŁYSKAWICA"

    JÓZEFA KURASIA „OGNIA"

    1946 r. Żołnierze 3 kompanii Zgrupowania „Ognia Od lewej: NN „Murzyn”; NN „Głaz”, w czasie okupacji niemieckiej żołnierz A K w oddziale „Lamparta”. Po wejściu Sowietów wstąpił do MO. Zagrożony aresztowaniem, 8 stycznia 1946 r. wstąpił do oddziału „O gnia”. Aresztowany przez UB 24 września 1946 r. w Nowym Targu, skazany na karę śmierci i zamordowany w więzieniu na Montelupich w Krakowie; Tylka (imię nieznane); Franciszek Gąsiennica „ Kleryk ”, „Apostoł”, w październiku 1946 r. podczas aresztowania przez UB próbował popełnić samobójstwo. Skazany na karę śmierci, następnie ułaskawiony. Wyszedł z więzienia w 1957 r.; NN „Jawor”; NN „Niedźwiedź”, w oddziale „O gnia” od 28 maja 1946 r. Aresztowany 15 września 1947 r. Raport przyjmuje Marian Sawański „Groźny”, dowódca kompanii (zginął w walce z KBW 9 listopada 1946 r.).

    Stoją od lewej: Antoni Wąsowicz „Roch”, Tadeusz Dymel „Srebrny”, nie ujawnił się w 1947 r. Początkowo grupą nieujawnionych żołnierzy „Ognia” dowodził Józef Świder „Mściciel”, który zginął 18 lutego 1948 r. podczas próby przebicia się z okrążen ia UB. Po jego śmierci dowodzenie oddziałem przejął „Srebrny”, zginął w październiku 1948 r. podczas walki z grupą operacyjną UB. Na czele oddziału, używającego nazwy „Wiarusy” stanął wówczas Stanisław Ludzia „Harnaś”, 16 lipca 1949 r. aresztowany przez UB, skazany na karę śmierci, zamordowany 12 stycznia 1950 r. w więzieniu na Montelupich w Krakowie. Z prawej prawdopodob­ nie NN „Kowboj”, pod koniec 1947 r. skazany na karę śmierci, zamordowany w więzieniu na Montelupich w Krakowie. 303

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    Z a a n n a czsn li. Z p olecen ia a j r .

    ogn ia

    z a ś w ia d c z a ła ,

    ze 3 t r z e ls c K o t

    u s t ą p i ł do o d d z i a ł u i - a r t y z a n c k i a g o " B ł y s k a w i c a "

    d n ia 1 4 . 9 . 4 6 .

    Z o s t a ł z w o l n i o n y na w ła s n a p r o ś b a d n ia 2 1 . 1 2 . 1 9 ^ 6 -

    z I komo.

    w e n o c z a c o j w s k ia i. O d d z i a ł u r - a r t y z a n c f c i e g o ’ ’ b ł y s k a w i c a " .

    Zaświadczenie o zwolnieniu strz. „ K o ła ” (NN) z oddziału „Ognia ”, wystawione przez dowódcę 1 kompanii Zgrupowania Jana Batkiewicza „Śm igłego”. „Śm igły” ujawnił się w ramach amnestii w 1947 r. Zagrożony aresztowaniem przez UB, powrócił do konspiracji. Aresztowany 10 listopada 1948 r., został skazany na karę dożywotniego więzienia.

    304

    LOKALNE ORGANIZACJE I ODDZIAŁY POAKOWSKIE

    ozwiązanie Armii Krajowej nie oznaczało zaniechania konspiracji antysowieekiej i antykomunistycznej. Na bazie jej i innych działających dotychczas organizacji

    R

    powstawały nowe, lepiej dostosowane do nowych zadań i lepiej zakonspirowane. Obok największych i najlepiej znanych orga­ nizacji (WiN, NZW, KWP) istniały także i przez wiele lat prowadziły działalność m.in. Samodzielna Grupa Operacyjna "Warta’1oraz Ruch Oporu Armii Krajowej. Niektóre lokalne struk­ tury rozwiązanej AK działały dalej pod nieznacznie zmody­ fikowaną nazwą (np. Okręg AK Białystok w 1945 r. występował jako Armia Krajowa Obywateli lub Obywatelska Armia Krajowa). Istniały wreszcie grupy i organizacje, w dalszym ciągu posługujące się nazwą AK. Ponadto powstawały liczne nowe organizacje, głównie młodzieżowe, nawiązujące w symbolice do tradycji AK czy NSZ. Powoływały one własne grupy i oddziały partyzanckie, które samodzielnie prowadziły działalność niepodległościową. Naj­ większe nasilenie ich aktywności miało miejsce w latach 19451950, ale także w okresie późniejszym niektóre z nich jeszcze istniały i zadawały komunistom poważne straty. Losy uczestników konspiracji młodzieżowej były szczególnie tragiczne. Wraz z sowietyzacją kraju i nasileniem indoktrynacji młodego pokolenia myśl niepodległościowa znalazła podatny grunt w szkołach. Elementy konspiracji pojawiały się już w szko­ łach podstawowych, ale to głównie uczniowie szkół średnich na znak sprzeciwu wobec wrogiego ich ideałom otoczenia zakładali tajne koła i związki, nawiązujące do tradycji tych organizacji konspiracyjnych z lat II wojny światowej, o któiych nie mówiono oficjalnie w ogóle lub które były przez komuni­ styczną kadrę nauczycielską przedstawiane zgodnie z oficjalną propagandą jako „bandy” i „ugrupowania faszystowskie” . Mło­ dzież, inwigilowana przez agentów bezpieki, bez kontaktu z organizacjami o wieloletnim doświadczeniu konspiracyjnym, płaciła za swe przekonania ogromną cenę - na wieloletnie kary więzienia skazywano również osoby niepełnoletnie. Podstawowym warunkiem utrzymywania się lokalnej konspi­ racji poakowskiej w terenie, było poparcie miejscowej ludności. Bez jej pomocy - istnienia siatek informatorów, łączników a także kwater, gdzie zawsze można było znaleźć schronienie i żywność -jakakolwiek działalność nie byłaby możliwa. Takie oddziały par­ tyzanckie miały na celu obronę miejscowej ludności przed pacy­ fikacjami, były także jedynym schronieniem dla tych, którzy ukry­ wali się przed aresztowaniem przez UB. Ponadto ich zadaniem była likwidacja pospolitych grup bandyckich, które stały się wów­ czas prawdziwą plagą ludności wiejskiej. Należy pamiętać, że często podawały się one za grupy podziemia, choć w istocie ich „działalność” sprowadzała się wyłącznie do napadów rabunko­ wych. „Władza ludowa” wykorzystywała istnienie band w swej propagandzie, obarczając skutkami ich działalności podziemie niepodległościowe. 305

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    Komendant Białostockiego Okręgu AK-AKO ppłk Władysław Liniarski „Mścisław” (z łewej) i ppor. cz.w. Jan Zieliński „Ryszard”, „Skrzetuski” (kawaler Orderu Virtuti Militari), szef bazy łączności „Źródło” - przed konspiracyjną kwaterą w rejonie Kołaków. Ppor. „Skrzetuski”, jeden z najbardziej zaufanych współpracowników ppłk. „Mścisława”, aresztowany 16 maja 1945 r. Ppłk Władysław Liniarski „Mścisław”, „Wuj”, „Jan”, Komendant Białostockiego Okręgu AK-AKO. Pełnił funkcję Komendanta Okręgu nieprzerwanie przez 5 lat. Po rozwią­ zaniu Armii Krajowej w styczniu 1945 r. powołał nową, przejściową formę organiza­ cyjną mającą kontynuować walkę o niepod­ ległość w warunkach ponownej okupacji sowieckiej, nadając je j nazwę Armii Krajowej Obywateli (AKO), niekiedy stosowano też nazwę Obywatelska Armia Krajowa (OAK). W maju 1945 r. podporządkował się Delegaturze Sił Zbrojnych, która zmusiła go do wyhamowania pracy organizacyjnej i akcji zbrojnej. Podjął za pośrednictwem wojewody białostockiego Stefana Dybowskiego próbę ujawnienia struktur Okręgu. Aresztowany 31 lipca 1945 r. w Brwinowie pod Warszawą. Skazany 20 maja 1946 r. przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie na karę śmierci. Przez dwa miesiące przebywał w celi śmierci, ostatecznie wyrok został zamieniony na karę 10 lat więzienia. Zwolniony w ciężkim stanie zdrowia w 1953 r. Struktury Białostockiego Okręgu AKO weszły w skład Zrzeszenia WiN.

    przez grupę operacyjną 267 pułku pogranicznego NKWD.

    LOKALNE ORGANIZACJE

    I ODDZIAŁY

    POAKOWSKIE

    Ppor. cz.w. Zbigniew Recko „Trzynastka”. Uczestn ik akcji odbicia z siedziby gestapo w Białym­ stoku członków Komendy Białos­ tockiego Okręgu AK, żołnierz Kedywu. Od grud­ nia 1944 r. adiutant Komendy Obwodu AK-AKO Zambrów. Postrzelony i aresz­ towany przez grupę operacyjną UB w styczniu 1945 r., Por. Julian Lubasowski „Dąb”, „Lech”, „Taran”, w ZWZ-AK od 1941 r. Komendant Obwodu A K Grodno Prawy-Niemen. Aresztowany przez NKWD 30 grudnia 1944 r.,

    zdołał zbiec z więzienia w Białymstoku podczas słynnej zbiorowej ucieczki 9 maja 1945 r. Zamordowany przez UB jesienią 1945 r.

    skazany na 20 lat uwięzienia w łagrach. Po zwolnieniu z łagru skazany na przymu­ sowe osiedlenie. Nigdy nie zdołał powrócić do Polski. Zmarł w Saratowie (ZSRS) w początkach lat sześćdziesiątych.

    Ppor. cz.w. Jerzy S. Kuntz „Palant”, „Kotwicz”. Uczestnik tzw. „wyprawy sterdyńskiej” Konfederacji Narodu w paździer­ niku 1942 r. W partyzantce od kwietnia 1943 r. (w oddziałach UBK i AK). W sierpniu 1943 r. przeszedł do służby w Inspek­ toracie Suwalskim Białostockiego Okręgu AK. Dowodził patrolem dyspozycyjnym inspektora (po pierwszych 8 akcjach Por. Stanisław Deniziuk „Mirski”, „Vis”, 1-szy zastępca przewodnika (Komendanta) Obwodu AKO Wołkowysk. W lecie 1945 r. organizował akcję ewakuacji za „linię Curzona” żołnierzy AK-AKO.

    wyrokowych i kilku na niemieckie siły okupacyjne przyznano mu Krzyż Walecznych). W 1945 r. komendant samoobrony AK-AKO Inspektoratu Suwalskiego (obwody AKO Augustów i Suwałki). Dowodził kilkudziesięcioma akcjami przeciw NKWD, UB i ich agenturze. Po zarządzonej przez DSZ akcji „rozładowywania lasów” wyjechał na Zachód. 307

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    Ppor. cz.w. Stefan Pabiś „Stefan” (siedzi z prawej). Komendant samoobrony Obwodu AKO-WiN Wołkowysk. W 1945 r. dowodził oddziałem partyzanckim o nazwie Bojowy Oddział Armii (BOA). Wykonał wiele akcji przeciw NKWD i sowieckiej agenturze, obejmu­ ją c swymi działaniami także teren powiatu Słonimskiego. We wrześniu 1945 r. przeszedł wraz z oddziałem za „linię Curzona”. Dwukrotnie powracał na anektowane przez ZSRS tereny powiatu wołkowyskiego, by przeprowadzić przez granicę „do Polski ” kolejne grupy żołnierzy AK-AKO, przy czym został ranny. Grupa BOA jako zorganizowana struktura podziemia została odtworzona w Bobolicach na Pomorzu, gdzie je j żołnierze osiedlili się i założyli spółdzielnię stolarską „Robotnik”. Stanowiła zaplecze dla szwadronu „Żelaznego” z VBrygady Wileńskiej. Jedno­ cześnie je j żołnierze samodzielnie wykonali szereg akcji na terenie całej Polski północnej.

    Stanisław Baka „Domejko” i Janusz Terlikowski, partyzanci patrolu żandarmerii Obwodu AK-AKO Bielsk Podlaski dowodzonego przez ppor. Stanisława Gołaszewskiego „O stoję”.

    LOKALNE ORGANIZACJE

    I ODDZIAŁY POAKOWSKIE

    Ppor. cz.iv. Teodor Śmialowski „Szumny”, „Grom”, „Cichy”. Peowiak, żołnierz 1920 r. Dowódca Ośrodka AK-AKO Drohiczyn i Siemiatycze. W 1945 r. dowodził silnym oddziałem partyzanckim (ponad 100 ludzi), na którego czele wykonał wiele udanych akcji (min. kilkakrotnie rozbił grupy operacyjne UB, KBW i NKWD, uwalniając aresztowanych). Poległ 25 lipca 1945 r. na kolonii Paskuda pod Drohiczynem, zaskoczony przez grupę opera­ cyjną 1 Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte dowodzoną przez oficerów sowiec­ kich. Rodzina do dziś poszukuje m iejsca jego ostatniego spoczynku

    Żołnierze patrolu żandarmerii ppor. „O stoi” Obwodu AK-AKO Bielsk Podlaski na stanowiskach.

    309

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    Partyzanci bielskiego patrolu AKOppor. „Ostoi” na kwaterach. Od lewej: Ryszard Dybowski „Matros”, NN (warsza­ wiak odbity z rąk NKWD), Paweł Kosk „Fredek”.

    Partyzantcy dowódcy AK-AKO z Puszczy Augustowskiej. Stoją od lewej: sierz. Antoni Dąbrowski „Zając”, ppor. cz.w. Jerzy S. Kuntz „Palant”, mjr Franciszek Szabunia „Zemsta”, „Lechita”, „Tur”, pchor. Czesław Hilman „Zawisza”. Leżą: plut. Zygmunt Wasilewski „Martin” i Mieczysław Bobkowski „Zygfryd”. 310

    LOKALNE ORGANIZACJE

    I ODDZIAŁY POAKOWSKIE

    Odprawa dowódców terenowych i samoobrony Obwodu AKO Augustów. Od lewej: ppor. Jan Szumski „Snop , kpr. pchor. Leszek Szymański „Topola”, ppor. Edward Wawiórko „Skiba”, ppor. cz.w. Czesław Stolarski „Rakieta”, ppor. cz.w. Jerzy S. Kuntz „Palant”, pchor. Franciszek Muszyński „Czarny”. Las Łubianka na zachód od Sztabina, wiosna 1945 r.

    Grupa partyzantów z oddziału samoobrony AKO st. wchm. Chmielewskiego „Bohuna (Obwód Sokółka). Oddział partyzancki „Bohuna” sformowany został z dezerterów z LWPpochodzących z terenu Nowogródczyzny (często byłych akowców). Przeznaczony był początkowo do akcji na „Ziemiach Utraconych”. Stoczył kilka potyczek z KBW i NKWD, rozbroił kilka posterunków MO, rozbił bank w Sokółce. Został rozwiązany w sierpniu 1945 r. St. sierż. „Bohun” poległ w 1946 r. koło Wlen ia, bron iąc ludn ość przed bandą sowieckich żołnierzy. 311

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    4 pluton NN „L isa” z oddziału partyzanckiego „ Bohuna” Obwodu AKO Sokółka. Siedzą w pierwszym rzędzie od łewej: kpr. Adolf Ogilba „Malina”, kpr. NN „Korzeń”, kpr. NN „Jabłoń”, kpr. Nostko „Pal”, sieri. Korzeniewski, NN; w drugim rzędzie: NN „Cygan”, trzej NN, kpr. Stanisław Kowdzicz „Longinus”, dwaj NN, Adolf Łozowicki; stoją: NN i st. strz. Waldemar Korzeń „Wilk”.

    Grupa partyzantów z oddziału partyzanckiego AKO st. wchm. „Bohuna”. Lato 1945 r. 312

    LOKALNE ORGANIZACJE

    313

    I ODDZIAŁY POAKOWSKIE

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    Dragan Sotirovic „Draża”, „Michał”, „ X ”. Kapitan armii jugosło­ wiańskiej, adiutant gen. Mihajlouić’a, Serb; zbiegł z obozu jenieckiego w Stryju. Po nawiązaniu kontaktu z A K został zastępcą dowódcy oddziałów leśnych 14 p. ul., którymi faktycznie dowodził. Za męstwo w czasie akcji „Burza” odznaczony Orderem Virtuti Militari Vklasy. Aresztowany przez NKWD 31 lipca 1944 r. wraz z innymi oficerami Okręgu A K Lwów, zbiegł z więzienia, przedostał się za San na Rzeszowszczyznę, do oddziałów „W arta” Obszaru Lwowskiego. Dowodził kompanią „D 14”, nawiązującą do tradycji oddziałów leśnych 14 p. uł. AK. 5 marca 1945 r. przypadkowo ujęty przez NKWD pod Dynowem, w czasie próby ucieczki wyskoczył z drugiego piętra łamiąc kości w stopie. Nierozpoznany - podawał się za oficera fran­ cuskiego nazwiskiem Jacques Roman, powracającego z obozu w Odessie. Odwieziony do Rzeszowa i umieszczony w szpitalu, stamtąd uwolniony przez „N ie”. Na przełomie kwietnia i maja 1945 r. dołączył ponownie do oddziału. 29 maja 1945 r. podpisał w Siedlis­ kach „pakt o nieagresji” z UPA uznając, że Sowieci są wspólnym wrogiem obu stron. Do zawarcia trwałego porozumienia jednak nie doszło. 25 czerwca 1945 r. oddział „Draży” wykonał ostatnią akcję - na drodze pomiędzy Jasienicą a Domaradzem zlikwidował oddział sowiecki z taborem, odbierając mu zrabowane konie i krowy. Awansowany w A K do stopnia majora. Latem 1945 r. przedostał się do Francji, przyjął obywatelstwo francuskie i zmienił nazwisko na Jacques Roman. Kompania C2 por. Tomasza Matyszewskiego „Ćwikły” ze Zgrupowania Obszaru Lwowskiego „Warta” na Rzeszówszczyźnie.

    LOKALNE ORGANIZACJE

    I ODDZIAŁY POAKOWSKIE

    Kompania D26por. Józefa Bissa „Wacława” ze Zgrupowania Obszaru Lwowskiego „W arta” na Rzeszowszczyźnie.

    Wiktor Blażewski „ Orlik ”, „Dańczak”, od lipca 1943 r. w partyzantce AK, od października 1944 r. oficer dywersji Inspektoratu AK Rzeszów. W nocy z 7 na 8 paiidziernika 1944 r. dowodził grupą uderzeniową w czasie nieudanej akcji na więzienie na Zamku w Rzeszowie, a po akcji organizował osłonę wycofujących się partyzantów. Od lutego 1945 r. dowódca bojówki Inspektoratu „N ie” Rzeszów, a od maja 1945 r. dowódca bojówki „Straży” Inspektoratu DSZ Rzeszów. 17 maja 1945 r. w Rudnej Wielkiej zastrzelony w czasie obławy, którą kierował ppor. UB Bojanowski.

    315

    Oddział „KD 121”, Bordziłówka (gm. Rossosz), lato 1945 r. Oddział zorganizowany w sierpniu 1944 r przez Stanisława Bogdanowicza „Tom a” w celu samoobrony żołnierzy A K po wejściu Armii Czerwonej na Podlasie. Do jego największych sukcesów należała akcja uwolnienia więźniów z PUBP w Białej Podlaskiej w maju 1945 r. Przetrzymywano tam aresz­ towanych żołnierzy AK, NSZ i BCh. „T om ” został ranny w rękę i biodro w czasie walki z funkcjonariuszami UB. W sierp­ niu 1945 r. rozwiązał oddział, sarn zaś przeniósł się do Międzyrzeca (woj. poznańskie), gdzie zorganizował Obwód ROAK krypt. „M aria”. W marcu 1946 r. aresztowany przez UB w Gdańsku, został skazany na karę 15 lat więzienia. Zwolniony w grudniu 1954 r. Stoją od prawej: Antoni Maksymiuk „Piorun”; Jan Borowski „Bolesław”; Witold Darczuk „Sęp”; Marczuk (imię nieznane) „Wiśnia”; Władysław Grandę „Wicher”; klęczą: Zbigniew Perucki „Jeleń” i Stanisław Wierzbicki „Żyd”; leżą: Wacław Niedźwiecki „Marian ”; NN; NN; NN;

    Ppor. Stanisław Dąbrowa-Kostka „Dzierżyński”, od grudnia 1944 r. oficer dywersji w Komendzie Obwodu A K Przemyśl, dowodził kompanią leśną 38 pp AK-DSZ. Podległe mu trzy plutony (ponad 100 żołnierzy) operowały na lewym brzegu Sanu między Przemyślem a Dubieckiem. Prowadzono akcje w ramach samoobrony przed Sowietami i oddziałami UPA. 9 maja 1945 r. oddział „Dzierżyńskiego” rozbił więzienie UB przy ulicy Czarneckiego w Przemyślu. Uwolniono wówczas kilkudziesięciu żołnierzy AK. Kompania leśna 38 pp AK-DSZ została rozwiązana 5 sierpnia 1945 r. w okolicach Krosna. 316

    LOKALNE ORGANIZACJE

    I ODDZIAŁY POAKOWSKIE

    Sł. sierż Antoni Brzozowski „Lech”, „Lenny”, „Gromada”, żołnierz ZWZ-AK w Podhajcach. Od maja 1945 r. w poakowskim oddziale Mieczysława Bielca „Błyska” w pow. Brzozów, następnie w oddziale ppor. Stanisława Dąbrowy-Kostki „Dzierżyńskiego”. Przewiózł archiwum A K z Podhajec do Bolkowa na Śląsku. W 1949 r. utworzył na terenie powiatu Jawor organizację niepodległościową „Obrona Kraju" i objął nad nią komendę. 16 czerwca 1950 roku został aresztowany przez UB. Skazany na karę śmierci, zamordowany 29 marca 1951 r. w więzieniu przy ul. Kleczkowskiej we Wrocławiu.

    Sierpień 1945 r., żołnierze AK pod dowództwem kpt. Antoniego Hedy „Szarego” (idzie drugi z lewej) w marszu na koncentrację przed akcją rozbicia więzienia w Kielcach . Antoni Heda „Szary” - w czasie okupacji niemieckiej jeden z najsłynniejszych partyzantów na Kielecczyźnie. Dowodzony przez niego oddział przeprowadził szereg udanych akcji przeciwko Niemcom, m.in. rozbił więzienie w Starachowicach i w Końskich. Po wejściu Sowietów nie złożył broni. W nocy z 4 na 5 sierpnia 1945 r. w akcji na więzienie UB w Kielcach dowodził 200-osobowym oddziałem AK. Akcja rozbicia więzienia trwała kilka godzin i zakończyła się pełnym sukcesem. Uwolniono kilkuset więźniów. Była to jedna z najbardziej spektakularnych akcji antykomunistycznego podziemia. Kpt. Antoni Heda „S za iy” został aresztowany przez UB w dniu 28 lipca 1948 r. Skazany na karę śmierci, zamienioną na karę dożywotniego więzienia. Zwolniony 16 listopada 1956 r. 317

    Oddział por. Henryka Wojciechowskiego „S ęka” w marszu na koncentrację przed akcją rozbicia więzienia w Kielcach,

    Odwrót po akcji na więzienie w Kielcach. Na pierwszym planie w środku ppor. Wacław Borowiec „Niegolewski”. 318

    LOKALNE ORGANIZACJE

    I ODDZIAŁY

    POAKOWSKIE

    1945 r. Obwodowy Patrol żandarmerii AK z powiatu Sokołów Podlaski, dowodzony przez ppor. Adama Tutaka „Znicza”. W jego skład wchodzili m. in.: Kazimierz Wyrozębski „Sokolik”, Stanisław Tutak „C ień”, Stanisław Mróz „Ciepły”, NN „Szefunio”, Kazimierz Uszyński „Szatan”, Roman Nizikowski „Jurek”, NN „W ilniak”, Kazimierz Zygmunt „Flieger”, Roman Ratyński „R afał”, Stanisław Jarosiewicz „Psina”, Kazimierz Jarosiewicz „Zimny”, Antoni Wojno „Zbyszek”. Oddział wywodził się z kompanii NSZ-AKpchr. Franciszka Malinowskiego „Buksy” z Okręgu Białystok. 319

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    Czerwiec 1945 r. Oddział ppor. Mieczysława Szczerbatki „Sępa” (podlegający ppor. Konstantemu Piotrowskiemu „Zagłobie”), operujący na terenie Lubelszczyzny. Większość żołnierzy „Sępa” ujawniła się po ogłoszeniu amnestii w sierpniu 1945 r. Niektórzy kontynuowali walkę w oddziałach WiN, dowodzonych przez mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zaporę” i w oddziale Józefa Struga „Ordona”.

    320

    LOKALNE ORGANIZACJE

    I ODDZIAŁY POAKOWSKIE

    I

    Czerwiec 1945 r. Stoją od lewej: Stanisław Kasperowicz „Wisus”, ppor. Mieczysław Szczerbatko „Sęp”, dowódca oddziału, ppor. Konstanty Piotrowski „Zagłoba”, NN „Śmiały”, Włodzimierz Kłimuk „Kłos”.

    Wrzesień 1945 r. Lasy Skaryszewskie (okolice Wierzbicy), Por. Stefan Bembiński „Harnaś” przed akcją rozbicia więzienia w Radomiu. „Harnaś”, od 1939 r. w konspiracji, żołnierz ZWZ i AK. Od początku 1944 r. dowódca oddziału partyzanckiego, operującego na tere­ nie ziemi radomskiej. W czasie akcji „Burza” dowodził 9 kompanią III batalionu 72 pp AK. W styczniu 1945 r. aresztowany przez UB w Myślenicach, nie rozpoznany, szybko odzyskał wolność. Powrócił na ziemię radomską i stanął na czele oddziału samoobrony A K liczącego ok. 80 żołnierzy. W sierpn iu 1945 r. oddział „Harnasia” uczestniczył w akcji rozbicia więzienia w Kielcach, w wyniku której uwol­ niono kilkuset więźniów. 9 września 1945 r. dowodził akcją rozbicia więzienia w Radomiu, w wyniku której uwolniono ponad 200 więźniów. Aresztowany przez UB pod koniec września 1945 r, skazany na karę śmier­ ci, zamienioną na karę dożywotniego więzienia, a następnie na karę 10 lat pozbawienia wolności. Zwolniony w 1952 r. 321

    Wrzesień 1945 r. Lasy Skaryszewskie. Koncentracja przed akcją rozbicia więzienia w Radomiu. Drugi z prawej por. Stefan Bembiński „Harnaś”, dowódca akcji, w rozmowie z por. Adamem Gomulą „Bejem ” , dowódcą ok. 30-osobowego oddziału NSZ(NZW), wspomagającego żołnierzy „Harnasia” w akcji na więzienie w Radomiu.

    Wrzesień 1945 r. Lasy Skaryszewskie. Koncentracja przed akcją rozbicia więzienia w Radomiu. Przed frontem żołnierzy por. Stefan Bembiński „Harnaś”. 322

    LOKALNE ORGANIZACJE

    I ODDZIAŁY POAKOWSKIE

    Wrzesień 1945 r. Lasy Skaryszewskie. Koncentracja oddziałów partyzanckich przed akcją rozbicia więzienia w Radomiu. Stoją od lewej: Witold Drozdowski „L ot”; Jerzy Brewczyński „Donat”; Zbigniew Gmysiek „Cygan”; Mieczysław Brewczyński „Śmiały”; Mieczysław Sinda „Orkan”; Andrzej Szym ański „S te n ”; NN „Zając”; NN.

    Jesień 1945 r. W środku Eugeniusz Kukolski „Groźny”, dowódca zgrupowania działającego na tere­ nie powiatu turkowskiego w ramach organizacji „Niepodległość”. Na przełomie lat 1945/1946 zgrupowanie „Groźnego” liczące ok. 200 żołnierzy sparaliżowało rozwój struktur administracji komu­ nistycznej, a szczególnie PPR, która w maju 1945 r. na terenie powiatu turkowskiego liczyła 6000 członków, zaś w maju 1946 r. było ich ju ż tylko 228. Poza samym Turkiem, na terenie powiatu, działalność struktur PPR została zawieszona, a partia przeszła do konspiracji. Zgrupowanie „Groźnego” przeprowadziło szereg akcji likwidacyjnych, kilkakrotnie stoczyło zwycięskie walki z grupami operacyjnymi UB i KBW. W styczniu 1946 r. na teren powiatu turkowskiego przerzucono dodatkowe jednostki KBW w celu likwidacji zgrupowania. Pod koniec lutego 1946 r. w bitwie pod wsią Czachulec funkcjonariusze UB wzięli do niewoli kilkunastu żołnierzy „Groźnego”. W bitwie pod Prażuchami 5 marca 1946 r. zgrupowanie „Groźnego” zostało rozbite, a on sam ranny. Kilka dni później, 14 marca 1946 r. koło wsi Czyste „Groźny” wraz z kilkoma żołnierzami został otoczony przez grupę operacyjną NKWD i UB. Nie mając szans na przebicie się z okrążenia popełnił samobójstwo. Z prawej Tadeusz Michalski „Ryś”. 323

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    Członkowie sztabu zgrupowania „Niepodległość” dowodzonego przez Eugeniusza Kukolskiego „ Groźnego”, stoi czwarty od lewej.

    Z prawej Roman Królak, żołnierz zgrupowania „Niepodległość”. Aresztowany przez UB w marcu 1946 r. W trybie doraźnym skazany na karę śmierci. Zamordowany w dniu 18 kwietnia 1946 r. w lesie pod Turkiem. 324

    LOKALNE ORGANIZACJE

    I ODDZIAŁY

    POAKOWSKIE

    Pierwszy z lewej: H enryk Ostojski „J a g o d a ”, żołnierz zgrupowania „Niepodległość”. Po zranieniu „ Groźnego ” 5 marca 1946 r. był w jego osobistej obstawie. 15 marca 1946 r. otoczony wraz z „Groźnym” przez grupę operacyjną NKWD, dostał się do niewoli. W trybie doraźnym skazany na karę śmierci. Zamordowany 18 kwietnia 1946 r. w lesie pod Turkiem.

    Stanisław Przybylak „Marianna”, żołnierz AK, następnie w zgrupowaniu „Niepodległość”. Najdłużej walczący żołnierz Eugeniusza Kukolskiego „Groźnego”. Zginął 22 maja 1953 r. w walce z MO w miejscowości Czachulec. 325

    Żołnierze z oddziału Stanisława Karlińskiego „Burzy”, w czasie okupacji niemieckiej dowódcy kompanii 25 pułku piechoty AK. Oddział „Burzy” operował na terenie powiatu piotrkowskiego do marca 1945 r. 326

    LOKALNE ORGANIZACJE

    I ODDZIAŁY POAKOWSKIE

    1945 r. Por. Jan Kempiński „Błysk”, od grudnia 1939 r. w konspi­ racji, żołnierz ZWZ-AK. Dwukrotnie odznaczony Virtuti Militari V klasy. Po wejściu Sowietów nie złożył broni. Dowodził oddziałem podlegającym Inspektoratowi Ostrowskiemu Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Warta”. Przeprowadził szereg udanych akcji przeciwko komunistycznemu aparatowi terroru, m in. w październiku 1945 r. pod Pleszewem rozbił grupę operacyjną UB i MO z Jarocina. Oddział „Błyska” został rozbity przez UB 22 października 1945 r. w bitwie pod Odolanowem. Zginęło wtedy kilkunastu partyzantów. „B łysk” został aresztowany przez UB 17 grudnia 1945 r. i skazany na karę śmierci, zamordowany 21 czerwca 1946 r. w Poznaniu.

    Żołnierze z oddziału Gedymina Rogińskiego „Dzielnego”, operu­ jącego na terenie powiatu sieradzkiego w latach 1945-1946. Stoją od lewej: Stefan Skołodrzych „Lis”, aresztowany jesienią 1945 /:, skazany na karę śmierci, zamordowany 19 sierpnia 1946 r. w Poznaniu; N N „Czarny”; NN „Łagry”; Marian Mroczek „Zielonka”; Wacław Piecuch „Orzeł”; Marian Dzik „Lewy”. Siedzą od lewej: Jan Sowiński „Wesoły”, Antoni Dąbek „Mały”, Gedymin Rogiński „Dzielny”, aresztowany na początku 1946 r. Skazany na karę śmierci i zamordowany 31 sierpnia 1946 r. w Poznaniu; Stanisław Frydrych „Wicher”, aresztowany 12 marca 1946 r., skazany na karę śmierci i zamordowany 31 sierpnia 1946 r. w Poznaniu.

    327

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    Żołnierze z oddziału Gedymina Rogińskiego „Dzielnego”. Od lewej: Stanisław Frydrych „W ich er”, skazany na karę śmierci i zamordowany 31 sierpnia 1946 r. w Poznaniu; J ó z ef Godwod „S ę p ”, skazany na karę śmierci, zamordowany w 1947 r. w publicznej egzekucji (w Kole?).

    1946 r. Żołnierze z oddziału Mieczysława Wądolnego „M ściciela”. Oddział „M ściciela” operował na terenie woj. krakowskiego. Był podporządkowany organizacji pod nazwą „Armia Polska w Kraju”, której dowództwo znajdowało się w Krakowie. Na początku 1946 r. oddział „M ściciela” liczył ok. 100 partyzantów. Stoczył kilka zwycięskich bitew z grupami operacyjnymi UB i KBW i przeprowadził szereg akcji likwidacyjnych. 13 stycznia 1947 r. „M ściciel”, otoczony wraz z kilkoma partyzantami w miejscowości Łękawica przez kilkusetosobową grupę operacyjną UB i KBW - raniony w czasie próby przebicia się - popełnił samobójstwo, rozrywając się granatem. Większość żołnierzy z oddziału „M ściciela” ujawniła się w ramach amnestii 1947 r. Kilkunastu nie skorzystało z amnestii, decydując się na walkę do końca. Z upływem czasu dołączali do nich ci, którzy pomimo ujawnienia się byli szykanowani przez UB. Ich ostatnim dowódcą był Mieczysław Spuła „Feluś”, który zginął 11 czerwca 1949 r., zastrzelony w czasie snu przez agenta UB.

    328

    1948 r. Żołnierze Polskiej Podziemnej Armii Niepodległościowej. Stoją od lewej: Franciszek Mizgała „Promień”, zginął w połowie lipca 1949 r. w walce z grupą operacyjną UB i KBW w miejscowości Kunów; Julian Twardowski „Rogacz”, ranny w czasie tej walki, popełnił samobójstwo; Tadeusz Fida „Lwowiak”, Adam Legutko „Młodzik”, aresztowany przez UB 2 lipca 1949 r. w Krakowie i skazany na 12 lat więzienia; Bolesław Ziaja „Sokół”, w czasie ostatniej walki oddziału - z czeską służbą bezpieczeństwa 13 sierpnia 1949 r. pod Preszowem (Słowacja) - dostał się do niewoli; Alojzy Legutko „Arion”, w czasie walki w Kunowie (połowa lipca 1949 r.) dostał się do niewoli; Jan Lichoń „Janosik”, w czasie ostatniej walki oddziału 13 sierpnia 1949 r. pod Preszowem, dostał się do niewoli; Stanisław Szajna „Orzeł”, aresztowany przez UB 2 lipca 1949 r. w Krakowie. Skazany na karę śmierci, zamordowany 14 września 1949 r. w więzieniu na Montelupich w Krakowie; Adolf Cecur „Lew”, „Orkan”, zginął 13 sierpnia 1949 r. pod Preszowem; Leon Nowakowski „Góral”, aresztowany przez UB 2 lipca 1949 r. w Krakowie, skazany na 15 lat więzienia; ks. kpt. Stanisław Gurgacz „Sem ”, „Ojciec”, kapelan oddziału. Aresztowany przez UB 2 lipca 1949 r. w Krakowie, skazany na karę śmierci, zamordowany 14 września 1949 r. w więzieniu na Montelupich w Krakowie.

    1948 r. Od lewej: ks. kpt. Władysław Gurgacz „Sem ”, „Ojciec” i Stanisław Szajna „O rzeł” - zamordowani 14 września 1949 r. w więzieniu na Montelupich w Krakowie. 329

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    Ks. kpt. Stanisław Gurgacz „Sem”, „Ojciec”. Zdjęcie zrobione przez funkcjo­ nariuszy UB po jego aresztowaniu (opublikowane w celach propagandowych przez prasę komunistyczną). Obok stuły kapłańskiej i Ewangelii ubecy ułożyli broń i pieniądze. Ks. Gurgacz, mgr fdozofii i teologii, jezuita, od września 1949 r. kapelan Sióstr Służebniczek w Krynicy. W kwietniu 1948 r. na prośbę Stanisława Pióro „Em ira”, dowódcy Polskiej Podziemnej Armii Niepodległościowej, został kapelanem tej organizacji. Zdecydował się na objęcie opieki duchowej nad żołnierzami PPAN wiedząc, że decyzja ta zamyka mu wszelkie możliwości „normalnego” życia. Przebywał na stałe w oddziale. Aresztowany 2 lipca 1949 r. w Krakowie. Skazany na karę śmierci, odmówił napisania prośby o łaskę. Zamordowany 14 września 1949 r. w więzieniu na Montelupich w Krakowie.

    Henryk Ferenc „Pazur” (zdjęcie wykonane w więzieniu w Rawiczu w 1953 r.), żołnierz Polskiej Podziemnej Armii Niepodległościowej. Skazany na 15 lat więzienia.

    330

    LOKALNE ORGANIZACJE

    I ODDZIAŁY POAKOWSKIE

    1948 r. Żołnierze PPAN. Od lewej: Stanisław Szajna „Orzeł”; ks. kpt. Władysław Gurgacz „Sem ”, „Ojciec”; Stefan Balicki „Bylina”, aresztowany przez UB 2 lipca 1949 r. w Krakowie, skazany na karę śmierci i zamordo­ wany 14 września 1949 r. w więzieniu na Montelupich w Krakowie; Adolf Cecur „Orkan”, zginął 13 sierpnia 1949 r. w walce z czeską służbą bezpieczeństwa pod Preszowem na Słowacji; Stanisław Pióro „Emir”, dowódca PPAN. W walce z czeską służbą bezpieczeństwa 13 sierpnia 1949 r. pod Preszowem, nie widząc możliwości przebicia się z okrążenia popełnił samobójstwo. Rozbicie oddziału pod Preszowem było wynikiem ubeckiej prowokacji. „Em ir” został przekonany do konieczności wyjazdu za granicę z całą grupą przez swego wieloletniego znajomego, który okazał się agentem UB. Poniżej siedzi Julian Twardowski „Rogacz”, w połowie lipca 1949 r. ranny w Kunowie podczas walki z grupą operacyjną UB i KBW, popełnił samobójstwo.

    Józef Cieśla „Topór”, w czasie okupacji niemieckiej dowódca oddziału BCh, działającego pod kryptonimem „Klon 22”. Po wejściu Sowietów nie złożył broni. Stanął na czele oddziału operującego na terenie Podkarpacia. Oddział „Topora” wykazywał dużą aktywność bojową, dokonał szeregu akcji likwidacyjnych oraz

    '

    wymierzonych w komunistyczną administrację. Nie podlegał żadnej powojennej organizacji konspiracyjnej. Aresztowany w październiku 1955 r. Ostatni żołnierze „Topora” ulegli dopiero w styczniu 1956 r. (jeden zginął w walce, dwóch dostało się do niewoli). W 1956 r. skazany na karę śmierci, zamienioną na karę 15 lat więzienia. Zmarł w 1969 r. w więzieniu w Barczewie, na kilka miesięcy przed odzyskaniem wolności. Według nie potwierdzonej wersji współwięźniów - został zamordowany przez funkcjonariuszy więziennych.

    331

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    Kpt. Włodzimierz Pawłowski, w czasie okupacji niemieckiej Komendant Obwodu BCh w Sokalu, następnie dowódca oddziału AK w Markowej (Obwód Przeworsk). Jesienin 1949 r. z byłych członków BCh, A K i WiNpowołał na Dolnym Śląsku organizację „Kresowiak”, która później weszła w skład innej organizacji (działającej pod nazwą „Rzeczpospolita Polska Walcząca”). Aresztowany przez UB 12 października 1951 r., skazany na karę śmierci, zamordowany 24 kwietnia 1951 r. w więzieniu na Kleczkowskiej we Wrocławiu.

    Jan Sałapatek „Orzeł”, żołnierz zgrupowania dowodzonego przez Jana Kurasia „Ognia”. Ujawnił się w marcu 1947 r. Szykanowany przez UB, wkrótce powrócił do podziemia. Ukrywał się na terenie powiatu wadowickiego. Zamordowany przez funkcjonariuszy UB 14 stycznia 1955 r. podczas próby aresztowania.

    332

    KOMUNISTYCZNE REPRESJE PO 1944 R.

    rmia Czerwona, wkraczająca na nasze ziemie w styczniu 1945 r. nie niosła Polsce wolności ani pokoju. Opór prze­ ciwko sowieckiej dominacji szybko przybrał formę zorga­

    A

    nizowanej walki zbrojnej - Powstania Antykomunistycznego, które trwało do końca lat 40-tych, a na niektórych terenach nawet znacznie dłużej. Przeciwko siłom niepodległościowym wystąpił cały aparat

    terroru ZSRS i miejscowych kolaborantów. Sowieci rozlokowali na naszych ziemiach dywizje NKWD, których zadaniem było utrzymanie podbitego terytorium w posłuszeństwie i uległości. W pierwszych dwóch latach sowieckiej okupacji (1944-1946) NKWD aresztowało na terenach „Polski Ludowej” ponad 47 ty­ sięcy osób, a około 2 tysięcy ludzi zginęło w walkach z tą forma­ cją. Początkowo - w latach 1944-1947 - Sowieci tylko pomocni­ czo posługiwali się miejscowymi formacjami bezpieczeństwa, podlegającymi Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego (UB, KBW, MO i ORMO), na większą skalę zaś posługiwali się „ludowym” wojskiem. Wszelki opór dławiony był siłą: na porząd­ ku dziennym znalazły się pacyfikacje terenów objętych działa­ niami partyzantki niepodległościowej, czyli „band” (to określe­ nie zostało zaczerpnięte z terminologii niemieckiej!), stosowano również pacyfikacje prewencyjne, w celu zastraszenia społe­ czeństwa. Na przykład w nocy z 3 na 4 marca 1945 r. w Hrubieszowie, trzy grupy operacyjne UB działając z rozkazu miejscowego szefa PUBP Feliksa Gródka (jak wynika ze sprawozdania UB: w poro­ zumieniu z dowództwem 1 pułku kawalerii WP oraz przedsta­ wicielami Armii Czerwonej, a także ze Starostwem i Powiatowym Komitetem PPR) zamordowały szesnaście przypadkowych osób w wieku od 20 do 52 łat. W raporcie z tej „akcji” funkcjonariusz UB napisał: rozstrzelani byli aktywnymi działaczami AK [...]. Rozstrzelano w następujący sposób: wyprowadzono ustaloną osobę z mieszkania i około domu rozstrzelano. Feliks Grodek - inicjator tego mordu, szef PUBP w Hrubieszowie - 31 marca 1945 r. otrzymał „w prezencie” od polskiego podziemia z okazji Świąt Wielkanocnych koszyk z żywnością. Znajdował się w nim silny ładunek wybuchowy. W wyniku eksplozji funkcjonariusz UB zginął na miejscu. „Władza ludowa” starała się ukryć prawdziwych sprawców tej zbrodni. W 1975 r. w książce Ireneusza Cabana i Edwarda Machockiego Za władzę ludu napisano: Silne ugrupowanie UPA dokonało napadu na Hrubieszów, w czasie którego w bestialski sposób zostało zamordowanych kilkanaście osób. Zwłok wielu z nich nie zdołano odnaleźć. We wsi Guty Bujno grupa operacyjna PUBP z Ostrowi Mazo­ wieckiej 7 marca 1945 r. zamordowała na miejscu siedmiu miesz­ kańców, dwóch zaś uprowadziła ze sobą. Nigdy ich nie odna­ leziono. Podczas pacyfikacji wsi spłonęło ponad 20 budynków mieszkalnych i gospodarczych. Podobną „akcję” przeprowadziły grupy operacyjne z PUBP w Siedlcach w nocy z 12 na 13 kwietnia 1945 r., gdzie wyciągano 333

    Katyńskie zbrodnie P.K.W.N.-u

    Polacy Niemców nie ma — pozostały po nich tylko łzy i krew setek tysięcy męczenników sprawy narodowej Najcenniejsza krew polska wylana w nierównej walce z memcem, utorowała drogę .zbawcom“ z ,PKW N'-u i żołnierzom Berlinga. Zniknęli bezpow rofre kaci w postaci gestapo, konfidenci, kanalie z p«d znaku swastyki, ale ich miejsoe u jęii m o r d e r c y z .Polskiego Komitetu Wyniszczenia Narodowego” . Zaczynają się napady i rabunki dokonyware pracz milicję, która nocami napada na apokejnych obywateli polskich, rabuje tak. jak nawet niemiec rabować nie potrafił, a najlepszymi synam’ P oski napełnia więzienie. Za kratami — głód, brud, i wszy zżerają tych, co przoz 5 t.»t okupacji niemieckiej walczyli nieustraszenie z zachodnim najeźdźcą. K»ew jeszcze nie zastygła po bohaterach, którzy zginęli z bestialskich rąk katów niemiec­ k ie n a iu ż wypływa na światło dzienne newa s t r a s e n i e j s z a s t o k r o ć z b r o d n i a , której dopuścił się tzw. .PKWN*. S ąi wojskowy . P K W N ” w składzie: płk. Trrnawski A . — przewodniczący, mjr. Ssoze?eński, mjr Zapolski — członkowie, por Gumowska St. — sekr , wespół z wo­ jennym sądem sowieckim — wydaje 24 wyroki śmierci na najlepszych synów Polski, a dn. 18 X. 1944 w celi śmierci pierwszy sbredniczy wyrok eostaje wykonany! Naród aię wzdrygnął To nie sojusznik! Te w r 6 g ili A ci, k*orzy samozwańczo sięgnęli po władzę nsd narodem — są tylko niskimi, potwornymi zbrodniarsaml, pozostającymi na usługach wrogiego nam „sojusznika*. W dniach 18, 19, 21 i 2 4 października 1944 roku padli od kul berlingawców, zamor­ dowani w eeli więziennej bądź też w lasach głogowskich następujący Polacy:

    I

    *>APUGft Józei PUCHAŁA Józef SKUBISZ WŁADYSŁAW REGUŁA Wiktor MERD Ludwik KUCZMA Michał MROCZKOWSKI Leon DUŹfiK Zbigniew CZACH Józef BUKAŁA Tadeusz MIAZGA Józaf KŁUS Eugeniusz SZLĘK Józef GRAMATYK« Ludwik TRZYNA Marian TRZEŚN10WSK1 Piotr KUCHARSKI Edmund PIASECKI Henryk SIDOR Władysław BARAoSK! Stanisław RABCZAK Jan P1ETSCH Zenon HUDYN1A Antoni HABAŁA Jan (Sowiet) Ciała zamordowanych zostały wywiezione w nieznanym kierunku. Najlepszych sy­ nów utuliła w swym łonie ziemia polska. Bohaterów walk z niemcami zamordowała bratnia ręka jako „fryców ” niemieckich Potebaum i Flaschke zawyli w piekle z radoś­ ci, kiedy od .bratniej” kuli berlingewcew padł SKUBISZ WŁADYSŁAW, który bohaters­ ko przeciął pasmo ich zbrodniczego żywota 1 POLACY! S k u b i s z W ł a d y s ­ ł a w , wykonawca wyroku na 2 największych katach gestapo — zginął w celi śmierci jako faazysta z pod znaku swastyki” !... Żołnierze Berlinga! Naród Polaki, któro mimo dobrej woli nie mógł się zdobyć na odrobiną serca dla was w dniach „wyswebedsenła*. dziś z d e c y d o w a n i e i na z a w s z e odwraca się od was se wstrętem! Wa«z mundur zostanie tak znie­ nawidzony, jak mundur policji granatowej z czasów okupacji niem f Jesteście bowiem n e braćmi naszymi, ale w y r i d k a m i, skoro macie być wyrazie>elami siły i »rameniem karzącym* zbrodniarzy a ,PKWM*-u! Wasi .partyzanci z Zamkowej 17 s zim­ niejszą krwią aniżeli gęstaoowiec Zieliński mordowali niewinne ofiary! Mozę przemó­ wi do was ta krew świeżo przelana, a przez tę wielką niewinną ofiarę waszjch Braci — przemówi m o l e do zatwardziałych waszych zerc upodlona i sponiewierana pfzez was O jczyzna!!! ,

    KIEROWNICTWO WALKI PODZIEMNEJ

    Ulotka Kierownictwa Walki Podziemnej z października 1944 r., adresowana do żołnierzy „Armii Berlinga”, informująca o zbrodniach popełnianych przez PKWN na żołnierzach Armii Krajowej. Jednym z celów polskiego podziemia było zapewnienie społeczeństwu dostępu do informacji, a zwłaszcza informowanie go o zbrodniach popełnianych przez komunistów.

    334

    KOMUNISTYCZNE REPRESJE PO 1944 R.

    ludzi z domów i rozstrzeliwano na miejscu. Zginęło w ten sposób siedemnastu młodych ludzi. Dwie osoby z ciężkimi ranami postrzałowymi zdołały jednak zbiec z miejsca egzekucji. Ta zbrodnia nabrała wymiaru międzynarodowego, albowiem o jej wyjaśnienie interweniował u Stalina brytyjski premier Winston Churchill. Stalin zaś odpowiedział mu w „osobistym i tajnym” piśmie: Angielska służba informacyjna rozpowszechnia wiado­ mości o zabójstwach czy rozstrzale Polaków w Siedlcach. Te wiadomości angielskiej służby informacyjnej są od początku do końca zmyślone i przypuszczalnie zostały je j podsunięte przez agentów Arciszewskiego. I w tym przypadku polskie podziemie zdołało wykonać wyroki na niektórych ze sprawców. Funkcjo­ nariusz PUBP Marian Więckiewicz został zastrzelony już następnego dnia, inny - Czesław Sągol - 8 lipca. Pozostali ubecy

    Raport kierownika VII Sekcji WUBP w Rzeszowie z listopada 1944 r., zawierający m.in. informację o przekazywaniu aresztowanych żołnierzy A K w ręce sowieckie. Ta praktyka władz bezpieczeństwa jest jednym z licznych

    z Siedlec zostali jednak rozproszeni po Polsce w celu zatarcia śladów. Szefa PUBP Alberga i jego zastępcę nawet aresztowano, ale dokładne śledztwo nie zostało przeprowadzone i wkrótce ich

    dowodów na to, że rodzimi komuniści nie mieli na ziemiach polskich suwerennej władzy.

    zwolniono.

    .'/oJUJr z •B# zp-?u b l . T li a»kc
    r. ,

    - - '*

    i&ê-K

    >

    Doi


    . 0*1 V1Z( ,3akcji

    .+» ■- :s r .« r -, ■ ' M * n t-r .....

    ..t is f ii/. i*.

    . *

    R r.

    ,?ÿ

    ~~

    wi *

    o' k T. Pnie. I f c .ï^ ^ S f i.Ÿ .à o Ii.2 a p ;.P

    1. IweńeV.yŁ,'9'4S'»c" • •

    .; .

    Z. UaXk-Xai&*>V-"-'..

    v>:-»ltUJ';v

    V».

    b.

    .

    skiero*tią.
    7 .H y c io k ^ a B K ja a .

    i . a lr jiito -. '•■ü ç ».

    4. B b i r . à K - ï a i e y

    , -j

    J?r.iè 2 3 - î ^194-<î . p . io .?•£.U. skierowano* r» T\m 9 . Defue Zbigniew-

    ' Yaf twjllWM x. odcb ÇanijjÀ j

    ?. Kiierca pułifłk'

    '

    10. Sabiar* v,»Bf4*iaw ^

    3. Karta^»VZd*l91ew.

    11. 12. 13. 14 .

    4 . cfaorep 4,4ex^i»n3«r ✓

    5.

    j

    6*

    .

    7 . Krtaąaję.śdami*,. » . Staroń J 9ji,%jf Dtsla 2 4 . n . j , ^ 4 . r . zwolniónoi 1. P rty e fsś ępeaław. Z. Stator P io tr ,* , , 3 . Kasprzak 4 . Ceber Lpeeftk < - . 5 . DreTTOHe;:!a r i ^ ;a » .

    Bereś Ta
    15. ' Jar enk£,ioiBRa, - .

    j.

    .. r , .. 9 . priahyk.; Stefan. ? 1 0 . Droed Bdw^rd-^ „ < 1 1 . Cteiwlewifci Katiiaierz«1 2 . Naplerakl, DOŁlnik 13* -.KonradKochanowic^. Kłusinibra 1 4 . Naplaraka Jadwiga f Pler3iak Al nr, . 15. Bogda aawwaicl atonlaiaw horda » .fibłgobe». 1 6 . Budko tjaflrpej , . 1 7 . Jehowa Anne. V Dnia 1 6 .1 1 .J
    i.

    03iśnoVjj ręce włącz oa.iiidkieh, / {,141:0 V.àiUuerr.r

    6. -.

    1.

    2.

    ?.. nti ro oona' -»aorow ✓

    13.oilinafcis^n.tanio-

    3. ;.df»ak3 miecayełnw. 4 . Kii li l a k i Jdę^t y ' s .s a . ‘*'»irairat*rao y

    k\ K: pet J jtm vtx- ( • . / . 3al atfOMfebcMrlmlArz.i'

    i . atf orfry»iKarely.. .7. Mn :r io .h o ł >ń

    .V .

    Ł d-nlo 15 .13,. 1944. r .- 2 9 . 1 1 .1944 1 1 . raotyęki ja n r 1 2 v Cupr^S n ro m o ia *.

    ■, -

    1 4 . B iliń s k i J c r tjv 1 5 . Rybak j4zę&- o . . *la,jyad ,n , . Ib.H onickl e*g • Pelo Edwsr^. l a .. KraÄe 19.• kędra J.dacîr

    4P*. i"540Słj^»?ięiaw. Za K ie r .V U ... itekcji. /p p or .dawałewior,/

    335

    r ./

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    S c jś l o T ą j

    no-

    Prokuratura li#Jsi#.va G a r n i z o n i Kacnawskiag#

    Bpi* 2 o jt/c a n lf f f r . y/ m

    fik ć / fr PO

    s z a f a iiaj cw Mzkiago Urzędu B#api#oa«ń*tn». Publicznego w/ R g a a a

    o w1

    e

    ¡T yroli sa S#J»k*wog» £Hdu GarUsonewago a dnia 3 atycarda 1945 z o s t a l i P łaoh cińaki B olesła w



    Romana

    Ealauaa Loon •* Stanisława, i KurpYta Kazim ierz ł * J a m • ła a a rd

    ta kart?

    śm ie r c i *Sy roki s

    ą o ita ta c z n e *

    Syrii: soatanio wykona-ny Jutr» t*J* 4 styo3nia 1945 r* ® goda*9* rana caa-su

    Eosklewskiłgo•

    P r o sz ę Wyznaczył) p l u t o n egzakuoyjny w » i l e l * o f i o » r Jako dew&fica 1 I 3 etrzalci.Jr,p«uo 3 yć p l u t o n o i c h » b o b a k a c h Jak# plutonu egzeku­ c y j n e g o , u o t a l l d m lo jso o gdzio *ubęd3la do aa y »ty

    *1Q o g a s k u o j a .p r z y d z i e l lb

    le k a r z a więalannago—

    Z a z n a c z a m ,!« »kaaard

    -aa-J^.-mieć ręce 1 nogi związane, na m i e l c u

    • a « k u CJi zaś ł 2jh n i o c nogi r o z w i j a n o , * ca;lii przywiązani do d r z e , * . . Dowódca plutonu ogzokuc/Jnegc zamelduje s i ę u mnie Jutro rano /4 * I» 1 9 4 5 /

    g»d.z*8,45 cz aeu a o a k i? .7 * k i e g * * “

    Odnośna wyroki będ. ^ B ło ż * n o we ¡się si*rd u •_

    P»dp

    oa

    r a to r Bejekowy nu Raoaaawakiogo:

    Spora » 3 egztuapl*

    I»*- ad.r30ato. 7i 3 *- do akt*

    ka P-pp^zf» /

    Meldunek naczelnika więzienia

    H.K.t). I l.ć i/4 0

    l

    w Rzeszowie do dowódcy „Smiersza” (kontrwywiadu)

    Uo Komendant« Kapitana Ifikr/towa Oddział Kontrozwie&ci 60 armii

    Ssersty Komuni Kuję

    ,s a

    oła crn w ó t a n a

    wyr o k ie n t »m? .sądu z a i n 2 . X. 1944 na

    a

    ł«w , h k » z aay

    la t a n ę z i e -

    60 armii sowieckiej o ucieczce żołnierza A K (maj 1945). Podwładny (oficer UB) miał obowiązek informować o wszelkich tego typu wydarzeniach swego faktycznego przełożonego (w tym przypadku oficera sowieckiego „Smiersza”).

    n i< * » z b ie g ł z p r a c y « c fn u i ó . V . 4 o r . Za w/w zarząaz

    336

    KOMUNISTYCZNE REPRESJE PO 1944 R.

    Dokument informujący o skazaniu na kary

    Grupa operacyjna PUBP z Puław dokonała 2 maja 1946 r.

    śmierci - wyrokiem rzeszowskiego Wojskowego Sądu Garnizonowego z 2 stycznia 1945 r. - trzech żołnierzy AK, zawierający szczegółowe polecenia odnośnie przeprowadzenia egzekucji (skazani mają

    pacyfikacji wsi Wąwolnica. W wyniku podpalenia zabudowań całkowitemu zniszczeniu uległo 101 domów, 106 stodół, 121 obór, 120 chlewów i innych budynków. W pożarach zginęli dwaj mieszkańcy wsi, wielu odniosło ciężkie poparzenia. Powyższą zbrodnię przypisano „bandom” - oddziałom poakowskiego podziemia mjr. Mariana Bernaciaka „Orlika” .

    mieć ręce i nogi związane...). Wyroki śmierci wykonywane były

    Na porządku dziennym były także

    publiczne egzekucje

    (jak to wynika z pisma Naczelnego Prokuratora Wojskowego, płk. Henryka Holdera do MBP z 16 września 1946 r.) na oczach innych więźniów, samo pozbawienie życia skazańca odbywa się przez oddanie znienacka strzału, często

    żołnierzy niepodległościowego podziemia, czyli „wrogów ludu”, przeprowadzane na wzór niemiecki, po spędzeniu miejscowej ludności (w tym dzieci szkolnych!) na miejsce kaźni. Na czele „Polski Ludowej” Sowieci postawili swych agentów - działaczy przedwojennej Komunistycznej Partii Polski (w IIRP zdelegalizowanej, jako występującej przeciwko suwerenności i

    w kark delikwenta, ciało zagrzebywane jest w pobliżu. Rodziny ofiar do dziś nie mogą ustalić, gdzie zagrzebano ciała

    niepodległości Polski), którzy w latach 1939-1941 na Kresach Wschodnich - przymusowo wcielonych do ZSRS w wyniku sojuszu Hitlera ze Stalinem - przyjmowali dobrowolnie sowieck­

    ich bliskich.

    ie obywatelstwo i wstępowali do bolszewickiej partii komunisty­ cznej. Ich oparciem była tzw. Polska Partia Robotnicza, utwor­ zona w okupowanej Polsce w 1942 r. z polecenia Stalina oraz jej formacja zbrojna: Gwardia Ludowa (od 1944 r. Armia Ludowa), która już podczas okupacji niemieckiej przystąpiła do brutalnej eksterminacji niepodległościowców. Spośród nich rekrutowali się funkcjonariusze aparatu bez­ pieczeństwa, kadra kierownicza „ludowego” wojska, działacze partyjni i pracownicy administracji. Byli to czasem ludzie o wręcz zbrodniczej mentalności. Stefan Kilanowicz vel Grzegorz Korczyński, który w maju 1945 r. na plenum KC PPR zapro­ ponował budowę krematoriów w Polsce, nie został za ten pomysł zdyskwalifikowany jako działacz państwowy i usunięty z KC.

    Szer. Leon N ew elski „S u ch y" od 1940 r. ZWZ-AK. W październiku 1944 r. przewoził broń z magazynu w Wodniach do Siedlec.

    Wkrótce bowiem awansowano go do stopnia generała i

    Aresztowany przez NKWD, osadzony w więzieniu w Siedlcach, potem w Brześciu

    mianowano wiceministrem resortu bezpieczeństwa publicznego! Tacy jak on byli przy tym wyznawcami swoiście pojętego, komu­

    nad Bugiem. Zaginął bez wieści.

    nistycznego „patriotyzmu” . Dosadnie określił to np. Nikołaj Demko vel Mieczysław Moczar: Związek Radziecki jest nie tylko naszym sojusznikiem, to jest powiedzenie dla narodu. Dla nas, dla partyjniaków, Związek Radziecki jest naszą Ojczyzną, a granice nasze nie jestem w stanie dziś określić, dziś są za Berlinem, a jutro będą na Gibraltarze. W walce ze środowiskami niepodległościowymi komuniści nie gardzili najbardziej perfidnymi metodami. Już w lipcu 1944 r. podpisali z Sowietami „porozumienie” , na mocy którego NKWD uzyskało prawo do objęcia swoją jurysdykcją terenów przyfron­ towych, okupowanych przez ZSRS. Faktycznie „porozumienie” obejmowało całość ziem polskich, z których w latach 1944-1946 wywieziono na Syberię ok. 100 tys. ludzi, głównie walczących z Niemcami żołnierzy Armii Krajowej i Narodowych Sił Zbrojnych. Stałym elementem działania aparatu terroru były prowokacje, polegające m.in. na tworzeniu tzw. „band pozorowanych” (odd­ ziały takie istniały również na Kresach Wschodnich, tworzone przez NKWD), których zadaniem było rozpracowywanie terenu przed późniejszymi pacyfikacjami. „Bandy pozorowane” (zwane w wewnętrznych dokumentach UB „Brygadami Realizacyjnymi” ), tworzone były nie tylko przez UB. Dziś wiemy, że powstawały także z inspiracji MO, 337

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    Meldunek sierż. „Bajbusa” (NN), szefa Pogotowia Akcji Specjalnej Powiatu Krasnystaw NSZ z 17 maja 1945 r. o utworzeniu w PUBP Krasnystaw „bandpozorowanych”. Dwa tygodnie później doszło na tym terenie do pacyfikacji ukraińskiej wsi Wierzchowiny. Komuniści winą za te wydarzenia obarczyli w swej propagandzie NSZ, ale nigdy nie starali się o pełne wyjaśnienie tej sprawy. (Na dokumencie w górnym lewym rogu widoczna adnotacja po rosyjsku - dokument był przejęty przez NKWD, następnie zaś został przekazany do UB w Lublinie).

    * '3 * ''

    A

    Ar

    c d i \'

    A id N o Ostrów M a z .l4 .I I » 4 6 r . Kochana Olgo Wybacz m i,że Ja do c ie b ie tak długo n ie p is a łe m ,le c z to n ie mo­ ja w tym w ina,bo Ja do c ie b ie p is a ć ch c ia łe m ,le cz gdy tylko przyjech a łem do G atrow ia,to zaraz na drugi dzień zostałem wywie­ zio n y do la s u Jako p a rty z a n t, z e mną było Jeszcze 1 2 -tu chłopaków. I tak po l e s i e my ch odziliśm y "do 1 8 .I I .4 6 r . Olga od p isz mi zaraz jak ty ż y je s z bo mnie to bardzo martwi,Ja jak ty lk o dostane wypła­ tę to c i Zaraz p oślę p ie n ią d z e , l e c z teraz to c i niczem pomóc n ie mogę. Olga ty czasami n ie zrób tego głupstwa co żeś to mówiła gdy ja byłem w G ostyn in ie. Ja może niedługo będę mógł do c ie b ie p r z y je c h a ć . ' Kończę bo ju ż jadziemy na wypad. C ałuję Cie mocno twój Witek. /M arkiew icz ppor.UBP z grupy wypadowej w ojew .w arszaw skiego/

    Ostrów M a z .2 7 .I I.4 6 r . Kochana Olgo Wybacz mi że bardzo długo do c ie b ie n ie pisałem le o z naprawdę n ie miałem cz a su . A tera z Olgo o p iszę c i trochę o moim ż y c iu ,b o to c ie b ie chyba też troch ę in t e r e s u je , oto ja jestem p rz y d zie lo n y do grupy-wywiadowczej a mdja praca polega na tym,że włóczymy się po w siach i dołączamy s ię do dand partyzantów . Kochana Olgo mnie bardzo to m artw i,jak ty tam ż y je s z bo p r z e c ie ż wiem,że p ien ięd zy znikąd-żadnych n ie masz, w ięc-p roszę c ię sprzedaj ty ten mój t o ­ war co mam na u b ra n ie,b o ja tera z mam ładny mundur. Grunt żebyś t y p r z e ż y ła ,b o tera z u nas je s t już coraz l e p i e j i n ied łu g o to ja c ie b ie będę mógł zabrać t u t a j. N.i.e myśl sob ie czasem że ja tu ta j już o to b ie -zupełnie zapomniałem bo wcale tak n ie j e s t i nan już d la c ie b ie parę ładnych rz e cz y . /W ito ld Markiewioz ppor.UBP grupy w ojew .w arszaw skiego/

    338

    KOMUNISTYCZNE REPRESJE PO 1944 R.

    „ludowego” wojska, Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Istniały także cywilne bojówki PPR (zwane niekiedy „szwadro­ nami śmierci” ). Popełniły one w terenie liczne zbrodnie na ludności cywilnej, nagłośnione później w propagandzie i przyp­ isane „reakcyjnemu podziemiu” ... Ich istnienie zostało usankcjonowane przez najwyższe czynniki cywilne i wojskowe „Polski Ludowej” . Nakazano bowiem: Tworzyć z aktywistów partyjnych, robotników, żołnierzy, ofice­ rów oddziały partyzanckie, ubrane po cywilnemu, wypuszczać w las celem wprowadzenia dezorganizacji w szeregach band. Zaostrzyć represje wobec członków band, osób współpracują­ cych. Złamać bezkarność chłopstwa, ukrywającego bandytów. Na bandycki terror reakcji odpowiedzieć naszym terrorem. Postawić zasadę odpowiedzialności zbiorowej wsi za zbrodnie dokonywane na jej terenie. Na akty zbrodnicze reagować natych­ miast: nakładaniem kar materialnych, konfiskowaniem dobytku; masowymi aresztami; przesiedlaniem mieszkańców wsi na tereny zachodnie (nie całości wsi, ale w rozproszkowaniu); natychmia­ stowe na miejscu rozstrzeliwanie schwytanych z bronią w ręku, właścicieli domów, w których broń została znaleziona; w skraj­ nych wypadkach, przy napotkaniu na zbrojny opór wsi, spalenie wsi. Nie wiemy dokładnie, ile zbrodni popełniły „bandy pozorowa­ ne” i ile z nich komunistyczni historycy zaliczyli na konto orga­ nizacji niepodległościowych, aby je zohydzić. Takie działania były bowiem w PRL objęte największą tajemnicą i nigdy nie zostały zbadane. Ale nie wszystko dało się ukryć. Niekiedy bowiem ofiary zbrodni wychodziły z grobów - tak stało się np. pod Grójcem, gdzie 1 grudnia 1945 r. funkcjonariusze UB pota­ jemnie zamordowali przedstawicieli miejscowej elity: sędziego Zbigniewa Hanke, działacza konspiracyjnego Stronnictwa Narodowego (w czasie okupacji niemieckiej powiatowego Delegata Rządu na Kraj), Tadeusza Liszkiewicza, oficera AK i nauczyciela w miejscowym gimnazjum oraz Bolesława Łukowskiego, działacza SN, dyrektora Spółdzielni RolniczoHandlowej. Czwartym miał być Józef Sikorski, działacz PSL, który po przeprowadzonej egzekucji również został pogrzebany w bezimiennym dole, ale zdołał się z niego wydostać i przeżył. Ile było ofiar komunistycznego terroru na ziemiach polskich po 1944 roku? Taki bilans dotychczas nie powstał. Wiemy, że na Odpisy listów ppor. UB Witolda Markiewicza do narzeczonej z lutego 1946 r. Ppor. Markiewicz został dowódcą jednej z „band pozorwanych ”, powołanych przez UB na terenie powiatu Ostrów Mazowiecka. Jak wynika z pierwszego listu, podlegało mu 12-tu chłopaków, którzy chodzili po wsiach i udawali „partyzantów

    mocy wyroków sądowych w „Polsce Ludowej” do 1956 r. zostało zamordowanych 4-5 tys. ludzi. Ale wielokrotnie większa jest licz­ ba tych, których zamordowano bez jakiegokolwiek wyroku. Tak było z ok. 200 żołnierzami NSZ ze zgrupowania kpt. Henryka Flamego „Bartka” , przejętymi w następstwie prowokacji przez UB we wrześniu 1946 r. Zostali oni podstępnie zgładzeni w okolicy Łambinowic. Grupy operacyjne UB, KBW MO i ORMO działające w terenie, rozstrzeliwały bez sądu osoby podejrzane o działalność w „bandach”. Podczas Powstania Antykomunis­

    Ich działalność - poza rozpoznawaniem i zwalczaniem niepodległościowców - przynosiła im konkretne profity.

    osób. Ludzie ci mordowani byli w śledztwie, w aresztach, w Po­ wiatowych Urzędach Bezpieczeństwa Publicznego i w komen­

    W drugim liście ppor. UB Markiewicz informuje narzeczoną, że ma ju ż dla niej parę ładnych rzeczy.

    dach MO ale także na ubcy czy w polu. Chowano ich potajemnie w lasach, dołach torfowych, rzekach i stawach. Nieustalona jest liczba tych osób, które zamordowano bez spisywania nawet

    tycznego zamordowano bez jakiegokolwiek sądu około 10 tysięcy

    339

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    Przasnysz dn.18

    Odpis

    Ueldunek n a d z w y c z a j n y

    "1

    Melduję. że daia I4-I-45r. miał miejsce na terenie wsi Zaręby gę, i o gocz- 7 rano naatęDtTJ^P»Tpadek: * 0 godz, 7 rano Rój sio K.3.N., 0.3. i li.O. ze Szczytna i Iłilbarks ręg łazarski/ urządziło obławy i rew izji za ukryty bronią,we wsi Zaręb; ieszkań wypędzono około 200 chłopdw na placęprzed k ościół, dołęczono dh rdwnioi i milicjantów z Pos. ii.O. w Zarębach, następnie wyczytano z i nazwiska niektdrycb chłopdw, poczym załadowano ich wraz z mowyczy tany: iesprawdżonymi milicjantami na anta. Wmiędzyczasie przeprowadzono rewizję w domach, przyczyn w dwdch jscach znaleziono bron/.utomat,3kb. i kilka szt. granatdw/ Chłopdw tych z z milicjantami wywieziono w kierunku Olsztyna. Zaznaczam że: 0 a k cji, ktdra miała miejsce w Zarębach, ani Kom.Pow.il.O., ani 0 .3 .P. w Przasnyszu, ani przed akcję., ani po akcji nie zostały powiadomionei do t óry żadnego wyjaśnienia w tej 3nrawie znizad nie otrzymaliśmy, czestwicy a k cji zabrali milicjantdw Pos. M.O, Zaręby, rozbierając i wyr żęc ich i broń ze sobę,posterunek zostawiono otwarty i nikogo nie zobowi zano do zaopiekowania się nim. Zaznaczam, te zabranych milicjantdw nie w czytano z lis t y podejrzanych, tylko poprosta dołęczono ich do grupy ares towanycfc chłopedw. Do tej nory niema'żadnej o nich wiadomości. Podczas rew izji miały miejsce liczne rabunki ze strony rewidujących. I t: wdjtowi gm. Zaręby, ob. Cichemu Grzegorzowi zabrana zegarek kieszonkowy, księdzu zabrano prawie oałę bielizn ę, innemu ubranie i t.d . Ponadto dwkładny spi3 osdb obrabowanych, i wykaz zrabowanych rzeczy po u kończeniu Schodzenia w tej sprawi- przślę. Zachowanie” ię przeprowadzajęćych a jcię było b. brutalne i wedłag opinii nieszkańcdw - zupełnie podobne było do zachowania się gestapo. Cały sze­ reg osdb, ktdrych zameldowania rdwnież nadeślę, zostało oobitych, między innymi tenże sam wdjt został pobity po głowie, kolbę pistoletu przez jaki: gaś porucznika. Nadmieniam, że wdjt Ciosy Grzegorz nie mdgł być poszlako*any o przynależność do partyzantów, gdyż sam został przez partyzantdw y czerwcu siln ie pobity i doszczętnie ooraoowany / zaorano mu krowę,prosiL ka, konia wdz z uprzężę, wełnę i ubranie, tytuł*m zemsty za święganie kontygsntdw./.

    g

    ii*aż akcja ta mimo meże słusznych podstaw była przeprowadzona w sposdb zu­ mie nie właściwy, ponieważ rozbrojono samowolnie posterunek, pobiło i ob­ łożono Ludność - akcja ta wywołała ogdlne wzburzenie ludności- i nastawiła j. >*o dc naszego Rzędu, proszę ob. komendanta o interwencję u władz wyższycn tem ukarania winnych i*wyjasnienia odnośnie milicjantdw z Pos.11.0.Zaręby. komendant Powiatowy ał.O. w Przasnyszu / - / B, Sobolewski ppor. Za zgodność Kierownik Sekretariatu W.Ui3.?i. «f'iTarszawie

    /-/

    ?)

    340

    KOMUNISTYCZNE REPRESJE PO 1944 R.

    „Meldunek nadzwyczajny” Komendanta

    danych personalnych. W raportach grup operacyjnych zachowały

    Powiatowego MO w Przasnyszu 0 pacyfikacji wsi Zaręby, przeprowadzonej 14 października 1945 r. przez grupę opera­

    się na ten temat jedynie szczątkowe informacje. Np. w powiecie Nieszawa grupa operacyjna UB i KBW stoczyła w październiku 1945 r. walkę z oddziałem NSZ Jerzego Gadzinowskiego „Sza­

    cyjną UB, KBW, MO i LWP. Aresztowano prawie wszystkich dorosłych mężczyzn,

    rego” . W raporcie zapisano lakonicznie: W toku walk zabito dwóch ludzi z bandy „Szarego” a trzeci został wzięty do niewoli,

    około 200 osób i jak stwierdza meldunek - do tej pory nie ma żadnej o nich wiado­

    ale na rozkaz obecnego przy tern z-cy kierownika WUBP por. Szwagierczaka został rozstrzelany. Dzień wcześniej w m.

    mości. Na szczególną uwagę zasługuje ocena tej „akcji”, dokonana przez oficera aparatu bezpieczeństwa publicznego: Zachowanie się przeprowadzających akcję było b. brutalne

    Piotrków Kujawski rozstrzelano 3 bandytów z grupy „Szarego”, między nimi był bandyta w stopniu kaprala.

    1 według opinii mieszkańców - zupełnie podobne było do zachowania się gestapo.

    Ponadto około 100 tysięcy ludzi przeszło przez komunistyczne więzienia. Byli oni skazywani „za przestępstwa przeciwko państwu” . Wielokrotnie więcej przewinęło się przez areszty bez jakiejkolwiek sankcji i sądu - w ten sposób przetrzymywano tygodniami nawet... świadków! Do tego należy doliczyć ofiary pozakonstytucyjnej Komisji Specjalnej do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym, działającej w latach 1945-1954. Kierował nią Roman Zambrowski, członek Biura Politycznego kompartii. Wbrew nazwie, zajmowała się ona nie tylko sprawa­ mi gospodarczymi. W wyniku jej orzeczeń w latach 1945-1954 w obozach pracy znalazło się ponad 90 tys. osób. Do takiego obozu można było trafić na dwa lata za opowiedzenie dowcipu, kontak­ ty z „elementem reakcyjnym” , utrzymywanie kontaktów z rodz­ iną za granicą. Panujące w nich warunki i metody postępowania z więźniami przypominały niemieckie obozy koncentracyjne... Stosowano bardzo dotkliwe kary dodatkowe - nie tylko pozbawienie wszelkich praw publicznych, ale również konfiskatę mienia skazanego i jego najbliższej rodziny. Osoby skazane lub tylko podejrzewane o działalność „reakcyjną” pozbawiano wszel­ kich środków materialnych a ich domy niszczono. Bywało, że „konfiskowano” ... ubranka dziecięce! Takich grabieży nie dopuszczali się nawet podczas poprzedniej okupacji naziści niemieccy. W 1956 r. komuniści zmuszeni byli przyznać, że zdobycie i utrzymanie przez nich władzy mogło się dokonać tylko dzięki użyciu zbrodniczych metod. Na plenum KC PZPR w październiku 1956 r. stwierdzono to już wprost: ludzi łapano na ulicy i wypuszczano po 7 dniach badania niezdolnych do życia. Ludzi tych trzeba było odwozić do Tworek. Ludzie chronili się do Tworek, ażeby nie dostać się do UB. Udawali wariatów. ”...] Całe miasto wiedziało, że ludzi mordują, że są karcę, [...] że Różański zdziera ludziom osobiście paznokcie z rąk, że oblewa się ludzi zimną wodą i stawia na mrozie [...]. W oficjalnej propagandzie komuniści do końca swego panowania uważali jednak, że był to z ich strony heroiczny wysiłek w walce o „władzę ludową” . 7 października 1984 r., w 40-tą rocznicę powołania UB i MO gen.

    Widok płonącej Wąwolnicy, spacyfikowanej 2 maja 1946 r. przez 25-osobową grupę operacyjną z Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Puławach. W pożarze spłonęło 448 budynków (w tym 101 mieszkalnych), dwie osoby spłonęły żywcem a kilkanaście odniosło poważne obrażenia.

    Czesław Kiszczak wygłosił okolicznościowe przemówienie do podwładnych i weteranów resortu bezpieczeństwa: chylimy czoło przed bohaterstwem i poświęceniem wszystkich obrońców władzy ludowej, którzy polegli i tych, którzy są dziś pośród nas. Ich czyny i ofiara pozostaną w pamięci społeczeństwa. Pozostaną w najlep­ szej tradycji naszego resortu jako bezcenny czynnik jego siły ide'owo-moralnej. Komuniści, którzy przybrali obecnie zewnętrzne oblicze socjaldemokratyczne, nie zmienili oceny tamtych wydarzeń. Oto 341

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    w miesięczniku „Dziś. Przegląd społeczny” (nr 5/44, maj 1994) dziesięć lat po cytowanym wyżej przemówieniu Kiszczaka, ukazał się artykuł płk. UB-SB Tadeusza Kosowskiego pod zna­ miennym tytułem: „ Ofiary” komunistycznego terroru, w którym ten resortowy „historyk” pyta wprost: Chciałoby się zapytać organizatorów imprez religijno-patriotycznych czy gdyby po wojnie władzę w Polsce objął rząd (obóz) londyński, to bandytówmorderców, konfidentów gestapo i fałszerzy pieniędzy też uznawałby za „patriotów polskich” ? (...) I czy nadal ta kategoria przestępców będzie uznawana za „ofiary komunistycznego ter­ roru ” tylko z tego powodu, że za ich zbrodnie skazały ich sądy Polski Ludowej? Miesięcznik „Dziś” - organ teoretyczny Socjaldemokracji RP -je s t wydawany przez spółkę „Kier” (wydaje ona również tygod­ nik „Nie”). Jego redaktorem naczelnym jest Mieczysław E Rakowski, były I sekretarz KC PZPR - partii, która przez 45 lat była symbolem zniewolenia Polski i jest odpowiedzialna za zbrodnie, popełnione w tym okresie.

    Publiczna egzekucja Józefa Grębosza, Józefa Kozłowskiego i Franciszka Nostera (par­ tyzantów z oddziału NSZ Józefa Stefko „Mściciela”) na rynku w Dębicy 10 lipca 1946 r. Fotografia wykonana przez Józefa Steca „Joda” kierownika wywiadu Rady WiN Dębica. Dwóch innych partyzantów z tego oddziału zamordowano w dniu 1 sierpnia 1946 r. w więzieniu na Zamku Lubomirskich w Rzeszowie.

    342

    [KOMUNISTYCZNE REPRESJE PO 1944 R.

    B ronisław Stęga „ K o leja rz” , żołnierz plutonu dywersyjnego Placówki A K Słocina z Obwodu Rzeszów, uczestnik zamachu na rzeszowskich gestapowców 25 maja 1944 r. Ujęty przez NKWD i zesłany do łagrów Borowicze, zbiegł z transportu. Po powrocie w strony rodzinne podjął walkę z Sowietami. Aresztowany 15 grudnia 1945 r. i powieszony wraz z Józefem Koszelą 17 czerwca 1946 r. o godzinie 14.25 w publicznej egzekucji na rynku „giełdowym” w Rzeszowie.

    C dpis.

    R yki ,4 n i a 1 6 . C l . 1 9 4 7 r .l-r o ';o k ó ł K o n f is k a t y ..»' dniu 16 s t y c z n i a l i i o y o d z .1 9 .C C w o b e c n o ś c i dowódcy grupy o p e r a o y jn e j-o d w o d o w e j ,c h o r . 1: . . m arczyka S t a n is ła w a ,p r a o .U . S .p p o r .K u c h n io 1'. - a r i a n a .o r a z -świadków Car. J e ż e w s k ie g o ,zara.r.* .. i -k r ó le w s k i e ż » G r z e g o r z e w s k ie g o .tw arda i < l a c i go S t a n is ła w a .z a m .S y k i K r ó le w s k ie , z o s t a ł a p rzep row ad zon a k o n f i s k a t a n ia w s z e lk ie g o r o d z a j u ,r»ale in o e g o do k r ó l i k a 3 t a n i e 3 a.v-! s .Adama ,zami ; k a ł ego S y k i k r ó l e » : k i e ,e s i o n k a o r g a n i z a c j i p o z ie s r .e j i c z ło n k a bandy

    który d z ia ła ł na gzkodg i a . s twa i ols;::iekO,w czasie kt ’ ra j ta ra n viro. nasttpuj-ioe przedm ioty, oraz inwentarz* z s*.t. 1 . makatki lniane 1 e zt. 1 7 .makatka ścieni, a 1 ezt. 2.ZaSl-i.kk' A»ter» 1 9 .kapa na łóżko z • —V la .l u s t r o 1 szt. J .iira n e k okiennych i szt. Z £ t. 8C.zegar ścienny i.marynarek męskich 1 sz t. * £*. t . 8 1 .łóżko 3 .krawatów męskich 7 sz t, 1 Si t. 88.»:rzeE eł. 5 . kapa ca łć iko 8Zt . i 1 8J .sza fa £! . t . 7 .p a lto dziecin n e 1 s z t. 1 fi i : t . 2 4 .lampka nocna ; . sukienka dziecinna 1 sz t. 1 C'. * 2 5 . waga ciężarowa a .p ła s z c z leszczowy 1 sz t. 2 e? t . 26 .sieczk a rn ia 1 C.chodnik odłogowy 9 sz t. 1 s: i, 2 7 . ury ll.d e s zo zó w k a -iJ a sz cz -IC kg. £ sz t. s : t . 1 £ 9 .Świnia wagi 5" 1 8 .firan ek drzwiowych 1 sz t. 1 £7 t . 89.krewa 1 5 . Zasłonek kuchanr.yoh 1 Si t . 1 4 . . r z e ś c ie r a d ło stołow e JO.wiadro -1 s z t . miednica 1 s z t . Si t. 5 1 . 2 konie z woze s i l ui.rz^z k l r-.obrazów ioiennyeh i s t. 52.poduszka i iarzyna po .L 821 ló .s t ć ł liyświadkowie n iż e j podpisani s t erdzaay ,że w gospodarstw ie lir•’lika n ieia n a w ięcej rzeczy n ie skon? kowano,oraz . otw ie rd za a y ,it konfiska' Pylą prz.prowadzonu ». naszej c .ośoi zgodnie z pr:...i>s!,oroz s t t i “ ' 1' my własnoręcznym podpisem prawi .wiód powyższych danych, ja n o te ż ,ż e i'. wyżej wymienionego gospodarstwa talezy 2 budynki łnoznie z domem oraz 1C J/4 ha ziem i.Bow idoa grupy o. er a c y jn e j / - / “ arozmarczyk ch or.P ra c. y.B.w rynach / - / Kuchnio ¡-.arian p p or.podpisy świadków»1 / Jerewski Jan 2 / /n iepiśm ien n y/ Cpacl -ski 3 / Grzegorzewski cdward.Z a zgodność ? o. ginałems wapr. ie t r z a k .------- ------ ------Zgodność n in ie js z e g o osp is u z odpisu stwierdzam. R yki ,

    „Protokół konfiskaty” z 16 stycznia 1947 r., dokonanej u członka organizacji podziemnej. Jednym z zasadniczych elementów komunistycznych represji był rabunek całego mienia. Nie gard­ zono nawet ubrankami dziecięcymi... 343

    dnia 1« marca 14*47 r .

    ŻOŁNIERZE WYKLĘCI

    PAMIĘCI OFIAR MORDU DOKONANEGO MA ŻOŁNIERZACH BCH I AK NA TERENIE KRZCZONOWA PRZEZ SPECJALNA GRUPĘ OPERACYJNĄ UB POD DOW-GRZEGORZA KORCZYŃSKIEGO W LATACH 1 9 4 4 - 1 9 4 6 W HOŁDZIE B O H A T E R O M STOWARZYSZENIE ŻOŁNIERZY BCH, RODZI TO W AR ZYSZE BRONI, SPOŁECZEŃSTW

    Tablica poświęcona pamięci ofiar morderstw popełnionych w Krzczonowie koło Bychawy w latach 1944-1946 przez specjalna grupę operacyjną UB Grzegorza Korczyńskiego. Ile takich tablic powinno stanąć na miejscach zbrodni?

    W*GRZESZCZYK - R O L N I K T* CHWOSTYK - NAUCZYCIEL S-łO N SK I -NAUCZYCIEL E- ŁO Ni S K I - S Y N B* MALINOWSKI - R O L N I K D* MALINOWSKA - C Ó R K A L* KALINOWSKI - R O L N I K F • CHARYTANOWICZ“ R O L N I K JKALINIAK - ROLNIK L - PA Ł YS -NAUCZYCIEL S* NALE2YNS Ki PSZCZÓŁKA11 i.K U L C Z Y C K I - DR MEDYCYNY

    L- 39 L -43 L* 51 L - 19 L - 53 L - 27 L -4 4 L - 37 L -44 L-35 L - 26 L -46

    ^SZECHOiDNIU POWIEDZ POLSCE,« ICiN M lM 2A W O LN O ŚĆ OJCZYZNY

    jak trudno ustalić imiona wszystkich tych co zginęli w walce z władzą nieludzką a przecież w tych sprawach konieczna jest akuratność nie wolno się pomylić nawet o jednego jesteśmy mimo wszystko stróżami naszych braci musimy zatem wiedzieć policzyć dokładnie zawołać po imieniu opatrzyć na drogę w miseczkę z gliny proso mak kościany grzebień groty strzał pierścień wierności amulety

    Z wiersza Zbigniewa Herberta „Pan Cogito o potrzebie ścisłości

    SPIS TREŚCI

    Wstęp

    11

    Armia Krajowa na W ileńszczyźnie po lip c u 1944 r .

    19

    Tekst i podpisy Piotr Niwiński

    Armia Krajowa na Nowogródczyźnie po lip c u 1944 r .

    41

    Tekst i podpisy Kazimierz Krajewski

    Zrzeszenie „Wolność i N iezaw isłość"

    63

    Tekst Janusz Kurtyka, podpisy: Janusz Kurtyka, Grzegorz Wąsowski, Leszek Zebrowski

    Narodowe Zjednoczenie Wojskowe 1945-1956

    141

    Tekst Leszek Żebrowski, podpisy: Grzegorz Wąsowski, Leszek Żebrowski

    Konspiracyjne Wojsko P olsk ie (KWP)

    217

    Tekst Leszek Żebrowski, podpisy: Grzegorz Wąsowski, Leszek Żebrowski

    Narodowe S iły Zbrojne (NSZ)

    239

    Tekst Leszek Żebrowski, podpisy: Grzegorz Wąsowski, Leszek Żebrowski

    V i VI Brygada Wileńska AK w latach 1944-1952

    259

    Tekst i podpisy: Kazimierz Krajewski, Tomasz Łabuszewski

    Zgrupowanie Partyzanckie „Błyskawica" Józefa Kurasia „Ognia"

    289

    Tekst i podpisy: Grzegorz Wąsowski, Leszek Żebrowski

    Lokalne organ izacje i od d ziały poakowskie

    305

    Tekst Leszek Zebrowski, podpisy: Kazimierz Krajewski, Grzegorz Wąsowski, Leszek Żebrowski

    Komunistyczne rep resje po 1944 r . Tekst Leszek Zebrowski, podpisy: Grzegorz Wąsowski, Leszek Żebrowski

    333

© Copyright 2013 - 2018 AZDOC.PL All rights reserved.